Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ڕێکخراوەی خێرخوازی

**ڕێکخراوەی خێرخوازی** (بە ئینگلیزی: Charitable organization)، سازییەکە کە تەنیا مەبەستی کارگەلی خێرخوازانەیە. ئەم ڕێکخراوانە ھەموویان سوودنەخوازن یانی ئەندامانی ئەم ڕێکخراوانە ھیچ پارەیەک لە بەرامبەر خزمەتەکانیاندا وەر ناگرن.

## ئەمانەش ببینە

* ڕێکخراوەی ناحکوومی
* ڕێکخراوەی سوودنەخواز

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Charitable organization»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٨.

* دەروازەی کۆمەڵگا
# ئیتیۆپیا

| کۆماری دیموکراتی فیدراڵی ئیتۆپیاየኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ **ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **سروود:Wodefit Gesgeshi, Widd Innat Ityopp'ya* ("March Forward, Dear Mother Ethiopia") Duration: 1 minute and 24 seconds.1:24 |
| شوێنی ئیتۆپیا   |
| **پایتەخت** و گەورەترین شار
  | ئادیس ئابابا ﻿ / ﻿ |
| زمانە فەرمییەکان | ئەمھاری |
| زمانە ناوچەییەکان | زمانە فەرمییەکان و گرووپە ڕەگەزییەکانی تر بەپێی ناوچەکان. |
| **گرووپە ڕەگەزییەکان**  | - ئۆرۆمۆ ٣٤٫٥٪
- ئەمھارا ٢٦٫٩٪
- سۆماڵی ٦٫٢٪
- تیگرایی ٦٫١٪
- سیداما ٤٫١ ٪
- گوراگی ٢٫٥٪
- وێلایتا ٢٫٣٪
- ھادییە ١٫٧٪
- ئافار ١٫٧٪
- گامۆ ١٫٥٪
- گیدیۆ ١٫٣٪
- ھیتر ١١٫٣٪
 |
| ناوی هاووڵاتی | ئیتۆپی
 |
| دەوڵەت | Federal پەڕلەمانی فیدراڵی1 |
|  -  | سەرۆک | گیرما وۆلدێ-جیۆرجس |
|  -  |  سەرۆک وەزیران | مێلیس زێناوی |
| دامەزراندن |
|  -  | شانشینی ئاخووم | ٩٨٠ پێش‌زایین  |
|  -  | ئیپمراتۆری ئیتۆپیا | ١١٣٧  |
|  -  | ڕەوشی ئێستا | ١٩٩١  |
| ڕووبەر |
|  -  | سەرجەم | ١٬١٠٤٬٣٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (27th) ٤٢٦٬٣٧١ مایلی چوارگۆشە  |
|  -  | ئاو (%) | ٠٫٧ |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی ٢٠١١ | 82,101,998 (14th) |
|  -  | سەرژمێریی ٢٠٠٧ | ٧٣٬٩١٨٬٥٠٥  |
|  -  | چڕی | ٧٤ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (123rd) ١٩٤کەس لە مایلی چوارگۆشە |
| **GDP** (PPP) | بەراوردی ٢٠١١ |
|  -  | سەرجەم | $94.598 billion  |
|  -  | سەرانە | $1,089  |
| **GDP** (nominal) | بەراوردی ٢٠١٠ |
|  -  | سەرجەم | $29.717 billion  |
|  -  | سەرانە | $350  |
| **Gini** (١٩٩٩–٠٠) | ٣٠ (medium)  |
| **HDI** (٢٠١٠) |  0.328 (low) (١٥٧th) |
| دراو | بیڕ (`ETB`)  |
| ناوچەی کاتی | EAT (UTC+٣) |
|  -  | ھاوین (DST) | not observed (UTC+٣) |
| لای لێخوڕین | ڕاست |
| پاوانی ئینتەرنێت | .et |
| کۆدی تەلەفۆن | ٢٥١ |
| 1 | According to *The Economist* in its Democracy Index, Ethiopia is a "hybrid regime", with a dominant-party system led by the Ethiopian People's Revolutionary Democratic Front. |
| 2 | Rank based on 2005 population estimate by the United Nations. |

**ئەسیوبیا** یان **ئیتیۆپیا**، بە فەرمی **کۆماری دیموکراتیی فیدراڵی ئیتیۆپیا** وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری ئادیس ئابابایە، وڵاتێکی دەورەدراوە لە قۆچی ئەفریقا، بەرەو باکوور سنووردارە لەگەڵ ئێریتریا و جیبووتی، بەرەو باکووری باکوور سنووردارە لەگەڵ سۆماڵیلاند[./ئیتیۆپیا#cite\_note-6 [lower-alpha 1]]، بەرەو ڕۆژھەڵات سنووردارە لەگەڵ سۆماڵیا، بەرەو باشووور سنووردارە لەگەڵ کینیا، بەرەو ڕۆژاوا لەگەڵ سوودانی باشوور سنووردارە و بەرەو باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ سوودان سنووردارە، تەواوی ڕێژەی خاکەکەی ١ ملیۆن و ھەزار کلیۆمەتر چوارگۆشەیە و ١١٧ ملیۆن دانیشتووی ھەیە و یەکێکە لە ١٢ وڵاتە چڕەکانی لە جیھان و دووەم وڵاتە لە ئەفریقا لەڕووی چڕی دانیشتووان.

## ئایین

٤٣٪ ئۆرسۆدۆکس، ٣٥٪ ئیسلام (سوننە)، ١٨٪ پرۆتێستانت، ٤٪ ئەوانی تر.

## تێبینیەکان

## سەرچاوەکان

ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگەکانی `<ref>` بۆ گرووپێک بەناوی «kurdish-alpha» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای `<references group="kurdish-alpha"/>` نەدۆزرایەوە
* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی وڵاتەکان
# ١٩٢٤

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ٢ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ١٩ – **سەدەی ٢٠** – سەدەی ٢١ |
| ساڵەکان: | ١٩٢١ ١٩٢٢ ١٩٢٣ – **١٩٢٤** – ١٩٢٥ ١٩٢٦ ١٩٢٧ |

١٩٢٤ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ٢٦٢٣–٢٦٢٤ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ١٣٠٢–١٣٠٣ |
| ڕۆژژمێری زایینی | ١٩٢٤ *MCMXXIV* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ١٩١٦–١٩١٧ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ١٣٧٣ ԹՎ ՌՅՀԳ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ١٣٤٢–١٣٤٣ |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | ٩٢٤–٩٢٥ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٦٦٧٤ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ٢٨٧٤ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | ١٣٣١ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | ٨٠–٨١ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ٢٤٦٨ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٧٤٣٢–٧٤٣٣ |
| ڕۆژژمێری شیوش | ١٣ |
| ڕۆژژمێری چینی | 癸亥年 (ئاو بەراز) ٤٦٢٠ یان ٤٥٦٠     *— تا —* 甲子年 (دار جرج) ٤٦٢١ یان ٤٥٦١ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ٢٤٦٧ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ٣٠٩٠ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | Taishō ١٣ (大正１３年) |
| ڕۆژژمێری جولیانی | زایینی کەم ١٣ ڕۆژ |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | ١٢٨٦ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٥٦٨٤–٥٦٨٥ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ١٦٤٠–١٦٤١ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٤٢٥٧ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ڕۆژژمێری کۆماری چین ١٣ 民國١٣年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١١٩٢٤ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ١٩٨٠–١٩٨١ |
|  - *شاکا سامڤات* | ١٨٤٦–١٨٤٧ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٥٠٢٥–٥٠٢٦ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ٢٦٧٧ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی بەریتانیا | ١٤ جۆرجی پێنجەم – ١٥ جۆرجی پێنجەم |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

ساڵی **١٩٢٤** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# مێژووی دێرین

کارە ھونەریییە ناسراوە دێرینەکان، ھەریەک لەمانە نموونەی شارستانییەتێکن.
**مێژووی دێرین** دەگەڕێتەوە بۆ ڕووداوەکانی ڕابردوو، لە سەرەتای دەستپێکی نووسین و تۆمارەکانی مێژووی مرۆڤ. دەستواژەکە دەکرێت بەکاربھێنرێت بۆ ئاماژەدان بە کاتێکی دیاریکراو یان ڕێکخراوە ئەکادیمییەکان. لێکۆلینەوە ئەکادیمییەکان لەسەر مێژویی دێرین دەکرێت زانستی بێت یان دێرینەناسی بێت، بە لێکۆلینەوە کردن لەسەر کەلوپەلە بەڵگە لەسەربووەکان یان مێژووی مرۆڤیی (لێکۆلینەوە لەسەر مێژوو بەناو دەقەکان، شیعر و زمانەوانی)

تۆماری ڕابردوو بەتەواوی بەناو ٥،٠٠٠ ساڵدا تێپەردەبێت، لە سەردەمی نووسینی بزمارییەوە دەست پێدەکات، لەگەڵ کۆنترین دەق و نووسینەکانی نزیک ٢٦٠٠ ساڵی پێش زایین. مێژووی دێرین تەواوی ئەو کیشوەرانە دەگەرێتەوە کە مرۆڤەکان لێی نیشتەجێبوون لە سەردەمی ٣٠٠ ھەزار ساڵ پێش زایین تاوەکوو ٥٠٠ی زایینی. سیستمی سێ-سەردەمی ساتی دێرین سیستمی سێ-سەردەمەکە دەکاتە ھەرسێ سەردەمی بەردین، برۆنز، ئاسن مێژووی تۆمارکراو وادانراوە لە سەردەمی برۆنزەوە دەستپێبکات. دەستپێک و کۆتایی سەردەمەکان جیاوازی ھەیە لەنێوان ناوچەکانی جیھان، لە زۆربەی ناوچەکان سەردەمی برۆنز بە گشتی وا دانراوە کە لە پاش چەن سەدەیەک دوای ساڵی ٣٠٠٠ی پێش زایین دەستپێبکات لەکاتێکدا کۆتایی سەردەمی ئاسن لە سەرەتای ھەزارەی یەکەمی پێش زایینە لە ھەنێک لە ناوچەکان، و لە کۆتایی کۆتایی ھەزارەی یەکەمی زاینییە بۆ ھەنێکی تر.

ئەگەرچی ڕێکەوتی کۆتایی ھاتنی سەردەمی دێرین ناکۆکی لەسەرە، ھەنێک لە زاناکانی ڕۆژاوا کەوتنی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانی لە ٤٧٤ی زاینیی) (کە زۆر بەکاردێت)، نزیکی ئەکادیمیای ئەفلاتوونی لە ٥٢٩ی زایینی مردنی جەستێنیانی یەکەم لە ٥٦٥ی زایینی ھاتنی ئایینی ئیسلام ھەڵکشانی و بەھێزبوونی شارلمان وەک کۆتایی مێژوویی دێرین و مێژوویی کلاسیکی ئەورووپی بەکاردەھێنن.

لە کاتی سەردەمی مێژووی دێرین (کە بە زۆری لە ٣٠٠٠ی پێش زایینەوە دەست پێ دەکات)، ڕیژەی دانیشتووانی جیھان بە شێوەیەکی خێرا گەشەی دەسەند بەھۆی بەھۆی شۆڕشی کشتووکاڵی، کە لە پەرەسەندنێکی تەواو دابوو، بەگوێرەی HYDE کە لە ھۆڵەندا ھەژمارکراوە، ڕێژەیش دانیشتووانی بە خێرایی زیادی کردووە لەم سەردەمە. لە ١٠،٠٠٠ی پێش زایین لە پێش مێژوو، ڕێژەیش دانیشتووانی جیھان لە دوو ملیۆن کەس، بەرز بوویەوە بۆ ٤٥ ملیۆن بە ھاتنی ٣،٠٠٠ی پێش زایین. بە ھاتن و تێپەربوونی سەردەمی ئاسن لە ١،٠٠٠ی پێش زایین، ڕێژەی دانیشتووانی جیھان زیاد بووە بۆ ٧٢ ملیۆن کەس. لە کۆتایی ٥٠٠ی پێش زایین، ڕێژەی دانیشتووان وا بیرکراوەتەوە کە گەیشت بێت بە ٢٠٩ ملیۆن کەس. لە ١٠،٥٠٠ ساڵدا ڕیژەی دانیشتووان ١٠٠ ئەوەندە زیادبووە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ئێران
* دەروازەی چین
* دەروازەی ھیندستان
# مارتینیک

شوێنی مارتینیک، ناوچەی دەرەوەی فەرەنسا
**مارتینیک** (بە فەڕەنسی: *Martinique*) دوورگەیەکە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی دەریای کاریبی لە باکووری ترینیداد و تۆباگۆ، ڕووبەرەکەی ١١٢٨ کیلۆمەتر دووجایە وە ژمارەی دانیشتووانی ٣٩٨ ھەزار کەسە، بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٥. بەشێکە لە گرووپی دوورگەکانی ئەنتیلی بچووک، ھەروەھا یەکێکە لەو بیست و شەش بەشە کە خاکی فەڕەنسا پێکدەھێنن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی ئەمریکای لاتین
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی کاریبی
* دەروازەی دوورگەکان
# گەشتیاری لە فەڕەنسا

مۆن سانت میشێل، مانش
پارێزگای سروشتیی سکاندۆلا، کورسیکا
**گەشتیاری لە فەڕەنسا** بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ ٧٩٫٨ ملیار یۆرۆی بۆ تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی (جی دی پی) لە ساڵی ٢٠١٣دا دابین کردووە، کە ٣٠٪ی لە سەردانیکەرانی نێونەتەوەیی و ٧٠٪ی لە خەرجیی گەشتیاریی ناوخۆیییەوە دێت. کۆی گشتیی بەشداریی گەشتوگوزار و گەشتیاری ٩٫٧٪ی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی پێکدەھێنێت و پشتگیری لە ٢٫٩ ملیۆن ھەلی کار (١٠٫٩٪ی دامەزراندن) لە وڵاتەکەدا دەکات. گەشتیاری بە شێوەیەکی بەرچاو بەشداری لە باڵانسی پارەداندا دەکات.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی کۆمەڵگا
# چیای دەریایی

**چیای دەریایی** یان شاخی دەریایی (بە ئینگلیزی: Seamount) بریتین لە چیاکانی ژێر ئاو کە لە بنی زەریاکانەوە بەرز دەبنەوە بەڵام ناگەنە سەر ڕووی ئاوەکە. ئەم پێکھاتە جیۆلۆجیانە بە شێوەیەکی گشتی لە زەریای کراوەدا دەبینرێن و دەتوانن لە قەبارە و شێوەدا جیاواز بن. شاخە دەریایییەکان شوێنی کۆمەڵێک ژیانی دەریایی جۆراوجۆرن، لەوانە مەرجانی، ئیسفەنج، ماسی و زیندەوەری دیکە. شاخەکانی دەریا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە ئیکۆسیستەمی زەریاکاندا بە دابینکردنی شوێنی نیشتەجێبوون بۆ جۆرە دەریایییەکان و وەک شوێنی خۆراک و زاوزێکردن بۆ ئاژەڵە جیاوازەکان. ھەروەھا دەتوانن کاریگەرییان لەسەر ڕەوتی زەریاکان و خولگەی خۆراکی ھەبێت، ئەمەش وایان لێدەکات گرنگ بن بۆ تەندروستی گشتی ژینگەی دەریایی.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی چیاکان
* دەروازەی ئۆقیانووسیا
* دەروازەی ئاو
* دەروازەی جوگرافیا
# مێخەک (گوڵ)

گوڵی مێخەک
**مێخەک** (بە ئینگلیزی: Dianthus) جۆرە ڕووەکێکە لە توخمی ئەو ڕووەکانەیە کە بۆ ڕازندنەوە و جوانی بەکاردەھێنرێت لەکەرتی مێخەکیەکانە کە نزیکەی ٣٠٠ جۆر لە خۆدەگرێ کە زۆربەی لە ئاسیا و ئەوروپایە وە کەمێکی نەبێ لە مەغریبی عەرەبی دایە وە تەنھا یەکدانە لە ناوچەکانی جەمسەری زەوی دا ھەیە کە ئەویش لە ئەمریکای باکورە.
*سیفەتەکانی ڕووەک* زۆربەی لە جۆری دەوەنە چەندساڵەیەکانە وبەشێوەیەکی گشتی گەڵاکانی باریک ولەرێکی یەکن تاک گوڵەو پێنج پەرەگوڵی ھەیە٠

## جۆرەکانی مێخەک

* مێخەکی کەشخە (بە لاتینی: Dianthus elegans) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
* مێخەکی تەبرێزی (بە لاتینی: Dianthus tabrisianus) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
* مێخەکی سێخاڵی (بە لاتینی: Dianthus tripunctatus) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕست.
* مێخەکی کەرامی (بە لاتینی: Dianthus karami) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
* مێخەکی لوبنانی (بە لاتینی: Dianthus libanotis) لە وڵاتانی شام.
* مێخەکی شۆڕەوەبوو (بە لاتینی: Dianthus pendulus) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
* مێخەکی تیژ (بە لاتینی: Dianthus cyri) لە کوردستان و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
* مێخەکی ڕۆژھەڵاتی (بە لاتینی: Dianthus orientalis) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
* مێخەکی توکن (بە لاتینی: Dianthus crinitus) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
* مێخەکی پەڕە ڕیشن (بە لاتینی: Dianthus pogonopetalus) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
* مێخەکی ڕاوەستاو (بە لاتینی: Dianthus strictus) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.

## گرنگی ئابوری

لەو ڕووەکانەیە کە جەماوەرێکی زۆری ھەیە ھەر بۆیە لەرووی بازرگانییەوە گرنگی خۆی ھەیە بەتایبەتی لەووڵاتانی ڕۆژاوا ناوی لە خانەی دووەمدادێت بۆزۆر فرۆشی لە دوای جۆرەکانی گوڵباخ.

## پێشانگا

*
*
*
*
*
*
*
*
*

## سەرچاوەکان

* کورد فلۆرا ١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
* ويكى عەرەبی

* دەروازەی ڕوەک
# داڤید سیلڤا

داڤید سێلڤا بەدرێسی یانەی مانچستەر سیتی.
**داڤید سێلڤا** یاریکەری ئیسپانی لەدایک بووی ٨ی جانێوەری ساڵی ١٩٨٦ ئەو یاری بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانی و یانەی مانچستەر سیتی
لەھێڵی ھێرشبەر یان ناوەڕاستی ھێرشبەر یاری دەکات بەر لەوەی بێتە یانەی مانچستەر سیتی، لە یانەی ڤالەنسیا یاری کردووە لەباشترین دەسکەوتەکانی بەدەستھێانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ بوو لەگەڵ جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ساڵی ٢٠١٠ لەگەڵ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانی بوو وەلەگەڵ یانەی مانچستەر سیتی توانیەتی بەھێزترین خول لەجیھان کە خوولی پرێمەر لیگ بەدەست بھێنێت

## دەستکەوتەکان

### ڤاڵێنسیا

کۆپا دێل رەی یەک جار: ٢٠٠٧-٢٠٠٨

### مانچێستەر سیتی

جامی بەریتانیا ٤ جار: ٢٠١١-٢٠١٢، ٢٠١٣-٢٠١٤، ٢٠١٧-٢٠١٨، ٢٠١٨-٢٠١٩

جامی شای بەریتانیا ٢ جار: ٢٠١٠-٢٠١١، ٢٠١٨-٢٠١٩

جامی کارەباو ٤ جار: ٢٠١٣-٢٠١٤، ٢٠١٥-٢٠١٦، ٢٠١٧-٢٠١٨، ٢٠١٨-٢٠١٩

جامی قەڵغانی بەریتانیا یەک جار ٢٠١٤

## نیودەوڵەتی

### ئیسپانیا (ئاستی تەمەنی ژێر ١٧ ساڵان)

جامی ئەورووپا، (یۆڕۆ) یەک جار، ئیسپانیای ئاستی تەمەن ژێر ١٧ ساڵان: ٢٠٠٤

### ئیسپانیا

جامی جیھانی یەک جار: ٢٠١٠

جامی ئەورووپا (یۆڕۆ) دوو جار: ٢٠٠٨، ٢٠١٢

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی وەرزش
* دەروازەی تۆپی پێ
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی فیفا
* دەروازەی ئیسپانیا
* دەروازەی بەڕازیل
* دەروازەی دەیەی ٢٠١٠
# ئاستۆریاس

| ئاستۆریاس
*Asturias* (ئیسپانی) |
| --- |
| بەشە سەربەخۆکانی  ئیسپانیا |
| Asturias |
| قووچکی چیای Picos De Europa |
| ئاڵادروشمی خانەدانی |
| شوێنی له  ئیسپانیا دا |
| وڵات |  ئیسپانیا |
| پارێزگاکان | پارێزگای ئاستۆریاس |
| گووندەکان | ۷۸ |
| ناوەند | ئۆڤیێدۆ |
| دەسەڵات |
|  • سەرۆک کۆمار | فرانسیسکۆ ئالڤارێز-کاسکۆس فێرناندێز (پارتی کرێکارانی سۆسیالیستی ئیسپانیا) |
| ڕووبەر(۲.۱% له ئیسپانیا; بەشە سەربەخۆکانی ئیسپانیا/پلەی ١٠یەم |
|  • سەرجەم | ١٠٬٦٠٤ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٤٬٠٩٤ میلی چوارگۆشە) |
| ژمارەی دانیشتووان (۲۰۰۶) |
|  • پلەی دانیشتوان | ۱۳ یەم |
|   | 1,076,896 |
| نەتەوە |
| ناوچەی کاتی | UTC۰ (زمانی ڕۆژاوای ئەورووپا) |
|  • ھاوین (DST) | UTC+۱ (WEST) |
| ISO 3166 code | O |
| سروودی نیشتیمانی | Asturias, patria querida |
| زمانی فەرمی | زمانی ئیسپانی |
| Parliament | دانیشتنه گشتیەکان |
| کوورسیەکانی کۆنگره | ۸ (له ۳۵۰) |
| کوورسیەکانی سێنا | ٦ (له ۲۶۴) |
| وێبگە | **www.asturias.es/** |

**ئاستۆریاس** (به زمانی ئیسپانی: Asturias) یەکێکه له ١٧ بەشه سەربەخۆکانی ئیسپانیا، ئەو بەشەش خۆی یەکێکه له ٥٠ پارێزگای ئیسپانیا،. پایتەختەکەی شاری ئۆڤیێدۆیه. ئەو پارێزگایه ٧٨ ناوچە له خۆ دەگرێ.

## زمان

تەنیا زمانی فەرمی لەو پارێزگایه، زمانی ئیسپانیه. لەو پارێزگایه جگه له زمانی ئیسپانی، زمانی خۆیی خەڵکی ناوچەکەش هەیه که به زمانی ئاستۆریایی نوزەد دەکرێ و نزیکەی ٤٠٠،٠٠٠ کەس قسەی پێ دەکا، له ناوچه ڕۆژهەڵاتیەکانی ئەو پارێزگایه زمانی ئۆناویایی به کار دێت.

## شوێنه کەڤناریەکان

* گۆلی سمیدۆ (Somiedo)
* خانوویەکی تایبەت بەو ناوچەیه
* زۆڤێلانۆس (Jovellanos)، نووسەر و فەیلەسۆفی ئیسپانی ئاسیای نزیک له ٨٠٠ی زایینی که ئاستۆریاسیشی تێدایه

لێتیسیا ئۆرتیس شاژنی ئیسپانیا، خەڵکی ئاستۆریاسه
## سەرچاوه

* ویکی ئینگلیزی Asturias

* دەروازەی ئیسپانیا
* دەروازەی جوگرافیا
# تریستان دا کونا

| تریستان دا کونا |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Tristan da Cunha |
|  |
| ناو بە زمانی فەرمی | Tristan da Cunha |
| ناونراوە لەدوای | Tristão da Cunha |
| زمانی فەرمی | زمانی ئینگلیزی |
| کیشوەر | ئەفریقا |
| وڵات | realm of the United Kingdom |
| دابەشکاریی کارگێڕی | Tristan da Cunha |
| ناوچەی کاتی | UTC+00:00 |
| پۆتانی شوێن | ٣٧°٩′٠″S ١٢°١٨′٠″W، ٣٧°١٥′٠″S ١٢°٣٠′٠″W |
| Coordinates of easternmost point | ٣٧°٦′٥٨″S ١٢°١٣′١″W |
| Coordinates of northernmost point | ٣٧°٣′٤٤″S ١٢°١٦′٤٩″W |
| Coordinates of southernmost point | ٣٧°١٠′١٢″S ١٢°١٧′٠″W |
| Coordinates of westernmost point | ٣٧°٧′٦″S ١٢°٢١′١″W |
| بەرزترین خاڵ | Queen Mary's Peak |
| نزمترین خاڵ | ئۆقیانووسی ئەتلانتیک |
| دانیشتووان | ٢٤٦ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٢٬٠٦٢ مەتر |
| Driving side | left |
| کاتی دۆزینەوە | ١ی کانوونی دووەمی ١٥٠٦ |
| ڕووبەر | ٢٠٧ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە |  |
| جوگرافیای ئەم بابەتە | geography of Tristan da Cunha |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**تریستان دا کونا**، کە لە قسەکردنی باودا بە تریستان ناسراوە، کۆمەڵە دوورگەیەکی گڕکانیی دابڕاوە لە باشووری ئۆقیانووسی ئەتلانتیکدا. یەکێکە لە سێ بەشە پێکھێنەرەکەی ھەرێمی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیای سەینت ھێلینا، ئەسێنشێن و تریستان دا کونا، کە دەستووری تایبەت بە خۆی ھەیە.

ھەرێمەکە لە دوورگەی نیشتەجێکراوی تریستان دا کونا پێکدێت، کە تیرەکەی نزیکەی ١١ kiloمەتر (٦٫٨ mi) و ڕووبەرەکەی ٩٨ square kilometre (٣٨ sq mi)ە؛ پارێزراوەکانی ژیانی کێوی لە دوورگەی گۆف و دوورگەی ئینئاکسێسیبڵ؛ و دوورگەکانی نایتینگەڵ کە بچووکترن و کەسیان تێدا ناژی. ھەتا ڕێکەوتی تشرینی یەکەم ٢٠١٨، دوورگە سەرەکییەکە ٢٥٠ دانیشتووی ھەمیشەیی ھەبووە، کە ھەموویان خاوەنی ھاووڵاتیی ھەرێمەکانی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیان. دوورگەکانی تر کەسیان تێدا ناژی، جگە لە کارمەندانی ئەفریقای باشووری لە وێستگەیەکی کەشوھەوا لەسەر دوورگەی گۆف.

لەبەر ئەوەی ھیچ فڕوخانەیەک لەسەر دوورگەکە نییە، تاقە ڕێگە بۆ گەشتکردن بۆ تریستان یان گەڕانەوە لێی بە کەشتییە. گەشتی شەش ڕۆژە لە کەیپ تاون، ئەفریقای باشوورەوە ھەیە، و ھەندێک گەشتی دەریایی پێشکەش دەکرێن کە لە ئۆشوایە، ئەرژەنتینەوە بەڕێ دەکەون.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
# پۆلینیزییەکان

خەڵکانیساموا
مناڵانی خەڵکی تاهیتی
**هۆزە پۆلینیزییەکان** کۆمەڵە خەڵکانێکن لە گرووپی ئەو مرۆڤانەی کە بە زمانە پۆلینیزییەکان دەدوێن و لە پۆلینێزی، کۆمەڵە دوورگەکانی ئوقیانووسی ئارام دا ژیان بەسەر دەبەن.

 نەخشەی کۆچێ پۆلینیزییەکان لە ئاسیاوە بۆ ئۆقیانووسی ئارام
## سەرچاوەکان

* - ویکی فارسی
* - وتارێک لەسەر باب و باپیرانی خەڵکانی پۆلینیزیایی

* دەروازەی ئۆقیانووسیا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# ئالگارۆبۆ

| ئالگارۆبۆ |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە | Central Chile |
| وڵات | چیلی |
| دابەشکاریی کارگێڕی | San Antonio |
| ناوچەی کاتی | UTC−04:00 |
| پۆتانی شوێن | ٣٣°٢٢′٩″S ٧١°٤٠′٥″W |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ١٣ مەتر |
| ڕووبەر | ١٧٥٫٦ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە |  |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئالگارۆبۆ** (بە ئینگلیزی: Algarrobo)یەکێکە لە شارەکانی وڵاتی چیلی. ڕووبەرەکەی بریتییە لە (١٧٥٫٦)کم دووجا، و ژمارەی دانیشتووانی بریتییە لە (١٠٬٢١٧) کەس.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Algarrobo, Chile»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٣.

* دەروازەی چیلی
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی کۆمپانیا
* دەروازەی کەشوھەوا
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی مێژوو
# لۆکە

لۆکە
**لۆکە**، **وڕە**، **پەمە**، **پەموو** (بە لاتین: Gossypium) گیایەکی یەکساڵە و چەند ساڵەیە بە بەرزی ٢٠ تاکوو ٨٠ سانتیمیتر، دیارە لە ھێندێک شوێندا لەوەش بەرزتر دەبێ. گوڵێ وەک قۆزاخەی ھەیە کە رەنگیان سپییە. بەڵام لە تورکەمەنستان و ئەرمەنستاندا جۆری ڕەنگی پەمووی شین و سوور و نارنجی بەرھەم دێنن کە لە چنین و رەست و ھەروەھا لە دەرمانخانەکاندا زۆر بەکار دەبرێن.

## لە کوردەواریدا

لە کوردەوارشیدا لۆکە بەرھەم دەھێنرێ بەڵام دوو جۆری کێو و خۆڕستی لە ناوچەکانی جوانڕۆ لە کێوەکانی دودان و رەمەرۆ و لەشکرگا و جۆرێکی لە کێوی شاھۆ و لە پاوە و لە خوارووی ھەورامانی تەخت دەڕوێن

## سەرچاوە

گوڵنامەی کوردی

* دەروازەی ڕوەک
# گەرمی

| گەرمی |
| --- |
|  |
| لقی | physical quantity، وزە |
| بەشێکە لە | thermodynamic process |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | تێرمۆدینامیک |
| ڕەھەند |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| ھێمای چەندایەتی |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
| یەکەی پێوانەکردن | جووڵ، kilogram square metre per square second |
| بەرامبەر | کار |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

لە تێرمۆدینامیک، **گەرمی** وزەی گوازراوەیە لە شتێکەوە بۆ شتێک یان لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر، لە درێژەی کارلێکردنە گەرمییەکان. گواستنەوەی گەرمی لە ڕێگای جۆراوجۆر وەکوو: توانای گەیاندنی گرمی، تیشکدان، دیاریدە، لێکخشان، ڕوو دەدا. گەرمی یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی سیستم یان شتێک نییە، بەڵکوو زۆرتر پەیوەندی بە جۆرێک کردەوە ھەیە، و لەگەڵ سووڕی گەرمی و گواستنەوەی گەرمی ھاو مانایە.

نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەیەم، پێشکەوتێکی زۆری لەبارەی چۆنییەتی و ناوەڕۆکی بابەتی گەرمی دەستکەوت، لەبەروەی کۆتایی سەدەی ھەژدەیەم شۆڕشی پیشەسازی لە ئەمریکا و ئەورووپا زیادی کرد.

جەیمز کلێرک ماکسۆل یەکێک لەو زانایانە بوو کە لە کتێبەکەی (تیۆری گەرمی) لە ساڵی ١٨٧١ نووسیویەتی گەرمی پەیوەندی بە جوولەی شتەکان ھەیە و پێڕستی بۆ دانا.

## سیمبۆل و یەکەی گەرمی

* یەکەی گەرمی لە دەزگای SI، ژوولە.
* گەرمی بە سیمبۆلی Q نیشان دەدرێ.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Heat»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣.

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی وزە
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی زانست
* دەروازەی کەشوھەوا
* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
# سۆمان

| سۆمان |
| --- |
| لقی | ئاوێتەی کیمیایی |
| بەکارھێنان | ماددەی دەماری |
| Associated hazard | soman exposure |
| Regulated by | Wassenaar Arrangement |
| دەبێتە ھۆکاری | soman exposure |
| داڕشتنی کیمیایی | C₇H₁₆FO₂ |
| پەسەندکراو (یاسا) | CC(C(C)(C)C)OP(=O)(C)F |
| Safety classification and labelling | NFPA 704: Standard System for the Identification of the Hazards of Materials for Emergency Response |
| بەرەوپێك هەیە | chemical warfare agent، acetylcholinesterase inhibitor، convulsant |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**سۆمان** (یان GD، EA 1210، Zoman، PFMP، A-255، ناوی سیستماتیکی: O-pinacolyl methylphosphonofluoridate) ماددەیەکی کیمیایی زۆر ژەھراوییە. یەکێکە لە ماددە دەمارییەکان، دەستێوەردان دەکات لە کارکردنی ئاسایی سیستمی دەماری شیردەرەکان بە ڕێگریکردن لە ئەنزیمەکانی کۆڵین ­ئیستێراز. ڕێگریکەری ھەردوو ئەسیتیل ­ کۆڵین ئیستراز و بوتیری کۆڵین ئیستێرازە. وەک چەکێکی کیمیایی لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بەپێی بڕیاری ٦٨٧ی نەتەوە یەکگرتووەکان وەک چەکی کۆمەڵکوژ پۆلێن کراوە. بەرھەمھێنانی بە توندی کۆنترۆڵ دەکرێت، و کۆکردنەوە و کۆگاکردنی بەپێی ڕێکەوتننامەی چەکی کیمیایی ساڵی ١٩٩٣ لە یاسادا دەرچووە کە وەک ماددەیەکی خشتەی یەکەم پۆلێن کراوە. سۆمان سێیەمین دەمارەژەھری ناو زنجیرەی ناسراو بە «زنجیرەی G» بوو کە دۆزرایەوە لەگەڵ GA (تابوون)، GB (سارین)، و GF (سایکلۆسارین).

## سەرچاوەکان
# سڕبوونی زستانە

کیسەڵ لەو گیانڵەبەرانەیە بە سوڕی سڕبوونی زستان دادەڕوات.
**سڕبوونی زستانە** یان **سووڕی سڕبوون** بەھەردوو جۆڕی *زستانە* و ھاوینە (ئینگلیزی: Hibernation) دەستەواژەیەکی گیانەوەر زانیە بەکاردێت بەرامبەر ئەو کانەی کە ھەندێ لە گیانڵەبەران پێیدا تێپەر دەبن بۆ خۆپاراستنیان لە ناھەمواری کەشوھەواوە بەجۆرێک ماوەکەی نزیکەی وەرزێک دەخایەنێت، ئەو گیانلەبەرانەی لەوەرزی زستان بەھۆی نزمی پلەی گەرماوە دەچنە سوڕی سڕبوون بەدرێژایی وەرزی سەرما لەدۆخی سڕبوون دەمێننەوە تا بەرزبوونەوەی پلەی گەرما، پێیان دەڵێن لەسوڕی سڕبونی زستانە دان، وە ھەندێ لە گیانلەبەران بەھۆی بەرزی پلەی گەرماوە دەچنە دۆخی سڕبوون تاوەکو خۆیان لەگەرما بپاڕێزن بەدرێژایی وەرزی گەرما تا ئەو کاتەی پلەی گەرما نزم دەبێتەوە، پێیان دەڵێن سوڕی سڕبوونی ھاوینە.

ھەریەک لەسوڕی سڕبوون و کۆچی گیانلەبەران بەیەک شت ھەژماردەکرێن، کە ھەردووک لێی خۆپاراستنە لە نەگونجاوی پلەی گەرما..

## بەرفڕاوانی بەکارھێنانی

دەستەواژەی سڕبوون لەزۆر بواردا بەکاردێت ئەمانەی خواڕەوە ھەندێک نمونەن:

* لەبواری زیندەوەر زانی:مەبەست لەسڕبوون لێی بەسەربردنی وەرزی زستانە لەلایان زیندەوەرانەوە، گەلێک لەزیندەوەران بۆخۆپاڕێزی لەسەرما چەندین ڕێگای جیاواز بەکاردێنن وەک توێژاڵی پێستی یان پەناگە یان ھێلکەخانوو، لەھەرشوێنێک بەگوێرەی ژینگەی زیندەوەرەکە، کە ھەمدێکیان لە بنمیچی خانووی مرۆڤ دان، یان لەژێر توێژاڵی قەدی درەخت و ژێڕگەڵاوەریوەکانی پایزدا خۆیان سست دەکەن، کە زیندەوەرەکە بە دڕێژایی کاتە ساردەکان نابزوێت تاوەکو سەرەتای وەرزی بەھار، وە ھەندێ لە زیندەوەرانیش کۆچ دەکەن بۆناوچەیەکی گەڕم تر وەک پەپولەی موناڕش.
* تەنھا زیندەوەران کۆچ ناکەن، بەڵکو ھەندێ لە باڵندەکانیش کۆچ دەکەن بۆ ژینگەیەکی گونجاوتر لەڕووی خۆراک و پلەی گەرمیەوە.
* ھەروەک زیندەوەران دارمیوەکانیش دەچنە ئەم قۆناغەوە، ھەندێک لە دارمێوەکان لەھەندێ شوێنی زەمین بەھۆی کەمی تیشکی خۆڕ و کەمی ئاو بە سوڕی سڕبوون دا دەڕۆن تا وەرزی بەھارو نوێ بوونەوەیان.
* ھەروەک زیندەوەر و ڕوەکەکان ھەندێ مرۆڤیش دەچنە ئەم قۆناغەوە، ھەندێ لەدانیشتوانی باکوری گۆی زەوی بە درێژایی وەرزی زستان ناچاردەبن لە ماڵەکانیان دا سست بن و نەبزوێن، یانیش لەکاتی کەشتیە ئاسمانیەکان بۆ دۆزینەوەی زانستی ھەسارەکانی دەرەوەی زەوی ھەندێکیان بەدڕێژایی گەشتەکە دەچنە سوڕی سڕبوون.
* لەبواری ڕووەک نەخۆسیەوە بەکاردێت، ھەندێک لەزاناکان لەکاتی لێکۆڵینەوەیان ناچاردەبن بۆماوەیەکی زۆر بە دیار تەشەنەکردنی ڕووەکێکەوە دابنیشن و نەخۆشی و زانستەکانی لى وەڕبگرن وەک بۆنمونە دۆزینەوەی نەخۆشیەکانی پەتاتە .

## سەرچاوەکان

* دەروازەی باڵندەکان
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی گیانلەبەران
# لەندەن

| لەندەن |
| --- |
| شار |
| London |
| وێنەی چەند شوێنی شاری لەندەن |
| وڵات | ئینگلەند و شانشینی یەکگرتوو |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٧) |
|  • سەرجەم | ٧٥٥٦٩٠٠ |
| وێبگە | london.gov.uk |

**لەندەن** پایتەختی ئینگلەند و شانشینی یەکگرتوویە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٧,٥٥٦,٩٠٠ کەس بووە. شاری لەندەنی سەر ئاوی تایمزی خوارووی شانشینی بەریتانیا، یەکێکە لە شارە گەورەکانی ئەورووپا و جیھان، ئەو شارە کە مێژوویەکی کۆن و دێرینی ھەیە، لەساڵی (١١٠٠)دا نزیکەی (١٨٠٠٠) کەسی تێدا ژیاوە، (٢٠٠) نەتەوە و کەلتووری جیاواز تێدایە. بەریتانیا کە لەماوەی (١٥٠) ساڵی رابردوودا ناوەندێکی گرنگی بواری (سیاسی و ئابووری و رۆشنبیریی) جیھان و ئەوروپا بووە، ژمارەیەکی زۆر زانکۆو پەیمانگەو شانۆو مۆزەخانەو یاریگای جۆراوجۆر لەخۆدەگرێت، ھەروەھا بنکەی زۆرێک لەڕێکخراو و ئۆفیسە جیھانییەکانی تێدایە، جگە لەوەش وڵاتەکە شوێن و مەنزڵی زۆرینەی پاشا و سەرکردە و زانا و فەیلەسوف و نووسەر و ھونەرمەندە جیھانییەکان و نموونەی جیھانی کۆن و نوێیە لە شارستانییەتی ئەم سەردەمەدا.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

## پەراوێزەکان

* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی شارەکان
* دەروازەی ئۆڵۆمپیاد
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی لەندەن