# لاتڤیا

| Republic of Latvia*Latvijas Republika* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **سروود:**Dievs, svētī Latviju!   God Bless Latvia!  |
| ھەڵکەوتەی  لاتڤیا  (dark green)– لە ئەورووپا  (green و dark grey) – لە the یەکێتیی ئەورووپا  (green)  —  [ڕێنوێن]  ھەڵکەوتەی  لاتڤیا  (dark green)– لە ئەورووپا  (green و dark grey) – لە the یەکێتیی ئەورووپا  (green)  —  [ڕێنوێن] |
| **پایتەخت** و گەورەترین شار
  | ڕیگا ﻿ / ﻿ |
| زمانە فەرمییەکان | Latvian |
| **گرووپە ڕەگەزییەکان** (٢٠١١) | 59.5% Latvians, 27.3% Russians, 3.5% Belarusians, 2.5% Ukrainians, 2.3% Poles, 1.3% Lithuanians, 3.6% others and unspecified |
| ناوی هاووڵاتی | Latvian
  |
| دەوڵەت | Parliamentary republic |
|  -  | President | Egils Levits |
|  -  | Prime Minister | Krišjānis Kariņš |
| Independence | from ڕووسیا  |
|  -  | Declared1 | ١٨ تشرینی دووەم ١٩١٨  |
|  -  | Recognized | ٢٦ کانوونی دووەم ١٩٢١  |
|  -  | Soviet occupation | ٥ ئاب ١٩٤٠  |
|  -  | Nazi German occupation | ١٠ تەممووز ١٩٤١  |
|  -  | Soviet occupation | ١٩٤٤  |
|  -  | Announced | ٤ ئایار ١٩٩٠  |
|  -  | Restored | August 21, 1991  |
| ڕووبەر |
|  -  | سەرجەم | ٦٤٬٥٨٩ کیلۆمەتری چوارگۆشە (124th) ٢٤٬٩٣٨ مایلی چوارگۆشە  |
|  -  | ئاو (%) | 1.57% (1,014 km2) |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی ٢٠١١ | 2,229,641 (143rd) |
|  -  | سەرژمێریی ٢٠٠٠ | ٢٬٣٧٧٬٣٨٣  |
|  -  | چڕی | ٣٤٫٣ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (166th) ٨٩٫٠کەس لە مایلی چوارگۆشە |
| **GDP** (PPP) | بەراوردی ٢٠١٠ |
|  -  | سەرجەم | $32.513 billion  |
|  -  | سەرانە | $14,460  |
| **GDP** (nominal) | بەراوردی ٢٠١٠ |
|  -  | سەرجەم | $24.045 billion  |
|  -  | سەرانە | $10,694  |
| **Gini** (٢٠٠٣) | ٣٧٫٧ (medium)  |
| **HDI** (٢٠١١) |  0.805 (very high) (٤٣rd) |
| دراو | Euro (€) (`EUR`)  |
| ناوچەی کاتی | EET (UTC+٢) |
|  -  | ھاوین (DST) | EEST (UTC+٣) |
| لای لێخوڕین | right |
| پاوانی ئینتەرنێت | .lv |
| کۆدی تەلەفۆن | +371 |
| 1 Latvia is *de jure* continuous with its declaration November 18, 1918. |

**لاتڤیا** بە فەرمی **کۆماری لاتڤیا**، (بە لاتڤی: Latvij) وڵاتێکە دەکەوێتە ناوچەی دەریای باڵتیک لە باکووری ئەورووپا. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ئیستۆنیا (درێژی سنوور ٣٤٣ کم)، لە باشوورەوە لەگەڵ لیتوانیا (٥٨٨ کم)، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ڕووسیا (٢٧٦ کم)، لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ بیلاڕووس (١٤١ کم)، و بە سنوورێکی دەریایی لە ڕۆژاوا لەگەڵ سوێددا ھاوبەشە. ژمارەی دانیشتووانی ١٬٣١٤٬٤٥٨، ملیۆن کەسە، و ڕووبەرەکەی ٦٤٬٥٨٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە کە لە پلەی ١٣٢یەم دایە بۆ گەورەترین وڵاتانی جیھان، یەکێکە لە وڵاتە کەم دانیشتوو و کەم چڕەکانی یەکێتیی ئەورووپا. پایتەختی لاتڤیا ڕیگایە، زمانی فەرمی زمانی لاتڤییە، دراوەکەی یۆرۆیە کە لە ١ی ١ی ٢٠١٤ گۆڕدرا، کەشوھەوایەکی وەرزی مامناوەندی ھەیە.

گەلی لاتڤیا باڵتیکین و لە ڕووی چاندەوە پەیوەندییان بە ئیستۆنی و لیتوانییەوە ھەیە. لاتڤییەکان خەڵکی ڕەسەنی لاتڤین لەگەڵ لیڤانییەکانی نەتەوەی فینۆ-ئۆگریک. زمانی لاتڤی زمانێکی ھیندی و ئەورووپییە کە لەگەڵ زمانی لیتوانی تاکە زمانی زیندووی لقی باڵتیکی ئەم بنەماڵەیەن. زمانە ڕەسەنەکانی کەمینەکان زمانی لاتگالی و زمانی لیڤانۆ-ئۆگریک کە نزیکە لە لەناوچوون. لە ڕووی جوگرافیا و زەوی و دانیشتووانەوە لاتڤیا بەخۆشییەوە لە ناوەڕاستە و لە نێوان سێ وڵاتی باڵتیکە: ئیستۆنیا، لاتڤیا و لیتوانیا. لاتڤیا مێژووی خۆی لەگەڵ ئیستۆنیا ھاوبەشە لە سەردەمی ئەڵمانی، پۆڵەندی-لیتوانی، سوێدی، ڕووسی، ئەڵمانیای نازی، سۆڤیەت، مەسیحیبوون لە سەدەی ١٣ و چاکسازی پرۆتستانت لە سەدەی ١٦. ھەردوو وڵات شوێنی نیشتەجێبوونی ژمارەیەکی زۆر لە ڕووسییە نەتەوەیییەکانن (٢٧٫٤٪ لە لاتڤیا، ٢٦٪ لە ئیستۆنیا)، کە بەشێکیان لە ھاووڵاتیانیان نین. مێژووی لاتڤیا زۆرینەی پرۆتستانتە، جگە لە ناوچەی باشووری ڕۆژھەڵاتی لاتڤیا نەبێت کە مێژوویەکی زۆرینەی کاسۆلیکی ھەیە.

لاتڤیا کۆمارێکی پەرلەمانی یەکگرتووە و دابەشکراوە بەسەر ١١٨ بەشی کارگێڕیدا کە لە ١٠٩ شارەوانی و ٩ شار پێکھاتووە. پێنج ناوچەی پلاندانانی ھەیە کە بریتین لە کورزمێ، لاتگەلێ، ڕیگا، ڤیدزمێ و زیمگەلێ. کۆماری لاتڤیا لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ دامەزراوە، لە نێوان ساڵانی ١٩٤٠–١٩٤١ و ١٩٤٥–١٩٩١ لەلایەن یەکێتیی سۆڤیەت و لە نێوان ساڵانی ١٩٤١–١٩٤٥ لەلایەن ئەڵمانیای نازییەوە داگیرکراون و لکێنراون بە خۆیانەوە. «شۆڕشی گۆرانی»ی ئاشتییانە لە نێوان ساڵانی ١٩٨٧ تا ١٩٩١ و خۆپیشاندانی «زنجیرەی باڵتیک» لە ٢٣ی ئابی ١٩٨٩ بووە ھۆی سەربەخۆیی دەوڵەتانی باڵتیک. لاتڤیا لە ٢١ی ئابی ١٩٩١دا سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند.

لاتڤیا ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان، یەکێتیی ئەورووپا، ئەنجومەنی ئەورووپا، ناتۆ، ڕێکخراوی ئاسایش و ھاوکاری لە ئەورووپا، سندووقی دراوی نێونەتەوەیی و ڕێکخراوی بازرگانی جیھانییە و بەشێکە لە ناوچەی شنگن. ئەندامی کۆمەڵەی گەلان بووە لە ساڵانی (١٩٢١–١٩٤٦) و ناوچەی بازرگانی ئازادی باڵتیک (١٩٩٤–٢٠٠٤). ھەروەھا لاتڤیا ئەندامی ئەنجومەنی وڵاتانی باڵتیکە و ھاوکاری سێگۆشەیی نێوان دەوڵەتانی باڵتیک و ھاوکاری باکووری باڵتیک لەگەڵ ئیستۆنیا و لیتوانیا ھاوبەشە.

دوای پاشەکشەی ئابووری لە سەرەتای ساڵانی نەوەدەکاندا، لاتڤیا گەورەترین بەرھەمی ناوخۆیی لە ئەورووپا لە نێوان ساڵانی ١٩٩٨–٢٠٠٦دا ھەبوو. لەژێر قەیرانی دارایی جیھانی لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٨–٢٠١٠، لاتڤیا زۆرترین زیانی پێگەشتووە لە نێوان وڵاتانی ئەندامی یەکێتیی ئەورووپادا، بەو پێیەی بەرھەمی ناوخۆیی نزیکەی ٢٦٬٥٤٪ لەو ماوەیەدا کەمی کردبوو. لاتڤیا لە ساڵی ٢٠١٠ نیشانەکانی سەقامگیری ئابووری نیشاندا و نەتەوە یەکگرتووەکان لاتڤیا وەک وڵاتێک دەخاتە لیستی ئەو وڵاتانەی کە پێوەرێکی گەشەسەندنی مرۆیی زۆر بەرزی ھەیە.

## دابەشکردنە کارگێڕییەکان

دابەشکردنە کارگێڕییەکان لە لاتڤیا
لاتڤیا دەوڵەتێکی یەکگرتووە، لە ئێستادا دابەشکراوە بۆ ٤٣ یەکەی حکوومەتی ناوخۆیی کە لە ٣٦ شارەوانی (بە لاتیڤی: novadi) و ٧ شاری سەر بە دەوڵەت (بە لاتیڤی: valstspilsētas) پێکدێت لەگەڵ ئەنجومەنی شار و کارگێڕیی تایبەتی خۆیان: داوگافپیلس، و جێلگاڤا، و یوورمالا، و لیێپایا، و ڕێزێکنێ، و پایتەخت ڕیگا، و ڤێنتسپیلس. چوار ناوچەی مێژوویی و فەرھەنگی لە لاتڤیا ھەن - کوورلاند، و لاتگال، و ڤیدزێم، و زێمگالێ، کە لە دەستووری لاتڤیا ناسێندراون. سێلۆنیا، کە بەشێکە لە زێمگالێ، ھەندێک جار وەک ناوچەیەکی فەرھەنگیی جیاواز لەقەڵەم دەدرێت، بەڵام بەشێک نییە لە ھیچ دابەشکردنێکی فەرمی. زۆربەی کات سنووری ناوچە مێژوویی و فەرھەنگییەکان بە ڕوونی دیاری نەکراون و لە زۆر سەرچاوەدا دەگۆڕێن. لە دابەشکردنە فەرمییەکاندا، زۆرجار ناوچەی ڕیگا، کە پایتەخت و بەشێک لە ناوچەکانی تر کە پەیوەندییەکی بەھێزیان بە پایتەختەوە ھەیە دەگرێتەوە، لە دابەشکردنە ھەرێمییەکانیشدا دەخرێتە ناوەوە؛ بۆ نموونە، پێنج ناوچەی پلاندانان لە لاتڤیا ھەن (بە لاتیڤی: plānošanas reģioni)، کە لە ساڵی ٢٠٠٩ بۆ ھاندانی گەشەپێدانی ھاوسەنگی ھەموو ناوچەکان دامەزرێنراون. لەژێر ئەم دابەشکردنەدا، ناوچەی ڕیگا بەشێکی زۆری ئەو ناوچانە دەگرێتەوە کە پێشتر بە شێوەیەکی سوننەتی بە ڤیدزێم، و کوورلاند، و زێمگالێ ناسرابوون. ناوچە ئامارییەکان لە لاتڤیا، کە بەپێی ناونانی یەکێتیی ئەورووپا بۆ یەکە ھەرێمییەکانی ئامار دامەزرێنراون، ئەم دابەشکردنە دووبارە دەکەنەوە.

لە تەممووزی ٢٠٠٩ تاوەکوو ٢٠٢١، لاتڤیا دابەشکرابوو بۆ ٩ شاری کۆماری و ١٠٩ شارەوانی، و شارە کۆمارییەکان ئەمانەن:

لاتڤیا لە پێشتردا تەنھا بۆ چوار بەش دابەش دەبوو ئەوانیش (کۆرلاند)، (لاتگالیا)، (ڤیدزێمێ) و (زێمگالێ)، و ئەم دابەشکردنە لەسەر بنەمای فەرھەنگی و نەتەوەیی ئەنجام درابوو.

| ناوچەکان | گەورەترین شار | ڕووبەر | دانیشتووان – (چڕیی دانیشتووان) |
| --- | --- | --- | --- |
| ناوچەی ڕیگا | ڕیگا | ١٠,١٣٢ کم² | ١,٠٩٨,٥٢٣ – (١٠٨.٣/کم²) |
| ناوچەی کوورزێمی | لیێپایا | ١٣,٥٩٦ کم² | ٣٠١,٦٢١ – (٢٢.١/کم²) |
| ناوچەی لاتگالی | داوگافپیلس | ١٤,٥٤٩ کم² | ٣٤٣,٦٤٦ – (٢٣.٥/کم²) |
| ناوچەی زێمگالی | جێلگاڤا | ١٠,٧٣٣ کم² | ٢٨١,٩٢٨ – (٢٦.١/کم²) |
| ناوچەی ڤیدزێمی | ڤالمێرا | ١٥,٢٤٦ کم² | ٢٣٥,٥٧٦ – (١٥.٤/کم²) |
| «لاتڤیا» | «ڕیگا» | «٦٤,٢٥٦ کم²» | «٢,٢٦١,٢٩٤ – (٣٤.٩/کم²)» |

## جوگرافیا

وێنەی مانگی دەستکردی لاتڤیا
لاتڤیا دەکەوێتە باکووری ئەورووپا، لەسەر کەناراوە ڕۆژھەڵاتییەکانی دەریای باڵتیک
لاتڤیا دەکەوێتە باکووری ئەورووپا، و لەسەر کەناراوە ڕۆژھەڵاتییەکانی دەریای باڵتیک، و بەشی باکووری ڕۆژاوای کراتۆنی ئەورووپای ڕۆژھەڵات، لە نێوان ھێڵەکانی پانی ٥٥ پلە و ٥٨ پلەی باکوور (ناوچەیەکی بچووک لە باکووری ٥٨ پلە)، و ھێڵەکانی درێژی ٢١ پلە و ٢٩ پلەی ڕۆژھەڵات (ناوچەیەکی بچووک لە ڕۆژاوای ٢١ پلە). لاتڤیا ڕووبەرێکی گشتیی ھەیە کە ٦٤٥٥٩ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە (٢٤٩٢٦ میلی چوارگۆشە) کە ٦٢١٥٧ کیلۆمەتری چوارگۆشەی (٢٣٩٩٩ میلی چوارگۆشە) وشکانییە، ١٨١٥٩ کیلۆمەتری چوارگۆشەی (٧٠١١ میلی چوارگۆشە) زەویی کشتوکاڵییە، ٣٤٩٦٤ کیلۆمەتری چوارگۆشە زەویی دارستانە (١٣٥٠٠ میلی چوارگۆشە) و ٢٤٠٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە لە ئاوە ناوخۆیییەکانە (٩٢٧ میلی چوارگۆشە).

کۆی درێژیی سنووری لاتڤیا ١٨٦٦ کیلۆمەترە (١١٥٩ میل). کۆی درێژیی سنوورە وشکانییەکانی ١٣٦٨ کیلۆمەترە (٨٥٠ میل)، کە ٣٤٣ کیلۆمەتری (٢١٣ میل) لەگەڵ ئەستۆنیا لە باکوور، ٢٧٦ کیلۆمەتری (١٧١ میل) لەگەڵ فیدراسیۆنی ڕووسیا لە ڕۆژھەڵات، ١٦١ کیلۆمەتری (١٠٠ میل) لەگەڵ بیلاڕووس لە باشووری ڕۆژھەڵات و ٥٨٨ کیلۆمەتری (٣٦٥ میل) لەگەڵ لیتوانیا لە باشوور بەش کراوە. درێژیی سنوورە دەریایییەکانی ٤٩٨ کیلۆمەترە (٣٠٩ میل)، کە لەگەڵ ئەستۆنیا و سوێد و لیتوانیا بەشی دەکات. درێژبوونەوەی لە باکوورەوە بۆ باشوور ٢١٠ کیلۆمەترە (١٣٠ میل) و لە ڕۆژاواوە بۆ ڕۆژھەڵات ٤٥٠ کیلۆمەترە (٢٨٠ میل).

زۆربەی خاکەکانی لاتڤیا کەمتر لە ١٠٠ مەتر (٣٣٠ پێ) لە سەرووی ئاستی دەریاوەن. گەورەترین دەریاچەی لووبانسە بە ڕووبەری ٨٠.٧ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣١.٢ میلی چوارگۆشە)، قووڵترین دەریاچە دریدزیسە کە ٦٥.١ مەترە (٢١٤ پێ). درێژترین ڕووبار لە خاکی لاتڤیا گاویایە، بە درێژیی ٤٥٢ کیلۆمەتر (٢٨١ میل). درێژترین ڕووبار کە بە خاکی لاتڤیا دەڕوات داوگاڤایە، کە کۆی درێژییەکەی ١٠٠٥ کیلۆمەترە (٦٢٤ میل) کە ٣٥٢ مەتری (١١٥٥ پێ) لە خاکی لاتڤیا دایە. بەرزترین خاڵ لە لاتڤیا گایزینکالنسە، ٣١١.٦ مەتر (١٠٢٢ پێ). بە درێژاییی ھێڵی کەناراوەکانی باڵتیکی لاتڤیا ٤٩٤ کیلۆمەترە (٣٠٧ میل). لە دەروازەی دەریای باڵتیک، کەنداوێکی تەنک لە ڕیگا لە باکووری ڕۆژاوای وڵاتەکە ھەیە.

### کەشووھەوا

لاتڤیا کەشووھەوایەکی شێداری مامناوەند و کەشووھەوایەکی نیمچە کیشوەریی ھەیە کە بە ھاوینێکی گەرم، زستانێکی سارد و ئاستی بەرزی شێ و بارانبارین جیا دەکرێتەوە. بارودۆخی کەشووھەوا لە لاتڤیا لەژێر کاریگەریی دەریای باڵتیکدایە.

لاتڤیا چوار وەرزی دیاری ھەیە کە درێژییەکەیان نزیکەی یەکسانە. لە زستاندا، کە لە ناوەڕاستی کانوونی یەکەمەوە دەست پێ دەکات و تا ناوەڕاستی ئازار بەردەوام دەبێت، تێکڕای پلەی گەرمی لە دەوروبەری -٦ پلەی سەدی دەبێت، و بە بەرگی بەفری جێگیر، خۆری گەش و ڕۆژی کورت جیا دەکرێتەوە. ماوەی سەختی کەشووھەوا لە وەرزی زستاندا لەگەڵ بای سارد، پلەی گەرمیی تووند تا دەوروبەری -٣٠ پلە، و بەفری چڕ باون. لە ھاویندا، کە لە حوزەیرانەوە دەست پێ دەکات و تا ئاب بەردەوام دەبێت، بەزۆری گەرم و خۆرھەتاو دەبێت لەگەڵ ئێواران و شەوانی سارد. لە ھاویندا تێکڕای پلەی گەرمی لە دەوروبەری +١٩ پلەی سەدی دەبێت لەگەڵ پلەی گەرمیی تووند تا +٣٥ پلەی سەدی. کەشووھەوا لە وەرزەکانی بەھار و پاییزدا تا ڕادەیەک مامناوەندە.

## دانیشتووان

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٦ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی لاتڤیا ١،٨٣٧،٧١٥ کەس بووە کە دەکاتە ٠،٠٢٢ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٣،٨ ساڵە. ھەروەھا ٦٧.٧ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئەمانەش ببینە

* سنووری ئۆزبەکستان-کازاخستان
* سنووری لاتڤیا-ڕووسیا

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی دەیەی ١٩٩٠
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
* دەروازەی لاتڤیا