Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# زاوە

وێنۆک"ھەسارەی زاوە
**زاوە** یان **عەتارد** (بە ئینگلیزی: *Mercury*; ھێما: ) بچووکترین گەڕەستێرەیی کۆمەڵەی خۆرە و نزیکترین گەڕەستێرەشە لە خۆر و کێشەکەشی بە ئەندازەی (٠٫٣٨٧) لە ئاستی کێشی زەوی و تیرەکەی نزیکەی (٤٨٨٠) کلم گۆکەی لە ئاست گۆی زەوی (٠٫٠٥٥)یە و بەناوی خوداوەندی بازرگانییەوە ناونراوە.
بەیانیان خێرا لە ئاسمان دیار دەکەوێت و ئێوارانیش خێرا لەسەر زەویش نابینرێت چونکە لە ساڵێکدا تەنھا چەند ڕۆژێک دیاردەکەوێت و لەسەر ڕووی ئاسۆ ھەڵدێت کێشی ھەر کەسێکیش لەسەر زاوە زیاد ناکات لەو کێشەی کە لەسەر زەوی ھەیەتی ئەوەش بەھۆی گەشتکردن نییە بە گالیسکەی بۆشایی، بەڵکو قەبارەی زاوە لە قەبارەی زەوی بچووکترە، بۆیەش ھێزی کێشکردنەکەی کەمترە لە ھێزی کێشکردنی زەوی.

جا بۆ نموونە ئەگەر ھاتوو لەسەر زەوی کێشت (٧٠) کیلۆ بیت ئەوا لەوێ دەبێت بە (٢٧) کیلۆگرام؛ و بەھۆی زۆر نزیکیشی لە خۆر گەرمییەکەی مرۆڤ دەسوتێنێت و دەیکوژێت؛ و لەبەر ئەوەی کە زۆر بەھێواشی بەدەوری خۆیدا دەخولێتەوە بۆیە لە شەودا تا پلەی بەستن سارد دەبێت بەسەر ڕووەکەشییەوە شوێنی پێکەوتنی نەیزەک و دەمی گڕکان و دۆڵی گەورە دەبینرێت و ھەروەھا زاوە ھیچ ھەیڤێکی پاشکۆیی نییە و بەرگە ھەواکەی کە دەوری داوە زۆر تەنکە و لە گازی ھایدرۆجین و ھیلیۆم پێکدێت و پلەی بەرزی گەرمییەکەشی دەگاتە (٤٦٥) پلەی سەدی و نزمترینیشی دەگاتە (١٨٤) پلەی سەدی.

## دووری لە خۆر

دووری ھەسارەی زاوە لە خۆر بە (٥٨) ملیۆن کم ئەخەمڵێنرێت، و بەھۆی خولانەوە ھێلکەیییەکەشی بە دەوری خۆرەوە
نیوەتیرە خولانەوەی ھەسارەی زاوە کەم دەکات تا (٤٦) ملیۆن کم لە نزکترین خاڵ لە خۆر و نیوەتیرەشی لە خولانەوەکەی زیاد دەکات تا (٦٩٫٨) ملیۆن کم لە دوورترین خاڵ لە خۆر و شوێنەکەشی تایبەتمەندی ئەوەی پێ دەبەخشێ کە ببێ بە یەکێک لەم دوو ھەسارەیەی کە دیاردەی (تێپەڕ بوون)یان بەسەردا ڕووئەدات ئەمیش لەوکاتەی کە دەکەوێتە نێوان خۆر و زەوی.

## خولانەوە و کات

خولانەوەی ھەسارەی زاوە بەدەوری خۆردا (٨٨)ڕۆژی سەر زەوی دەخایەنێت بەڵام خولانەوەی بەدەوری خۆیدا زیاتر لەمە دەخایەنێ ساڵێکی زاوە بچووکترە لە ڕۆژەکەی و تەنھا شەوێکی سەر زاوە (٤٤) ڕۆژی سەر زەویە.

## تۆپۆگرافیای ڕووەکەی

ڕووی ھەسارەی زاوە زۆر لە ڕووی مانگ دەچێ چونکە دەمی گڕکانی گەورە و زنجیرە چیا ھێندێکیش دەشتایی لێیە و
بە پێکھاتەی سلیکۆنی کانزایی داپۆشراوە، بەم دوایییەش ماوەیەکی موگناتیسی بێ ھێزتر لە ھێزی موگناتیسی زەوی دۆزرایەوە بەدەووری ھەسارەکە و ئەمەی بۆ زانایان ڕوون کردەوە کە ناخی ھەسارەکە لە ناخی ھەسارەی زەوی دەچێ، کە لە بەردی تواوە و پێکھاتەی گران پێک ھاتووە.

## ژیان لەسەر زاوە

بەھۆی سەختی بارودۆخی کەشوھەوای ھەسارەکە و نەبوونی ئاو ئەوا ئەستەمە ژیان لەوێ بەڕێوە ببرێ جا بە ھەر جۆرێک بێت.

## سەرچاوەکان

* ماڵپەڕی ڕەنگار
*

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی کۆمەڵەی خۆر
# ١٥ی حوزەیران

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | حوزەیران | >> |
| ی | د | س | چ | پ | ھ | ش |
|  | 0١ | 0٢ | 0٣ | 0٤ | 0٥ | 0٦ |
| 0٧ | 0٨ | 0٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ١٣ |
| ١٤ | ١٥ | ١٦ | ١٧ | ١٨ | ١٩ | ٢٠ |
| ٢١ | ٢٢ | ٢٣ | ٢٤ | ٢٥ | ٢٦ | ٢٧ |
| ٢٨ | ٢٩ | ٣٠ |  |   |
| **٢٠٢٦** |

**١٥ی حوزەیران** ١٦٦ەم ڕۆژی ساڵە (١٦٧ەم لە ساڵە پڕەکاندا) لە ڕۆژژمێری زایینی؛  ١٩٩ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان

محمەد سەڵاح ( یاریزانی تۆپی پێ)

ئایس کەب( ڕاپەر)

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

---

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# کێلڤن

| کێلڤن |
| --- |
| سیستمی یەکە | یەکە بنچینەیییەکانی ئێس ئای |
| یەکەیەکە لە | پلەی گەرمی |
| ھێما | K  |
| ناونراوە دوای | لۆرد کێلڤەن |

**کێلڤن** (بە ئینگلیزی: Kelvin) بریتییە لە یەکەی پێوانەی گەرمی کە لە لایەن لۆرد کێلڤنەوە پێشنیار کراوە (١٨٢٤–١٩٠٧).

گەرمیپێوێک کە بە ھەردوو پلەی گەرمی سەدی و کێلڤن پلە کراوە
پێوەری کێلڤن بە پێوەرێکی ڕەھای پلەی گەرمی داندراوە کە لە سفرەوە دەست پێدەکات و ژمارەی ژێر سفر نیە. ئەم پلەی گەرمیە بە گشتی لەلایەن فیزیاناسان و کیمیاناسانەوە بەکار دێت، بە پێچەوانەی پلەی سەدی کە زانایانی بایۆلۆژی بەکاری دێنن. جیاوازی نێوان پلەی سادی و کێلڤن لە ڕێی ھاوکێشەی خوارەوە دەبینرێتەوە:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

لێرەدا:

* TK بریتییە لە پلەی کێلڤن
* TC بریتییە لە پلەیس سیلیزی

ھەروەک لە ھاوکێشەی سەرەوە دیارە جیاوازی پلەی گەرمی کێلڤن و سیلیزی یەکسانە، واتا:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

## مێژوو

لۆرد کێلڤن
لە ساڵی ١٨٤٨ ز، ویلیام تۆمسۆن (کە دواتر ناوبانگی بە لۆرد کێلڤن دەرکرد) لە توێژینەوەکەی کە بە ناونیشانی (*On an Absolute Thermometric Scale*) بڵاوی کردەوە پێشنیاری پێوەرێکی پلەی گەرمی کرد کە لە سفری ڕەھاوە دەست پێبکات. کێلڤن پلەی گەرمی (-٢٧٣) پلەی سەدی دانا بە سفری کێلڤن.

لە ساڵی ١٩٥٤ کۆنگرەی گشتی لەسەر کێش و پێوانەکان بڕیاری دا بە پێناسە کردنەوەی پلەی کێلڤن لە سەر بنچینەی خاڵی سیانی ئاو (triple point of water). لەم پلەی گەرمیە تایبەتیەدا، ئاو لە ھەر سێ دۆخی ڕەقی، شلی، و گازی دایە. ئەم پلە گەرمیە یەکسانە بە ٢٧٣٫١٦ کێلڤن.

## گۆڕینی بۆ سەر یەکەکانی تری پلەی گەرمی

|  | گۆڕین لە کێلڤن | گۆڕین لە پلەی سەدی |
| --- | --- | --- |
| سیلیزی |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  |
| **فەڕەنھایت** |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_8  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_10  |
| **ڕەنکین** |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_12  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_14  |

### ڕەنگەکان لەسەر بنچینەی پلەی گەرمی

ڕەنگەکان لە سەر بنچینەی پلەی گەرمی کێلڤن پۆلێن دەکرێن. بۆ نمونە لە خوارەوەی ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 ) بە سوور دەردەکەوێ و لەسەرەوەی ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 ) لە شین دەچێت. ئەمە بۆ ھەندێ بواری وەک وێنەگرتن گرنگە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی وزە
# نیوتن (یەکە)

**نیوتن** (ھێما: N)، یەکەی پێوانی ھێزە لە سیستەمی SIدا کە پاش ئیساک نیوتن بۆ ڕێزگرتن لە کارەکانی لە میکانیکی کلاسیکدا وەھا ناونراوە.

## پێناسە

یەک نیوتن یەکسانە بە ئەو ھێزەی کە دەبێتە ھۆی زۆربوونی خێراییی تەنێکی ١ کیلۆگرامی بەبـڕی ١ مەتر لە چرکەدا. واتە:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی گەردوون
# نووسینگەی نێونەتەوەییی کێش و پێوانەکان

**نووسینگەی نێودەوڵەتیی کێشان و پێوانەکان** (بە فەڕەنسی: *Bureau international des poids et mesures*, **بی ئای پی ئێم**) ڕێکخراوێکی نێوحکوومەتییە، کە لە ڕێگەیەوە ٦٤ وڵاتی ئەندامی لەسەر ستانداردەکانی پێوانە کار دەکەن لە بوارەکانی وەک کیمیا، تیشکدانی ئایۆنیکەر، پێوانەناسیی فیزیکی، و ھەروەھا سیستەمی نێودەوڵەتیی یەکەکان (ئێس ئای) و کاتی گەردوونیی ھاوئاھەنگاو (یوو تی سی). بارەگاکەی لە پاڤیۆن دی برۆتۆی لە سانت-کلود، نزیک پاریس، فەرەنسایە. ڕێکخراوەکە لە ئەدەبیاتی کۆنتردا وەک **ئای بی دەبلیوو ئێم** (لە ناوە ئینگلیزییەکەیەوە) ئاماژەی پێکراوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی پاریس
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
* دەروازەی فەڕەنسا
# فیلمی ترسێنەر

دیمەنێکی لەفیلمی ترسناکی فرانکشتاین
**فیلمی ترسێنەر** یەکێکە لە جۆرەکانی فیلم. ئامانجی فیلمی ترسناک بریتییە لەترساندنی بینەر، زۆربەی جار فیلمە ترسناکەکان لەگەڵ فیلمی ھەستبزوێنەکان تێکەڵدەبن، ئەمەش بۆ زیاتر ورووژاندنی بینەرە، لەزۆربەی فیلمە ترسناکەکان زۆمبی، بکووژ، ئەھریمەن، دێوی گەورە، دەعبا بەکاردێت بۆ زیاتر ترساندنی بینەر.

زۆرجار فلیمە ترسناکەکان ئامانجیان ئەوەیە کە ترس و تۆقێنەری بینەر بوروژێنن، پیلانەکان لە ناو ئەم جۆرە ترسانە زۆرجار بریتی دەبن لە شکاندنی ھێز، ڕووداو یان کارەکتەرێکی خراپ لە جیھانی ڕۆژانەدا. پەرەسەندنی فیلمی ترسناک لەو چەند ساڵەدا، شێوەی نوێی بە کۆمەڵگا داوە بۆ سوود وەرگرتن لە سوودەکانی، شێوازی فیلمە ترسناکەکان بە تێپەربوونی کات گۆڕاوە، بەڵام لە ساڵی ١٩٩٦ «زنجیرەیەک لاساییکەرەوە»ی دەستپێکرد، کە بووە ھۆی ئەوەی کە فیلمی ترسناکی نوێ بۆ ھەرزەکاران دروست بکرێت.

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Horror film»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٧ی ئابی ٢٠٢٤.

* دەروازەی ترسناک
* دەروازەی فیلم
# یۆڕاسیا

| یۆڕاسیا |
| --- |
|  |
| لقی | ھەرێم |
| بەشێکە لە | ئەفرۆ-ئۆراسیا، زەوی |
| ناوچەی جوگرافی | جیھانی کۆن |
| پۆتانی شوێن | ٥٠°٠′٠″N ٨٠°٠′٠″E |
| بەرزترین خاڵ | چیای ئیڤرست |
| نزمترین خاڵ | دەریای مردوو |
| دانیشتووان | ٥٬٣٤٨٬٥٥٤٬٠٠٠ |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | ئەفریقا، ئەمریکای باکوور، ئوسترالیا |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | Eurasian studies |
| ڕووبەر | ٥٤٬٧٥٩٬٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| بەستەری وەسفکراو |  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**یۆڕاسیا** یان **ئۆڕاسیا**، وشکایییەکی گەورەیە کە نزیکەی ٥٣٬٩٩٠٬٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە یان نزیکەی ١٠٫٦٪ ڕووبەری زەویی داپۆشیوە (٣٦٫٢٪ ھەرێمی وشکایی). زۆرتر وەکوو کیشوەرێکی تاک لەبەرچاو دەگیردرێت کە ئەورووپا و ئاسیای لەخۆ گرتووە. وشەی ئۆڕاسیا لە تێکەڵبوونی دوو وشەی ئەورووپا و ئاسیا پێکھاتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئۆڕاسیا لە ساڵی ٢٠١٩دا، ٥،٣٦٠،٣٥١،٩٨٥ کەس بووە کە دەبێتە زیاتر لە ٦٩٪ی دانیشتووانی جیھان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی ئوردن
* دەروازەی بیلاڕووس
* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی ئازەربایجان
* دەروازەی یۆنان
* دەروازەی بەحرەین
* دەروازەی بەلجیکا
* دەروازەی کووەیت
* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی تاجیکستان
* دەروازەی ئیسپانیا
* دەروازەی سویس
* دەروازەی قەتەر
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی ئەرمەنستان
* دەروازەی سووریا
* دەروازەی سریلانکا
* دەروازەی پۆڵەندا
* دەروازەی پورتوگال
* دەروازەی کۆریای باشوور
* دەروازەی تورکیا
* دەروازەی ئوکراینا
* دەروازەی عێراق
* دەروازەی ئیسرائیل
* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی فلیپین
* دەروازەی عەرەبستانی سعوودی
* دەروازەی پاکستان
* دەروازەی ئەلبانیا
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی ئێران
* دەروازەی ئەفغانستان
* دەروازەی ڕووسیا
* دەروازەی ماڵدیڤ
* دەروازەی تایلەند
* دەروازەی ئایسلەند