# سیستمی خۆری

| سیستمی خۆری |
| --- |
| Planetas do sistema solar |
|  |

 کۆمەڵەی خۆر
**کۆمەڵەی خۆر** بە خۆر و ھەموو ئەو ھەسارانە دەوترێت کە لەدەوری دەخولێنەوە. زەوی ئەندامێکە لەو کۆمەڵەیەدا.

## پێکھاتە

**کۆمەڵی خۆر** پێک ھاتووە لە ھەموو ئەو ھەسارانەی کە بەھۆی ھێزی ڕاکیشانەوە بەدەوری خۆردا دەسورێنەوە. لە پێکھێنەرەکانی کۆمەڵەی خۆر جگە لە ھەسارەکان مانگ و ئەستێرە و نەیزەک و پارچەی بچووکی جیابوەوە لە خۆر و ھەسارەکانی تر و خۆڵ و گاز پێک دێت.
ھەموو پێکھێنەرێکی کۆمەڵەی خۆر بە دەوری خۆردا دەسورێتەوە. خۆر نزیکەی ٩٨٪ ھەموو ئەو ماددانەی تێدایە کە پێکھێنەری کۆمەڵکەن. گەورەترین بەشی کۆمەڵکەیە و زۆرترین ھێزی کێشکردنی ھەیە. بەھۆی گەورەیی قەبارەکەیەوەو ڕێژەی زۆری گەرد و گەردیلەوە ھێزێکی ھێندە گەورەی کێشکردنی ھەیە کە ھەموو ھەسارەکانی کۆمەڵکە بەدەوری خۆیدا دەسورێنێتەوە. لەکاتێکدا ھەسارەکانی کۆمەڵەی خۆر ھەوڵدەدەن لە ڕێرەوی سوورانەوەکە دەربچن و بەرەو گەردوونێکی نادیار و لەلایەکی کەشەوە خۆر لە ڕێی ھێزکێشکدرنەکەیەوە ھەوڵ دەدات ھەریەک لەو ھەسارانە بەرەو ناوکی خۆی بەرێت بەرەنجامی ئەو دوو ھێز پێچەوانەیە ھاوسەنگییەک دروستدەکات و ھاوسەنگییەکەش بریتییە لەو تەوەرەی خولانەوەیەی کە ھەر ھەسارەیەک بەدەوری خۆردا ھەیەتی، بۆ نموونە زەوی لەماوەی ٣٦٥ ڕۆژدا ڕۆشتنێکی تەواو لەسەر تەوەرەکەی بەدەوری خۆردا دەکات.
*لە ڕاستیدا تەنھا ھەسارەکان بە دەوری خۆر ناسووڕێنەوە، بەڵکوو خۆریش بەدەوری گەلەئەستێرەی کاکێشاندا دەسووڕێتەوە لەگەڵ ئەستێڕەکانی تر زەھۆی پەو ھێزە کێشکردنەی کە لەناو کونەڕەشەکەی ناوەڕاستی گەلە ئەستێرەکە ھەیە*

وێنەی سووڕانەوەی خولگەی زەوی بە دەوری خۆردا بە شێوازی وێنەی 3D (سێ دووری)
## چۆنییەتی دروستبوون

ئەم پرسیارە گرنگترین و قورسترین پرسیارە لای زاناکان بۆ ڕونکردنەوە و تێگەشتن. کۆمەڵەی خۆر چەندین ملیارد ساڵ پێش ئێستا دروست بوە. بیردۆزی گەشەسەند بۆ دروستبونی زیندەوەران و مرۆڤ و گیانداران لەسەر زەوی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە بیردۆزی دروستبونی ھەسارەکانی کۆمەڵەی خۆر ھەیە. بیردۆزی چڕبونەوە یەکێکە لەو بیردۆزانەی کە زۆرێک زاناکان لە ئێستادا لەسەری ڕێکەوتون و بە کورتی و ئاسانی بیردۆزەکە باسی ئەوەدەکات کە لە ئەنجامی تەقینەوە بەردەوامەکانی سەر خۆر و جیابونەوەی پارچە لێ و چڕبونەوەی ئەو خۆڵ و گازە پێکھاتوانەی لە نێوان ھەسارەکان ھەیە بەبەردەوامی ھەسارەکانی لێ پێکھاتووە و یەکگرتن و چۆنێتی گەردیلەکانیش شێوەی گۆیی و ھێلکەیی داوەتە ھەسارەکان.

زاناکان دەڵێن کۆبونەوەی گاز و ماددە لێکجیابوو و دەرپەریوەکان لە خۆرەوە بەبەردەوام و یەکگرتنیان پێکەوە بۆ پێکھێنانی ھەسارە و مانگ و ئەستێرە] پێکھێنەرەکانی کۆمەڵەکە بەڵگەیوکی تریشیان ھەیە ئەویش قەبارەی ھەسارەکانە بەپێی دورو نزیکیان لە خۆرەوە. چوار ھەسارە گەورەکە قەبارەی گەورەیان بەھۆی نزیکیان بوە لە خۆرەوە و تا دورکەویتەوە لە خۆر قەبارەی ھەسارەکان بچووکتر دەبنەوە بەھۆی زۆر و کەمی ئەو مادانەی کە لە خۆرەوە دەرچوون.

## پشتێنەی ھەسارە بچووکەکان و پشتێنەی کویپەر

لەناو کۆمەڵەی خۆردا دوو پشتێنە ھەن کە پرێتی لە ھەسارەی بچووک و ئەستێرە و مانگ و زۆریان بەھۆی ھێزی ڕاکێشانی ھەسارەکانی نزیکیان کاریان تێدەکرێ , پشتێنەی یەکەمیان دەکەوێتە نێوان ھەردوو ھەسارەی جوپیتەر و مەریخەوە کە زەوی و مانگ دەکەونە ناو ئەم پشتێنەیەوە. پشتێنەی دووەم کە پشتێنەی کویپەرە لە سەتنەریدا ھەسارە بلوتۆ ھەیە و ئەمیش بەھەمان جۆر ڕێژەیەکی زۆری پێکھاتوی ئەستێرەیی لە ناودایە. لە پشت پشتێنەی کویپەر ناوچەیەک ھەیە کە بە ناوچەکانی ھەوری ئۆربتناسراوە، ئەم ناوچانە ڕێژەیەکی یەکجار زۆر پێکھاتوە ئاگرین و نەیزەکی تێدایە کە بە خێرایی ئیجگار زۆر و لەسەر خولگەی نارێک و تێکەڵ و پێکەڵ دەسورێنەوە.
بەرگی دەوری خۆر کە پەستانێکی یەکجار گەورەی تێدایە و پلەی ٣٦٠ی ڕووی خۆر لە ھەر چواردورییەکەو داپۆشیوە ڕێگری گەورەیە لە کەمکردنەوەی ھێزی گەورەی ڕاکێشانی ناوی خۆر بۆ ھەسارەکان و قەبارەکەی زاناکان بە ١٦٠ ئەوندەی دوری نێوان خۆر و زەوی دەخەمڵێنن لە ناو ئەم بەرگەدا ھیچ ێکھاتویەک بوونی نییە و لەباری چونی ھەر پێکھاتویەک بۆ ناوی یان بەھۆی پەستانی زۆر پاڵی پێوەدەنرێ یان دەتەقێنەوە.

## تایبەتمەندی ھەسارەکان

**تایبەتمەندی ھەسارەکان**:

| ناوی ھەسارە | خولگەی تەواو | بەرە | خولگەی نیوە تیرەی بازنەیی (باڵانسی گەردوونی) | خولگەی چەرخ (بە ساڵ) | لاری بۆ ھێڵی یەکسانی لە ڕۆژەوە | نا ناوەندی خولگەیی | سوورانەوە بە دەوری تەوەری خۆی (بە ڕۆژ) | ڕێژەی مانگەکان لە دەوری ھەسارە | بازنە | تەوشک | جۆری ھەسارە |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| (زاوە) عەتارد | ٠٬٣٨٢ | ٠٬٠٦ | ٠٬٣٩ | ٠٬٢٤ | ٣٬٣٨ | ٠٬٢٠٦ | ٥٨٬٦٤ | — | نییە | نییە | ھەسارەی بەردین |
| ڤینوس | ٠٬٩٤٩ | ٠٬٨٢ | ٠٬٧٢ | ٠٬٦٢ | ٣٬٨٦ | ٠٬٠٠٧ | ٢٤٣٬٢ | — | نییە | کاربۆن دووئۆکسید و نایترۆجین | ھەسارەی بەردین |
| زەوی | ١٬٠٠ | ١٬٠٠ | ١٬٠٠ | ١٬٠٠ | ٧٬٢٥ | ٠٬٠١٧ | ١٬٠٠ | مانگ | نییە | ئۆکسجین و نایترۆجین | ھەسارەی بەردین |
| مەریخ | ٠٬٥٣٢ | ٠٬١١ | ١٬٥٢ | ١٬٨٨ | ٥٬٦٥ | ٠٬٠٩٣ | ١٬٠٣ | ٢ | نییە | کاربۆن دووئۆکسید و نایترۆجین | ھەسارەی بەردین |
| ھورمز | ١١٬٢٠٩ | ٣١٧٬٨ | ٥٬٢٠ | ١١٬٨٦ | ٦٬٠٩ | ٠٬٠٤٨ | ٠٬٤١ | ٤٩ | ھەیتی | ھایدرۆجین و ھیلیۆم | ھەسارەی گازی |
| کەیوان | ٩٬٤٤٩ | ٩٥٬٢ | ٩٬٥٤ | ٢٩٬٤٦ | ٥٬٥١ | ٠٬٠٥٤ | ٠٬٤٣ | ٥٢ | ھەیتی | ھایدرۆجین و ھیلیۆم | ھەسارەی گازی |
| ئورانوس | ٤٬٠٠٧ | ١٤٬٦ | ١٩٬٢٢ | ٨٤٬١ | ٦٬٤٨ | ٠٬٠٤٧ | -٠٬٧٢ | ٢٧ | ھەیتی | ھایدرۆجین و ھیلیۆم | ھەسارەی گازی |
| نێپتۆن | ٣٬٨٨٣ | ١٧٬٢ | ٣٠٬٠٦ | ١٦٤٬٨ | ٦٬٤٣ | ٠٬٠٠٩ | ٠٬٦٧ | ١٣ | ھەیتی | ھایدرۆجین و ھیلیۆم | ھەسارەی گازی |

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی زانستی زەوی
* دەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی فڕینی بۆشایی