Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# کاتی ستاندارد

| کاتی ستاندارد |
| --- |
| لقی | civil time |
| بەرامبەر | ھاوینەکات |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**کاتی ستاندارد**، بریتییە لە ھاوکات کردنی کاتژمێرەکان لە ناوچەیەکی جوگرافیدا بۆ یەک ستانداردی کات، لە جیاتی ستانداردی کاتی ناوەندی خۆجێیی. بەشێوەیەکی گشتی، کاتی ستانداردی لەگەڵ کاتی ناوەندی خۆجێیی لە ھێڵێکی درێژایی کە بە ناوچەکەدا تێدەپەڕێت ڕێک دەکەوێت، کە زۆر جار لە نزیک ناوەندی ناوچەکەوەیە. لە ڕووی مێژوویییەوە، کاتی ستانداردی لە سەدەی نۆزدەیەمدا دامەزرا بۆ یارمەتیدانی پێشبینی کەشوھەوا و گەشتی شەمەندەفەر. لە سەدەی بیستەمدا بە شێوەیەکی جیھانی پەیڕەو کرا، ناوچە جوگرافییەکان بوون بە کاتژمێری ناوچەیی. کاتی ستانداردی لە ھەر کاتژمێرێکی ناوچەییدا وەک جیاوازییەک لە کاتی گەردوونی پێناسە کراوە. جیاوازییەکی زیاتر بۆ بەشێک لە ساڵ لەو ناوچانەدا جێبەجێ دەکرێت کە سیستەمی گۆڕینی کاتژمێری ڕۆژیان ھەیە.

پەیڕەوکردنی کاتی ستانداردی، بەھۆی پەیوەندی جیانەکراوەی نێوان ھێڵی درێژایی و کات، چەمکی دابەشکردنی گۆی زەوی بۆ نیوەگۆی ڕۆژھەڵات و نیوەگۆی ڕۆژاوای پتەو کرد، لەگەڵ یەک ھێڵی سەرەکی کە جێگەی ئەو ھێڵە سەرەکییە جیاوازانەی گرتەوە کە پێشتر بەکار دەھێنران.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کات
# ڕۆژژمێری عیبری

ڕۆژژمێری عیبری لە ساڵی ١٨٣١ەوە (٥٥٩١)
شۆفار ھێمای **سەری ساڵی جوولەکەکانە** لە مانگی ئەیلوولدا.
**ڕۆژژمێری جوو** یان **ڕۆژژمێری عیبری** ئەو ساڵنامەیە کە جوولەکەکان بەکاریدەھێنن بۆ دیاریکردنی بەروارەکانی گرنگی ئایینی وەک جەژنەکانی جوولەکەکان، بار میتزڤاس، یادی ساڵانەی ڕۆیشتنی جوولەکەکان و ھتد ھەروەھا ساڵنامەی جوولەکەکان لە ئیسرائیل بۆ دیاریکردنی ئاھەنگەکانی فەرمی وەک ڕۆژی سەربەخۆیی یان ڕۆژانی ساڵانەی ماتەمینی بەکاردەھێنرێت. لە ئیسرائیل ساڵنامەی جوولەکەکان بە فەرمی دادەنرێت شانبەشانی ساڵنامەی زایینی، و یاسا ڕێگەی بە بەکارھێنانی دەدات بۆ ھەر مەبەستێک. بەڵام ھاووڵاتیان و دامەزراوە دەوڵەتییەکان پێیان باشە ساڵنامەی زایینی بۆ بەروارە ئاسایی و ناڕێوڕەسمییەکان بەکاربھێنن.
ڕۆژی جیھانی ٥٧٨٦ لە لە کاتی خۆرھەڵاتن لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ دەست پێدەکات و لە خۆرھەڵاتنی ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ کۆتایی دێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی ئیسرائیل
* دەروازەی کات
# نیوەڕۆ

تاوەرێکی کاتژمێر لە بێرمینگھام، ئینگلتەرا، کاتژمێر ١٢ی نیوەڕۆ پیشان دەدات
**نیوەڕۆ** یان **نیو ڕۆژ** (بە ئینگلیزی: Noon) کاتژمێر ١٢ لە کاتی ڕۆژدایە. وەک کاتژمێر ١٢ی نیوەڕۆ دەنووسرێت یان ١٢:٠٠ (بەکارھێنانی کاتژمێری ٢٤ کاتژمێر)یان ١٢٠٠ (کاتی سەربازی).

نیوەڕۆی خۆری ئەو کاتەیە کە خۆر وا دەردەکەوێت پەیوەندی بکات بە بەرزترین خاڵ لە خولانەوەکەیدا لە کاتێکی دیاریکراو و شوێنێکدا کە خەڵک لە ناوچەکەیان دەیبینن. ئەمە کاتێکە کە خۆر دەگاتە بەرزترین خاڵی ئاشکرا لە ئاسماندا، لە کاتژمێر ١٢ی نیوەڕۆدا. کاتی ناوخۆیی یان کاتژمێری نیوەڕۆی خۆری پشت دەبەستێت بە ھێڵی درێژی و کات و ڕۆژژمێر.

## ئەمانەش ببینە

* دوانیوەڕۆ

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەستێرەناسی
* دەروازەی گەردوون
# ئەستێرەناسی

بەشێکی گەردوون
**ئەستێرەناسی** یان **ئەسترۆنۆمی** (بە Greek: ἀστρονομία، بە ئینگلیزی: Astronomy، *ئەسترۆنمی*) زانستێکی سروشتییە کە لە تەنە ئاسمانییەکان و دیاردەکانیان دەکۆڵێتەوە. بیرکاری و فیزیک و کیمیا وەک ھەوڵێک بەکاردەھێنرێن بۆ لێکۆڵینەوە لەو تەنە ئاسمانیانە و دیاردەکانیان و گەشەسەندنیان. تەنە ئاسمانیەکانی وەکو ھەسارەکان و مانگەکان و ئەستێرەکان وکاکێشانەکان و ھەروەھا ئەستێرەکلکدارەکان؛ و دیاردەکان لەنێویاندا تەقینەوەی سوپەرنۆڤاکان و تەقینەوەکانی تیشکی گاما و وردە شەپۆلی گەردوونی تیشکدانی پێشینەیی. بە شێوەیەکی گشتی، ھەموو ئەو دیاردانەی لە دەرەوەی بەرگەھەوای زەوی پێکھاتوون لە چوارچێوەی پسپۆڕیەتی ئەستێرەناسییە. ھاوبەش بەڵام بابەتێکی سەربەخۆ (فیزیای گەردوونی)ە کە تایبەتمەندە بە لێکۆڵینەوە لە کۆی گەردوون.

ئەستێرەناسە پرۆفیشناڵەکان دابەشبوونە بۆ ھەردوو لقی چاودێریکەر و بیردۆزگەر. ئەستێرەناسی چاودێریکەر جەختەکاتە سەر بەدەستھێنانی زانیاری لە چاودێریکردنی تەنە ئاسمانیەکان، کە لە دوایدا شیدەکرێتەوە بە بەکارھێنانی بنەما سەرەکیەکانی فیزیا.  ئەستێرەناسی بیردۆزی ڕوودەکاتە پەرەپێدانی کۆمپیوتەر و مۆدێلەکانی شیکاری بۆ وەسفکردنی تەنە ئاسمانیەکان و دیاردەکانیان. ھەردوو بوارەکە (لقەکە) یەکتری تەواودەکەن، بواری بیردۆزی ھەوڵی شیکردنەوەی دەرئەنجامە بینراوەکان دەدات و بواری چاودێریش ھەوڵی سەلماندنی دەرئەنجامە بیردۆزیەکان دەدات.

ئەستێرەناسی یەکێکە لەو زانستە کەمانەی کە تائێستا ھەواداران ڕۆڵێکی گرنگی تێدادەگێڕن، بەتایبەتی لە دۆزینەوە و چاودێریکردنی دیاردە زوو گوزەرەکان. ئەستێرەناسە ھەوادارەکان دەستیان ھەبووە لە زۆر دۆزنەوەی ئەستێرەناسی گرنگدا، وەکو دۆزینەوەی ئەستێرەکلکدارە تازەکان.

## سەرچاوەکان

*

* دەروازەی زانست
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی فیزیک
# زمانی ئایسلەندی

| ئایسلەندی |
| --- |
| íslenska |
| خوێندنەوە | ˈist.l̥ɛn.ska |
| قسەی پێدەکرێ لە | ئایسلەند |
| ڕەگەز | ئایسلەندییەکان |
| ژمارەی ئاخێوەران | ٣١٤٫٠٠٠  (٢٠١٥) |
| بنەماڵەی زمان | ھیندوئەورووپایی
* ژێرمانی
	+ باکووری ڕۆژاوای ژێرمانی
		- زمانی ژێرمانی باکوور
			* ڕۆژاوای سکاندیناڤی
				+ **ئایسلەندی**
 |
| سیستەمی نووسین | لاتینی (Icelandic alphabet) Icelandic Braille |
| ڕەوشی فەرمیبوون |
| زمانی فەرمییە لە |  ئایسلەند داڕێژە:Country data Nordic Council |
| سامان دەدرێتەوە بەدەستی | پەیمانگای ئارنی ماگنۆسۆن بۆ توێژینەوەی ئایسلەندی |
| کۆدەکانی زمان |
| ISO 639-1 | `is` |
| ISO 639-2 | `ice (B)` `isl (T)` |
| ISO 639-3 | `isl` |
| Linguasphere | `52-AAA-aa` |
| Iceland, where Icelandic is the language of the majority |
| **ئەم پەڕەیە ھێماکانی فۆنەتیکی IPA بە یوونیکۆدی تێدایە.** بەبێ پشتیوانیی نیشاندانی یوونیکۆد، لەوانەیە لە جێگەی کاراکتەرەکانی یوونیکۆد، نیشانەی پرسیار، چوارگۆشەکان یان ھێماکانی تر ببینی. |

**زمانیئایسلەندی** زمانێک جێرمانی باکوورە لە ئایسلەند نزیکترین زمان لە زمانی ئایسلەندی زمانی فارۆیی و ھەندێک زاراوەی نەرویجی، و ئایسلەندی، فارۆی و نەرویجی بە زمانەکانی ڕۆژاوای سکاندیناڤی دادەنرێت، لەکاتێکدا سوێدی و دانمارکی زمانەکانی ڕۆژھەڵاتی سکاندیناڤی پێکدەھێنن و ھەموو ئەم زمانانە لقەکانی زمانی نۆرزیین. زمانی نووسراوی ئایسلەندی لە سەدەی ١٣ەوە گۆڕانکارییەکی زۆری بەسەردا نەھاتووە، بۆیە پەیوەندییەکی گەورە لە نێوان ڕێزمانی مۆدێرن و نۆرزی کۆندا ھەیە، قسەکەرانی زمانی مۆدێرن چیرۆکە کۆنە ئایسلەندییەکان دەخوێننەوە کە نزیکەی ٨٠٠ ساڵ لەمەوبەر نووسراون، ئایسلەندی کۆن زمانی نۆرزی کۆنە کە زمانی ڤایکینگەکانە، نزیکەی ٣٠٠ ھەزار کەس قسەی پێدەکەن. زۆربەی ئایسلەندی زمانەکان لە ئایسلەند دەژین، و نزیکەی ٨٫١٦٥ ئایسلەندی قسەکەر لە دانمارک ھەن، و نزیکەی ٢٫٦٥٥ کەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، و لەلایەن زۆر کەس لە شاری گیملی قسەی پێدەکرێت لە کەنەدا. یاسای ئایسلەندا زمانی ئایسلەندی وەک زمانێکی فەرمی لە وڵاتەکەدا وەرناگرێت، ھەرچەندە ئایسلەندا ئەندامی ئەنجومەنی باکوورە کە تەنیا زمانی سویدی و نەرویجی و دانیمارکی بەکاردەھێنێت، لەگەڵ ئەوەشدا بڕگەیەک لە ڕێککەوتنی زمانی نۆردی ھەیە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە کە دەڵێت ھاووڵاتیانی ئایسلەندی دەرفەتیان ھەیە بە زمانی ئایسلەندی لە ئۆرگانە فەرمییەکان لە وڵاتانی باکوور قسە بکەن بەبێ ئەوەی بەرپرسیار بن لە تێچووی وەرگێڕان. ڕێککەوتنەکە سەردانی نەخۆشخانەکان و ناوەندەکانی کار و فەرمانگەکانی ئاسایشی کۆمەڵایەتی و پۆلیس لەخۆدەگرێت، بەڵام ڕێککەوتنەکە لەلایەن ئایسلەندییەکانەوە بەناوبانگ نییە، و زۆرینەی خەڵکی ئایسلەندییەکان بە شێوەیەکی ڕوان بە ئینگلیزی قسە دەکەن، وڵاتانی باکوور پابەندبوون بە پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری بە زمانە جیاوازەکان لە ئۆرگانە فەرمییەکاندا.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کەنەدا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی زمان
* دەروازەی ئایسلەند

ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگەکانی `<ref>` بۆ گرووپێک بەناوی «kurdish-alpha» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای `<references group="kurdish-alpha"/>` نەدۆزرایەوە
# ئینگلیزیی کۆن

| ئینگلیزیی کۆن |
| --- |
|  |
| لقی | Anglic |
| ناو بە زمانی فەرمی | Ænglisc sprǣc |
| کورتەناو | Old English |
| ڕەسەن لە | British Isles، ئینگلتەرا، سکۆتلاند، وێڵز |
| پۆتانی شوێن | ٥٢°٠′٠″N ٠°٠′٠″E |
| گۆڕدراوە لەلایەن | زمانی ئینگلیزیی ناوین |
| ڕێکەوتی کۆتاییھاتن | ١ی کانوونی دووەمی ١٠٦٦ |
| Linguistic typology | بکەر-بەرکار-کار، V2 word order، nominative–accusative language، stress-timed language، fusional language |
| سیستەمی نووسین | ئەلفوبێی لاتین، futhorc، futhark |
| Entry in abbreviations table | OEng. |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
| کۆدی زمانی ویکیمیدیا | ang |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئینگلیزی کۆن** (Ænglisc)یان **ئەنگلۆساکسۆن** (بە ئینگلیزی: Old English) ئەو زمانەیە کە خەڵکی ئینگلتەرا لە نێوان ساڵانی ٤٥٠ بۆ ١١٠٠ قسەی پێدەکەن. ئینگلیزی کۆن زۆر جیاوازە لە ئینگلیزی مۆدێرن. ئەم زمانە چەندین وشەی تێدایە کە ڕەگ و ڕیشەی ژێرمانییان ھەیە. لە ڕووی ڕێزمانەوە، ئەم زمانە لە زمانی ئێستا قورستر بوو و لە زمانی ئەڵمانی نزیکتر بوو.

ئەم زمانە ھێواش ھێواش پەرەی سەندووە بۆ ئینگلیزی ناوەڕاست.

مێژووی زمانی ئینگلیزی بەزۆری بەسەر سێ قۆناغدا دابەش دەکرێت:

* ئینگلیزی کۆن لە سەدەی حەوتەمەوە تا نزیکەی ساڵی ١١٠٠ی زایینی؛
* ئینگلیزی ناوەڕاست لە ساڵی ١١٠٠ تا ١٤٥٠ یان ١٥٠٠؛
* ئینگلیزی نوێ لە ساڵی ١٥٠٠ تا ئەمڕۆ.

## مێژوو

### سێلت و ڕۆمانییەکان

پێشتر سێلتەکان لە بەریتانیا بە زمانی سێلتیک قسەیان دەکرد. بە داگیرکردنی گال لەلایەن جولیۆس قەیسەرەوە، سەربەخۆیی سێلتەکان لە کیشوەری ئەورووپا کۆتایی ھات. دواتر ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی بە فەرماندەیی جولیۆس قەیسەر لە ساڵی ٤٣ زایینییەوە دەستی بە داگیرکردنی بەریتانیا کرد و ناوی لێنا یەکێک لە پارێزگا ڕۆمانییەکان لەژێر ناوی پارێزگای بەریتانیا. بەھۆی ٤٠٠ ساڵ داگیرکردنی ئەم خاکە لەلایەن ڕۆمەکانەوە، بووە ھۆی کاریگەری زمانی لاتینی لە زمانی سێلتیکدا. ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی دابەش بوو بەسەر دوو بەشی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا. ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی ڕۆژاوا بە خێرایی پاشەکشەی کرد و ئاژاوەگێڕی و بەریتانیای ڕۆمانییش ڕووخان. لەو کاتەدا بەریتانیای کەوتوو لە شوێنەکانی دیکەی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی ڕۆژاوا ئاوەدانتر بوو.

### ئینگلتەرا لەژێر دەستی ئەنگلۆساکسۆنەکاندا

ئینگلتەرا لە سەردەمی ئەنگلۆساکسۆنەکاندا، لە سەردەمی کۆچکردنەکاندا، سێ ھۆزی " فریشتە "، " ساکسۆن " و " جوت " لە ناوچە جیاوازەکانی دانیمارک و باکووری ڕۆژاوای ئەڵمانیاوە کۆچیان کرد. ئەم ھۆزانە پاڵیان بە سێلت و ڕۆمانییەکانەوە نا کە ماوەیەکی زۆر لەوێ دەژیا لە ئینگلتەرا تا سکۆتلەندا و وێڵز و کۆرنواڵ. ھێرشی ئەو سێ ھۆزە بووە ھۆی تێکەڵبوونی پێکھاتە و وشەسازی لە زمانی ئینگلیزیدا. ئەوان بە زمانێکی یەکتر تێگەیشتن ھاوشێوەی فارسی باکوور قسەیان دەکرد کە زمانە ئینگلیز و فریسییەکانی سەرھەڵدا. ئەنگڵەکان کە گەورەترین ھۆزیان پێکھێنا، دوورگەکەیان ناونا ئینگلتەرا کە بە واتای خاکی ئەنگڵەکان دێت و ئەو زمانەی کە قسەیان پێدەکرد وردە وردە ناوی ئینگلیز و لە فارسیدا بە ئینگلیزی دەگوترا.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Old English»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣.

* دەروازەی زمان
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی ئینگلتەرا
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
# زمانی نەرویجی

بڵاوبوونەوەی زمانی نەرویژی لە جیھاندا
**زمانی نەرویژی** (بە نەرویژی: *norsk*) زمانێکی ھیندوئەورووپایی لە لقی زمانە ئەڵمانییە باکوورییەکان و لە خێزانی زمانە جێرمەنییەکان دایە. نەرویژی زمانی فەرمیی وڵاتی نەرویژە. لە ساڵی ٢٠٢٠دا ژمارەی ئەو کەسانەی بە ئەم زمانە قسەیان کردووە ٥،٣٢٠،٠٠٠ کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە

* زمانە ھیندوئەورووپایییەکان
* زمانە جێرمەنییەکان
* زمانە ئەڵمانییە باکوورییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

ویکیپیدیا
ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد بە  **زمانی نەرویجی دەروازەی زمان
# زمانی دانمارکی

| زمانی دانمارکی |
| --- |
|  |
| لقی | East Scandinavian |
| ناو بە زمانی فەرمی | dansk |
| کورتەناو | датский، данська، дацкая، даниаг، датски |
| وڵات | شانشینی دانمارک، دانمارک، دوورگەکانی فارۆ، گرینلاند، ئەڵمانیا |
| ڕەسەن لە | شلێسڤیگ-ھۆلشتاین، دانمارک |
| پۆتانی شوێن | ٥٦°٠′٠″N ٩°٠′٠″E |
| Has grammatical case | nominative case، genitive case |
| Has tense | present tense، preterite، perfect tense، pluperfect، future tense |
| Has grammatical mood | indicative، subjunctive، imperative، چاوگ، participle |
| Has grammatical gender | common، neuter |
| سیستەمی نووسین | ئەلفوبێی لاتین |
| Uses capitalization for | full name، toponym |
| Language regulatory body | Danish Language Council |
| UNESCO language status | 1 safe |
| Ethnologue language status | 1 National |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | Scandinavian studies |
| Category for music in this language | Category:Danish-language music |
| Has conjugation class | first Danish conjugation، second Danish conjugation، third Danish conjugation |
| Female form of label | la langue danoise |
| Entry in abbreviations table | дат. |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
| کۆدی زمانی ویکیمیدیا | da |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**زمانی دانمارکی** (بە دانمارکی: dansk) زمانی فەرمی وڵاتی دانمارک و یەکێکە لە زمانە سکاندیناڤییەکان، زمانی دانمارکی لقێکە لە زمانەکانی باکووری ئەڵمانیا کە نزیکەی ٦ ملیۆن کەس قسەی پێدەکەن و زۆرینەیان لە دانمارکن، ھەروەھا نزیکەی ٥٠ ھەزار دانمارکی لە شلێسڤیگ-ھۆلشتاین لە باکووری ئەڵمانیا قسەی پێدەکەن، کە لەوێدا پێگەی فەرمی وەک زمانێکی کەمینە دەپارێزرێت، و یەکێکە لە زمانە فەرمییەکانی یەکێتیی ئەورووپا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زمان
* دەروازەی دانمارک
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی ئەڵمانیا
# زمانی ھۆڵەندی

| ھۆلەندی |
| --- |
| نێدەرلەنتس/Nederlands |
| خوێندنەوە | [ˈneːdərlɑnts] بیستن |
| قسەی پێدەکرێ لە | پتر لە ھۆلەند، بەلجیکا، و سورینام، ھەروەھا لە ئەرووبا، کوراساو و سینت مارتین، ھەروەتر ئۆسترالیاڤ ئوتریش، بەڕازیل، کەنەدا، دانمارکڤ فەڕەنسا، ئەڵمانیا، ئیندۆنیزیا، لوکسەمبورگ، ئیسپانیا، سوید، ئەفریقای باشوور، ویلایەتە یەکگرتووەکان و شانشینی یەکگرتوو. |
| ناوچە | پتر لە ئەورووپای ڕۆژاوا, ئەمڕۆکە ھەروەھا لە ئەمریکای باشوور و کاریبی. *ئەفریکانس* لە باشووری ئەفریقا قسەی پێ‌دەکرێ. |
| ژمارەی ئاخێوەران | ٢٣/٥ میلیۆن  (٢٠٠٦) سەرجەم: ٢٨ میلیۆن |
| بنەماڵەی زمان | ھیندوئەورووپایی
* جێرمەنی
	+ جێرمەنی ڕۆژاوا
		- فرەنکی خواروو
			* **ھۆلەندی**
 |
| سیستەمی نووسین | ئەلفوبێی لاتینی (ئەلفوبێی ھۆلەندی) |
| ڕەوشی فەرمیبوون |
| زمانی فەرمییە لە |  ئارووبا  بەلجیکا  کوراساو  ھۆڵەندا  سینت مارتن  سورینام  **بێنیلوکسیەکێتیی ئەورووپایەکێتی نەتەوەکانیئەمریکای باشووری** |
| سامان دەدرێتەوە بەدەستی | یەکێتیی زمانی هۆلەندی |
| کۆدەکانی زمان |
| ISO 639-1 | `nl` |
| ISO 639-2 | `dut (B)` `nld (T)` |
| ISO 639-3 | `nld` |
| Linguasphere | `52-ACB-a (varieties: 52-ACB-aa to -an)` |
| ھۆلەندی‌ئاخێوەرانی جیھان. ھۆلەندی ھەروەھا یەکێک لە زمانە ڕەسمییەکانی یەکێتیی ئەورووپا و یەکێتی نەتەوەکانی ئەمریکای باشوورییە. |
| **ئەم پەڕەیە ھێماکانی فۆنەتیکی IPA بە یوونیکۆدی تێدایە.** بەبێ پشتیوانیی نیشاندانی یوونیکۆد، لەوانەیە لە جێگەی کاراکتەرەکانی یوونیکۆد، نیشانەی پرسیار، چوارگۆشەکان یان ھێماکانی تر ببینی. |

**زمانی ھۆڵەندی** زمانێکی ژێرمانی ڕۆژاواییە. ژمارەی ئاخێوەرانی وەک زمانی دایک نزیکەی ٢٢ ملیۆن کەسە و وەک زمانی دووەم نزیکەی ٥ ملیۆن کەسە. زمانێکی سەرەکیییە لە ھۆڵەندا و بەلجیکا و سورینام. زۆربەی ئاخێوەرانی زمانی ھۆڵەندی لە ھۆڵەندا و بەلجیکا و سورینام دەژین و کۆمەڵەیەکی بچووکی ئاخێوەران لە بەشێک لە فەڕەنسا و ئەڵمانیا و چەند داگیرگەیەکی پێشووی ھۆڵەندی ھەیە. وەک زمانێک پەیوەندییەکی زۆر نزیکی لەگەڵ زمانەکانی ژێرمانی ڕۆژاوا (بۆ نموونە: ئینگلیزی، فریزی ڕۆژاوایی و ئەڵمانی) و تا ڕادەیەک لە دوورەوە پەیوەندی بە زمانەکانی ژێرمانی باکوورەوە ھەیە. ھەروەھا زمانی ھۆڵەندی لە ھەندێک وڵاتی ئەفریقادا قسەی پێ دەکرێت، بەو پێیەی یەکێکە لە زمانە فەرمییەکانی ئەفریقای باشوور، و لە نامیبیا بە شێوەیەکی بەرفراوان قسەی پێ دەکرێت. ھەروەھا سەرچاوەی زۆرێک لە زمانەکانی کرێۆل و سەرچاوەی زمانە وەرگیراوەکانی وەک ئەفریکاییە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زمان
* دەروازەی ئەمریکای لاتین
* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی بەلجیکا
# تیشکۆ (ئەندازە)

خاڵی F تیشکۆیە بۆ  بڕگەی ناتەواو (*e*=۱/۲)، کەوانەبڕ (*e*=۱) و بڕگەی زیاد (*e*=۲) .
لە ئەندازەدا، تیشکۆ (بە ئینگلیزی: Focus) جۆرێک خاڵی تایبەتە کە شێوەگەلی ئەندازەیی وەسفدەکات. تیشکۆ لە پێناسەی بڕگە قووچەکییەکاندا وەکوو (بڕگەی ناتەواو، کەوانەبڕ، بڕگەی زیاد) بەکار دێت. دەشێت بڕگەقووچەکییەکان بە یارمەتی دوو تیشکۆ، یەک تیشکۆ و دەلیل، یا یەک تیشکۆ و بازنەیەک پێناسە بکرێن. بازنە و کەوانەبڕ یەک تیشکۆ و بڕگەی ناتەواو و بڕگەی زیاد خاوەنی دوو تیشکۆن.

## سەرچاوەکان

* Wikipedia contributors, "Focus (geometry)," Wikipedia, The Free Encyclopedia,  (accessed July 7, 2013).

* دەروازەی ماتماتیک
* دەروازەی ئەندازە
# نیوەڕۆھێڵ

| نیوەڕۆھێڵ |
| --- |
|  |
| لقی | half of great circle، geographic entity |
| کۆتایی | جەمسەری باکوور، جەمسەری باشوور |
| دەرکەوتنی | half of great circle، چەماوە، half، ھێڵی درێژی |
| بەکارهێنەر | سیستمی پۆتانە جوگرافییەکان |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

نیوەڕۆھێڵەکان لە نێوان جەمسەرەکانی باکوور و باشووردا دەڕۆن.
لە جوگرافیا و جیۆدیزیادا، **نیوەڕۆھێڵ** بریتییە لەو شوێنە ئەندازەییەی کە ئەو خاڵانە بەیەکەوە دەبەستێتەوە کە ھێڵی درێژیی یەکسانیان ھەیە، کە بریتییە لە گۆشە (بە پلە یان یەکەکانی تر) بۆ ڕۆژھەڵات یان ڕۆژاوای نیوەڕۆھێڵێکی سەرەکیی دیاریکراو (لە ئێستادا، نیوەڕۆھێڵی سەرچاوەی IERS). بە واتایەکی تر، ئەوە ھێڵێکی پۆتانە بۆ ھێڵەکانی درێژی، کە پێی دەوترێت **ھێڵێکی درێژی**. شوێنی خاڵێک بە درێژایی نیوەڕۆھێڵێک لە ھێڵێکی درێژیی دیاریکراودا بەھۆی ھێڵی پانییەکەیەوە دەدرێت، کە بە پلەی گۆشەیی بەرەو باکوور یان باشووری ھێڵی کەمەرەیی دەپێورێت. لەسەر نەخشەیەکی مێرکاتۆر یان نەخشەیەکی گاڵ-پیتەرز، ھەر نیوەڕۆھێڵێک ئەستوونە لەگەڵ ھەموو بازنەکانی ھێڵی پانی. بە گریمانەکردنی زەوی بە گۆیی، نیوەڕۆھێڵ نیوەبازنەیەکی گەورەیە لەسەر ڕووی زەوی. لەبری ئەوە بە وەرگرتنی مۆدێلێکی نیمچەگۆیی یان شێوەھێلکەیی بۆ زەوی، نیوەڕۆھێڵ نیوەی ھێلکەبازنەیەکی گەورەی باکوور-باشوورە. درێژیی نیوەڕۆھێڵێک دوو ئەوەندەی درێژیی چارەکێکی زەوییە، کە یەکسانە بە ٢٠٬٠٠٣٫٩٣١٤٤ kiloمەتر (١٢٬٤٢٩٫٨٦٦٧٣ میل) لەسەر شێوەھێلکەیەکی مۆدێرن (WGS 84).

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
# ھێڵی یەکسانیی ئاسمانیی

| ھێڵی یەکسانیی ئاسمانیی |
| --- |
| [[File:ھێڵی یەکسانیی ئاسمانی بە درێژایی ھێڵی یەکسانیی زەوییە و ٢٣.٤ پلە مەیلی بۆ خولگەی خۆر ھەیە.(لادانێکی تەوەری زەوی ٢٣.٤ پلەیە)|frameless|250px]] |
| لقی | ھێڵی کەمەرەیی |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ھێڵی یەکسانیی ئاسمانیی** یان **ھێڵی یەکسانیی** (بە ئینگلیزی: Celestial equator) بازنەیەکی ھیپۆتێز (گریمانەیی)ە لە گۆی ئاسمانیدا کە ھاوشێوەیە لەگەڵ ھێڵی یەکسانیی زەوی.

یەکسانیی ئاسمانیی بازنەیەکی گریمانەییە لە ئاسماندا کە ھاوتەریبە لەگەڵ یەکسانیی زەوی. یەکتربڕینی پلەیی یەکسانیی زەوی لەگەڵ گۆی ئاسمانی لە شێوەی بازنەیەکی زەبەلاحدایە کە تێیدا شوێنی چاودێر، یان ناوەندی زەوی لە ناوەنددا ھەڵکەوتووە و لە ڕاستیدا درێژەپێدەری یەکسانیی زەوییە.

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «استوای سماوی»، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ٢٧ی ٨ی ٢٠٢٣.

* دەروازەی ئەستێرەناسی
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
# گەردوون

| گەردوون |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە |  |
| Named by | Philipp von Zesen |
| ڕێکەوتی دەستپێکردن | ١٣٧٩٨ ملیۆن ساڵ پێش زایین |
| ھۆکار | تەقینەوە گەورەکە |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | کۆسمۆلۆجی، Q12771345 |
| بەستەری وەسفکراو |  |
| Contains | baryonic matter، ماددەی تاریک، وزەی تاریک |
| شێوەی ئەندازیاری | نرخی نەزانراو، flatness |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |    |
| بەرامبەر | antiverse |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**گەردوون** پێک ھاتووە لە ھەموو ئەو شتانەی کە بە شێوەی فیزیکی بوونیان ھەیە، گشت بۆشایی و کات، گشت فۆرمەکانی ماددە و وزە، و ھەموو ئەو یاسا و نەگۆڕە فیزیکییانەی زاڵن بە سەریاندا.
ڕاڤەکانی ئێستای فەلەکناسەکان نیشان دەدەن کە تەمەنی گەردوون (± ٠٫١٢) ١٣٫٧٣ ملیارد ساڵە و تیرەی گەردوونی بینراو لاینیکەم ٩٣ ملیارد ساڵی تیشکی یان ٨٫٨٠ × ١٠٢٦ مەترە.

## وشەڕەتناسی

وشەی Universe وشەکی فەڕەنسی کەونە univers، وشەی univers لەلای فەیلسوفەکانی یۆنانی کەون و لەلایەن فیساگورس ئاماژەی کردییە بە τὸ πᾶν tò pân، واتا *ھەموو* مانای گەیاندنی ھەموو کەل و پەلەک و ھەموو گەردوون، و ھەروەھا ئاماژەی کردییە بە وشەی ὁ κόσμος ho kósmos، ئەوەیان واتای جیھان و گەردوون،

## تەقینەوە گەورەکە

تەقینەوە گەورەکە (Big Bang) بریتییە لە ئەو بیردۆزەی کە باس لە دروستبوونی گەردوون دەکات لە سەرەتادا کە بە تەقینەوەیەک دەستی پێ کردووە. بەپێی بیردۆزی تەقینەوە گەورەکە گەردوون لە سەرەتادا تەنێک بووە لە دۆخێکی زۆر گەرمدا و پاشان بە خێرایییەکی زۆر کشاوە. ئەو کشانە خێرایە وای لە گەردوون کردووە کە بەرەو سارد بوونەوە بڕوات و وەکو ئەم بارەی ئێستای لێبێت کە بەردەوامە لە کشان. بەپێی دوایین لێکۆڵینەوە ئەم بار و دۆخەی گەردوون دەگەڕێتەوە بۆ (١٣٫٧) ملیارد ساڵ پێش ئێستا، کە دانراوە بە تەمەنی گەردوون و ئەو کاتەی کە تەقینەوە گەورەکە ڕوویداوە. دوای ئەو کشانە ناوخۆیییەی کە تێیدا ڕوویدا گەردوون سارد بووەوە بۆ گۆڕینی وزە بۆ توخمە کیمیایی و بەشە گەردیلەکان. ئەمە ھەزاران ساڵی دەوێت تا (پرۆتۆن و نیوترۆن و ئێلەکترۆن)یەک بگرن و گەردیلە پێک بھێنن کە یەکەی دروستبوونی ماددەن. یەکەم توخمی کیمیایی کە دروست بوو (ھایدرۆجین) بوو بە دواشیدا (ھێلیوم و لیسیۆم) پێکھاتن.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Universe»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١١ی ئایاری ٢٠٢٣.

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی وزە
* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی زانست
* دەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
# تەنی ئاسمانی

| تەنی ئاسمانی |
| --- |
|  |
| لقی | تەنی فیزیکی |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | ئەستێرەناسی، ئەستێرەناسیی ڕادیۆیی |
| ھەسارەی شوێنکەوتوو |  |
| نموونە | ئەستێرە، supercluster، meteorite |
| بەرامبەر |  |
| پێڕست | list of astronomical objects |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

ھەشت ھەسارەی کۆمەڵەی خۆر کە گەورەترین تەنەکانن لە کۆمەڵەی خۆردا ڕاستەوخۆ دوای خۆرەوە.
**تەنی ئاسمانی** (بە ئینگلیزی: Astronomical object) بریتییە لە ھەموو تەنێک کە لە بۆشایی ئاسماندا بوونی ھەیە. ئەم تەنانە بە شێوەیەکی سەرەکیی دابەشبوون بەسەر تەنەکانی کۆمەڵەی خۆر کە بە دەوری خۆر و تەنە دوورەکانی بۆشایی ئاسمان دەسووڕێنەوە کە دەکەونە دەرەوەی سنووری کۆمەڵەی خۆر، یەکێتیی ئاسمانی نێونەتەوەیی پۆلی یەکەمی بەسەر سێ بەشدا دابەشکردووە کە بریتین لە ھەسارەکان، ھەسارە شەموولەکان، تەنە بچووکەکانی کۆمەڵەی خۆر. سەبارەت بە دووەمیان، پێناسەی فەرمی لە یەکێتییەکەوە نییە بەڵام بەگشتی دابەشکراوە بەسەر ئەستێرە و تەمەئەستێرە و گەلەئەستێرەکاندا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی ئەستێرەناسی
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
# گواستنەوەی ئاسنین

| گواستنەوەی ئاسنین |
| --- |
|  |
| لقی | rail and rope guided transport، land transport، means of transport |
| بەشێکە لە | گواستنەوە، rail transport industry |
| پیشەسازی | rail transport industry |
| بەکارھێنان | passenger transport، freight transport، commuter rail |
| بابەتی لاوەکی | گواستنەوەی گشتی، logistics، transport infrastructure |
| جێبەجێکار | station master |
| بەکاردەھێنێت | railway، railway track، rail vehicle، overhead contact line، توانای کارەبایی |
| International Standard Industrial Classification code Rev.4 | 491 |
| پێڕست | list of railway companies |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**گواستنەوەی ئاسنین** (کە ھەروەھا وەک **گواستنەوەی شەمەندەفەر** ناسراوە) شێوازێکی گواستنەوەیە کە ئامێری تایەدار لەسەر ڕێچکە بەکاردەھێنێت، کە بە گشتی لە دوو ڕێڵی پۆڵای تەریب پێکدێت. گواستنەوەی ڕێڵ یەکێکە لە دوو شێوازی سەرەکی گواستنەوەی وشکانی، پاش گواستنەوەی ڕێگا. بەکاردەھێنرێت بۆ نزیکەی ٨٪ گواستنەوەی ڕێبوار و بار لەسەر ئاستی جیھان، بەھۆی کارامەیی وزەی و خێرایی بەرزی پۆتێنشیاڵی.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەمەندەفەر
# خولانەوە

گۆیەک کە بە دەوری تەوەرەکەیدا دەخولێتەوە (جووڵانەوەی ئێسپینی)
**خولانەوە** (بە ئینگلیزی: Rotation) بۆ تەنێکی دوو ڕەھەندی بریتییە لە سووڕانەوەی تەنەکە بە دەوری خاڵێکدا کە پێی دەڵێن چەقی خولانەوە. دەشێت چەقەکە لە ناو تەنە ئەندازەییەکە یان لە دەرەوەی بێت. لە فەزا، یان بۆشایی سێ ڕەھەندیدا، خولانەوە دەتوانرێت بە دەوری تەوەرێک یان خاڵێکدا بێت. بە خولانەوە لەوانەیە ئاڕاستە و شوێنی شێوە یان تەنێکی ئەندازەیی بگۆڕدرێت بەڵام تەنەکە وەکوو خۆی دەمێنێتەوە.
خولانەوەی تەنێکی سێ ڕەھەندی، دەتوانرێت بە دەوری یەکێک لە تەوەرە ھاوتاکانی خۆیدا بێت، لەم بارەدا پێی دەوترێت جووڵەی ئێسپینی. یان تەوەری خولانەوە لە دەرەوەی تەنە ئەندازەییەکە بێت، کە پێی دەوترێت جووڵەی ئۆربیتی.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «چرخش»، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨.

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
* دەروازەی ماتماتیک
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی زانست
* دەروازەی ئەندازە
# سێریس

وێنەیەکی ھەسارۆکەی سیرس کە لە لایەن تەلەسکۆپی ھابڵی ئاسمانییەوە لە ٢٣ی شوباتی ٢٠٠٤ گیراوە.
**سێریس** (ھێما: ) یاخود **سیریس** یان **قیرس** یەکەم ھەسارۆکەیە کە لە لایەن زانای ئیتاڵی بیازی لە ساڵی ١٨٠١ دۆزرایەوە و بە گەورەترین ھەسارۆکە ھەژماردەکرێت کە تا ئێستا دۆزرابێتەوە کە تیرەکەی نزیکەی ١٠٠٠ کیلۆمیتر دەبێت.
وە لە ڕۆژی ٢٤ی ئاب لە لایەن یەکێتی نێودەوڵەتی بۆ زانستە گەردوونییەکان بە بەشێک لە کۆمەڵەی ھەسارە شەمولەکان ئەژمار کرا.

## پێکھاتنی سیرس

پێکھاتەی سیرس بریتییە لە بەرد و تۆز، کە بە شێوەیەکی گشتی دەبنە پێکھاتەی زۆربەی و بگرە ھەموو ھەسارەکان، جگە لەوەش ھەندێک کانزای وەک ئاسنی تێدایە.

## زانیاریی تر

* قەبارەی ھەسارۆکەی سیرس بە نزیک کراوەیی ھێندەی قەبارەی ئیتاڵیا دەبێت.
* دەکەوێتە نێوان ھێزی کێشکردنی ھەردوو گەڕۆکی بارام و ھورمزەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی کۆمەڵەی خۆر