Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ئەندامی زاوزێ

**ئەندامی زاوزێ** بەو ئەندامانە ئەوترێ لە گیانەوەراندا کە ئەرکی زاوزێ و جووتبوونیان هەیە.

ئەندامی زاوزێ ئاڵگەکی سەوز
## زاراوەسازی

ئەندامە سێکسییە سەرەتاییەکان بریتین لە کۆئەندامی زاوزێ کە جووتێک ئەندامی سێکسییە، کە دوای گەشەکردنی نێرینە جیا دەبنەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ یان دوای گەشەکردنی مێینە بۆ هێلکەدانەکان. وەک ئەندامی سێکسی سەرەتایی، کۆئەندامی زاوزێ گامێتی زاوزێ دروست دەکەن کە DNA بۆماوەیی تێدایە. هەروەها زۆربەی ئەو هۆرمۆنە سەرەتاییانە بەرهەم دەهێنن کە کاریگەرییان لەسەر گەشەکردنی سێکسی هەیە، هەروەها ئەندامە سێکسییەکانی دیکە و ڕەفتارە جیاوازەکانی سێکسی ڕێکدەخەن.

ئەندامی سێکسی لاوەکی بریتین لە باقی سیستەمی زاوزێ، جا چ ناوەوە بێت یان دەرەکی. زاراوەی لاتینی ئەندامی زاوزێ، هەندێکجار بە ئینگلیزی بە ئەندامی زاوزێ دەکرێت، بۆ وەسفکردنی ئەندامە سێکسییە دەرەکییەکان بەکاردێت: لە شیردەرەکانی نێردا، ئەندامی نێرینە و کیسە؛ و لە شیردەرەکانی مێینەدا، کۆئەندامی زاوزێ و ئەندامەکانی.

لە ئاژەڵناسیی گشتیدا، بە لەبەرچاوگرتنی جۆراوجۆرییەکی زۆر لە ئەندامەکان، فیزیۆلۆژیاکان و ڕەفتارەکانی بەشدار لە جووتبووندا، ئەندامی زاوزێی نێر بە توندیتر پێناسە دەکرێن بەم شێوەیە "هەموو پێکهاتە نێرەکان کە لە مێینەدا دەخرێنە ناو مێینەکەوە یان کە لە کاتی گواستنەوەی سپێرمدا لە نزیک کونەکانی گۆنۆپۆرەکەیەوە دەیگرن"؛ ئەندامی زاوزێی مێینە بەم شێوەیە پێناسە دەکرێت "ئەو بەشانەی کۆئەندامی زاوزێی مێینە کە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆیان لەگەڵ ئەندامی زاوزێی نێر یان بەرهەمە نێرەکان (سپێرم، سپێرمافۆرەکان) لە کاتی جووتبوون یان ڕاستەوخۆ دوای جووتبووندا هەیە.

## لە مرۆڤدا

**ئەندامی زاوزێ** ناوی ئەندامێکی لەشی مرۆڤە کە لە پیاواندا پێی ئەوترێ کێر(چووک) (لە مناڵاندا :سیرەت) و لە ژناندا، قوز. ئەرکی ئەم ئەندامانە زاوزێ و درووست کردنی منداڵ و دەوامە دانە بە مانەوەی مرۆڤ.

* قوز
* کێر

## لە ئاژەڵاندا

لە زۆربەی ئاژەڵاندا بە تایبەت شیردەرەکان، وەکوو مرۆڤ، ئەندامی زاوزێ دوو جۆری نێرینە و مێینەن.

* ئەندامی زاوزێ نێرینەی سەماسی(قرش،کووسە)

## لە روەکەکاندا

* بەشی نێرینە لە گوڵدا
* بەشی مێینە لە گوڵدا

## ئەمانەش ببینە

* ئەندامی زاوزێی نێرینە
* ئەندامی زاوزێی مێینە

## سەرچاوەکان

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
# ئاولەمەناسی

| ئاولەمەناسی |
| --- |
|  |
| لقی | ژینناسی |
| بەشێکە لە | ژینناسی، پزیشکی |
| جێبەجێکار | ئاولەمەناس |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئاولەمەناسی** ئەو لقەی ژینناسییە کە لە گەشەی بەر لە زانی گامێتەکان (خانە زایەندییەکان)، پیتاندن و گەشەی ئاولەمەکان و تۆلەکان دەکۆڵێتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی پزیشکی
# نەخشەی کڕۆمۆسۆمی

نەخشەی کڕۆمۆسۆمی
**نەخشەی کڕۆمۆسۆمی** یان **کاریۆتایپ** (بە ئینگلیزی: Chromosome map یان Karyotype) بریتییە لە وێنەی شوێنی بۆھێلەکان، لەسەر کڕۆمۆسۆمدا.

## سەرچاوە

* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
# فیزیۆلۆژی

شێوەکاری پیاوی ویترۆڤیەنۆ، بەرھەمی لیۆناردۆ دا ڤینچی
**فیزیۆلۆژی** یان **کارئەندامناسی** (بە ئینگلیزی: Physiology) بریتییە لە زانستی لێکۆڵینەوە لەسەر کار و ئەرکەکانی ئەندامانی سیستەمێکی زیندوو.

فیزیۆلۆژی یەکێکە لە گرنگترین لقەکانی ژیناسی کە دەپەرژێتە سەر خوێندنەوەی چالاکییە زیندەیییەکانی گیاندار، ئەندامەکان، شانەکان، خانەکان و پێکھاتەکانی ناو خانە.

**فیزیۆلۆژی** زانستی لێکدانەوەی چۆن کارکردنی ئەندامەکانی لەشە و بەم لقانەی ژێرەوە دابەش دەبێت:

* فیزیۆلۆژیی گیانەوەری
* فیزیۆلۆژیی ڕوەک
* فیزیۆلۆژیی خانە
* فیزیۆلۆژیی پزیشکی
* فیزیۆلۆژیی دەمار

فیزیۆلۆژی، باس لە ئیش و کاری ئەندامەکانی لەش بە یارمەتی زانستی بیرکاری و فیزیک دەکات، بۆ بنوونە دڵ، کاری گورچیلە لە لەش، کاری سییەکان لە لەش و … ھتد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی پزیشکی
# ژینناسیی گەردی

پەیوەندیی نێوان ژینکیمیا، جێنەتیک، و ژینناسیی گەردی
**ژینناسیی گەردی** لێکۆڵینەوەی پێکھاتەی کیمیایی و فیزیکیی گاشەگەردە ژینناسانەیەکانە. لقێکی ژینناسییە کە دەیەوێت لە بناخەی گەردیی چالاکیی ژینناسانەی نێو و نێوان خانەکان تێ بگات، لەوانەش پێکھێنانی ژینگەردی، گۆڕین، میکانیزمەکان، و کارلێکەکان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی پزیشکی
# جوگرافیا

| جوگرافیا |
| --- |
|  |
| لقی | زانست |
| بوارەکانی خوێندن | geographic location |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | history of geography، Q3589295 |
| ھاشتاگ | geography |
| جێبەجێکار | geographer |
| Classification of Instructional Programs code | 45.0701، 45.0799 |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

وێنەی نەخشەی جیهان
**زانستی جوگرافیا** (بە ئینگلیزی: *Geography* لە یۆنانییەوە وەرگیراوە: γεωγραφία - geographia) ئەو زانستەیە کە لە دیاردە سروشتی و مرۆییەکان دەکۆڵێتەوە لە شوێنێک بۆ شوێنێکی تر و لەکاتێک بۆ کاتێکی تر. گەر واتای وشەی **جوگرافیا** لێکبدەینەوە ئەوا دەکاتە وەسفکردن یان نواندن و نەخشاندن یاخود نووسینەوەی زەوی. یەکەم کەس کە وشەی "جوگرافیا"ی بەکاربردێت، زانای بەناوبانگی یۆنانی "ئەراتۆستێن" (٢٧٦-١٩٤ پ.ز) بوو.

## سەرچاوەکان

* ویکیپێدیای ئینگلیزی

* دەروازەی جوگرافیا
# ژینگەناسی

ژینگەناسی|  |
|  |
|  |
| Ecology addresses the full scale of life, from tiny bacteria to processes that span the entire planet. Ecologists study many diverse and complex relations among species, such as predation and pollination. The diversity of life is organized into different habitats, from terrestrial (middle) to aquatic ecosystems. |

**ژینگەناسی** یان **ئیکۆلۆژی** (بە ئینگلیزی: Ecology) لقێکی ژینناسییە کە بە لێڕوانین و توێژینەوەی پێوەندییەکانی ژینەوەر لەگەڵ ئاقاری ژیان و شێوازی ژینی ھەرکام لە گیانلەبەران لە زاگەیاندا، دەپەرژێ.

ژینگەناسی زانستی لێکدانەوەی کارلێکەکانی نێوان گیانداران و ژینگەکانیانە. بەم بۆنەوە دەکرێ بڵەین کە ژینگەناسی کۆنترین زانستی مرۆڤە. مرۆڤە سەرەتاییەکان بۆ دۆزینەوەی خۆراک و شوێنی دژمنەکانیان پێویستییان بەم جۆرە ژینگەناسییە بووە. تەنانەت وەرزێرە سەرەتاییەکانیش بۆ ناسین و بەڕێوەبردنی سەرچاوە زیندووەکانی خۆراک و ماڵی کردنی ئاژەڵەکانیان پێویستییان بەم زانستە ھەبووە. ئەم ژینگەناسە سەرەتاییانە بەردەوام خەریکی ناسینی گیاندارانی جۆراوجۆ و بڵاوەیان لە ژینگەدا بوون تا بە قازانجی کۆمەڵگاکەیان بجووڵنەوە. بەم جۆرە ژینگەناسییە، ژینگەناسی کاربەرانەیە و ئێستاکەش ژینگەناسە کاربەرەکان، ھۆگری ئەم جۆرە بابەتانەن:

* چۆن دەتوانین ڕادەی کەڵک وەرگرتن لە سەرچاوە خۆراکییەکان، بەرز بکەینەوە؟
* چۆن دەتوانین ئاژەڵ و گیا کەوییەکان بە باشترین شێوە فرە بکەین؟

چۆن دەتوانین سەرچاوە خۆراکییە زیندووەکان لە وەزەنی دژمنەکانیان بپارێزین؟

* چۆن دەتوانین ھۆکارەکانی نەخۆشکەر و مشەخۆرەکانی نێو لەشمان کۆنتڕۆڵ بکەین، تا ڕوو لە فرەیی نەنێن؟
* و...

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ژینناسی
# بۆماوەزانیی گەردی

**بۆماوەزانیی گەردی** (ئینگلیزی: Molecular genetics) ئەو لقەی بۆماوەزانییە کە لێکۆڵینەوە دەکات لەسەر پێکھاتە و فرمانی بۆھێلەکان و ڕێکخستنیان.

## سەرچاوە

* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی پزیشکی
# ئیمپراتۆریەتیی سۆنگ

| ئیمپراتۆریەتیی سۆنگ |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە | Song Liao Jin Xia، Mid-Imperial China |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ٠٩٦٠ |
| ناسناوی خەڵک | kínai |
| کیشوەر | ئاسیا |
| پایتەخت | Bianliang، Lin'an Prefecture |
| شێوەی بنەڕەتیی حکوومەت | پاشایەتی |
| لە پێش | ژۆوی دواتر |
| گۆڕدراوە لەلایەن | ئیمپراتۆریەتی یوان |
| جێگەی دەگرێتەوە | پێنج زنجیرەی فەرمانڕەوایی و دە شانشینەکە |
| ڕێکەوتی دەستپێکردن | ١ی کانوونی دووەمی ٠٩٦٠ |
| ڕێکەوتی کۆتاییھاتن | ١ی کانوونی دووەمی ١٢٧٩ |
| کۆتاییھاتن | ١ی کانوونی دووەمی ١٢٧٩ |
| وێنا کرا | Sòngshǐ |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

نەخشە
**ئیمپراتۆرییەتی سۆنگ** (چینی: 宋朝، شێوازی خوێندنەوە: سۆنگ چاۆ) زنجیرە فەرمانڕەوایەکی شاھانەی دێرینی چین بوو کە لە ٩٦٠ تا ١٢٧٩ بەردەوام بوو لەلایەن ئیمپراتۆر تایزو دامەزرابوو لە دەستپێکی دواین ژۆو دوای جەنگان لەگەل دواین سەردەمی ژۆو لە سەردەمی پێنج زنجیرەی فەرمانڕەوایی و دە شانشینەکە ئیمپراتۆر تایزو ھەنگاو بە ھەنگاو دەست دەکات بە دامەزراندن و یەکخستنەوەی پارچەکانی تری چین دواتر ئەم یەکخستنەوەیە بەرییەکەوتنی دەبێت لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی لیاۆ لە ئیمپراتۆرییەتەکانی ڕۆژاوای سیا و جین بۆ باکووری ناوچەکە دواتر ھەنگاو بە ھەنگاو چین کۆنترۆل کرایەوە لەلایەن ئیمپراتۆرییەتی مەزنی مەغۆل (ئیمپراتۆریەتی یوان)

ئیمپراتۆرییەتی سۆنگ یەکەم ئیمپراتۆرییەت بوو کە دراوی کاغەزی بەکارھێنا لە حکوومەت بە شێوەیی نیشتمانی چالاک کرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی چین
# یۆنانی کۆن

یۆنانی کۆن لە ناوەڕاستی سەدەی ٦ی پێش زایین
**یۆنانی کۆن** (بە ئینگلیزی: Ancient Greece) شارستانیەتیێک بوو سەر بە قۆناغی مێژووی یۆنانی کە کۆتایی ھات لە قۆناغی ھونەری یۆنانی کۆنی سەدەی ٨ بۆ ٦ پێش زایین تا کۆتایی سەردەمی کلاسیکی کۆن (٦٠٠ ز). ڕاستەوخۆ دوای ئەم قۆناغە سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاست و سەردەمی بێزەنتی دەستیپێکرد.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی یۆنانی کۆن
* دەروازەی یۆنان
* دەروازەی مێژوو
# لێزبۆس

لێزبۆس
**لێزبۆس** (بە Greek: Λέσβος) دوورگەیەکە لە دەریای ئێژە، یۆنان. ڕووبەری خاکەکەی ١٬٦٣٢ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. سێیەم گەورەترین دوورگەیە لە یۆنان، و ژمارەی دانیشتووانەکەی ٨٦٬٤٣٦ کەسە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی یۆنان
# بێبڕبڕەکان

مێش گیانلەبەرێکی بێبڕبڕە
**بێبڕبڕەکان** کۆمەڵیک لە گیانلەبەرانن کە بڕبڕەی پشتیان نیە. زۆرینی جۆرەکانی گیانلەبەر لە سەر زەوی بێبڕبڕەن، بە پێی بەراوەردێک ٩٧٪ گیانلەبەران.

## پەڕاوێز

## سەرچاوکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی ڕێکەوتی ٣٠/ ٨ / ٢٠١٥

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی بەردینناسی
# سیتەیسیا

واڵ، یەکێکە لە گواندارانی زەریایی
**سیتەیسیا** یان **گواندارانی زەریایی** دەستەیەک لە گیانلەبەرانن کە لەسەرەتادا لە وشکایی ژیاون بەڵام دواتر چوونەتە ناو ئاو و تووشی گۆڕانکاری لە لەشیاندا بوون.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی سیتەیسیا
* دەروازەی ژینناسی
# سەدەکانی ناوین

چۆنیەتی دابەشبوونی ئەورووپا لە ساڵی ٤٥٠ی زایینی
**سەدەکانی ناوین** یا **سەدەکانی ناوەڕاست** ناوی یەکێکە لە چوار دەورەی مێژووی ئەورووپا کە بریتین لە سەردەمی کلاسیک، سەدەکانی ناوەڕاست، سەردەمی ڕۆشنگەری و سەردەمی ھاوچەرخ. سەدەکانی ناوەڕاست کەوتوونەتە نێوان کۆتایی ئیمپراتۆری ڕۆم لە سەدەی پێنجەمی زایینی ھەتا ڕووخانی ئیمپراتۆریی بیزانس بە دەستی ئیمپراتۆری عوسمانی لە ساڵی ١٤٥٣.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی سەدەکانی ناوین
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی شەڕ
# سکۆلاستیزم

**سکۆلاستیزم** یا **فەلسەفەی سکۆلاستیک** یا **فەلسەفەی فێرگەیی** یا **فەلسەفەی قوتابخانەیی** مەکتەبێکی فەلسەفی بوو له سەدەگەلی ناوەڕاستدا کە بۆ شیکردنەوە و لێکۆڵینەوەی فەلسەفی، پشتی بە دە کاتەگۆرییەکەی ئەرەستوو دەبەست. سەرچاوەی سکۆلاستیزمی مەسیحی دەگەڕێتەوە بۆ کاتێ کە قوتابییان و مامۆستایان لە قوتابخانەکانی کڵێسە و دەیرە مەسیحییەکاندا دەستیان کرد بە وەرگێڕانی دەقە فەلسەفییەکانی ئیسلام و جوولەکایەتی و، لەم ڕێگایەوە سەرلەنوێ بەرھەمەکانی ئەرەستوویان دۆزییەوە. لە ئاکامی ھەوڵ و تێکۆشانی ئەوان بۆ گونجاندن و ڕێکھێنانی میتافیزیکەکەی ئەرەستوو و باسی جووڵێنەری بێجووڵەکەی لەگەڵ تیۆلۆجییە سیانەیییەکەی خۆیاندا، قوتابخانەگەلی سەر بە دەیر و کڵێسە بوون بە بناخەیەک بۆ دامەزرانی یەکەمین زانستگاکان و، بۆ ماوەی ۶۰۰ ساڵ، لە ۱۱۰۰ەوە ھەتا ۱۷۰۰، سکۆلاستیزم زاڵ بوو بە سەر پەروەردەی ئەورووپادا. سەرھەڵدانی سکۆلاستیزم بەم قوتابخانانەوە دەبەسترێتەوە کە لە ئیتالیا و فەڕەنسا و پورتوگال و ئیسپانیا و ئینگلیزدا پەرەیان سەند.

سکۆلاستیزم زۆرتر لەوەی کە فەلسەفە یا تیۆلۆجی بێ، میتۆدێکە بۆ فێربوون. ھەر بۆیە، بۆ پەرەدان بە مەعریفەت لە ڕێگای ئاکامگرییەوە و، بۆ ھەڵوەشانەوە و نەھێشتنی ناتەبایییەکان، بەھێزەوە پێداگری لە دیالیکتیک دەکا. ئەندێشەی سکۆلاستیک بەوە ناسراوە کە بە شێوەیەکی تێروتەسەل بابەتەکان شی دەکاتەوە و جیاوازییەکان بەوردی دەسنیشان دەکا. ئەمە لە قوتابخانە و لە نووسراوەکاندا شێوەی مشتومڕ و شەڕەقسە دەگرێتە خۆی؛ مژارێک لە ھۆرتەوبەرەیەکی کۆنەوە دەکرێتە پرسیار و دەھێنرێتە پێشەوە، وەڵامی پێ دەدرێتەوە، لە بەرامبەر پێشنیاری وەرنەگیراودا پێشنیاری تر پێشکەش دەکرێ و بەڵگەی لەسەر دەدرێ و، ھەوڵ دەدرێ بەڵگەکانی لایەنی بەرامبەر ڕەت بکرێتەوە. بە ھۆی ئەم پێداگرییەوە کە لەسەر میتۆدی دیالیکتیکیی چڕوپڕەوە ھەیبوو، سکۆلاستیزم ئاقیبەت لە زۆرێک لە بوارەکانی تری لێکۆڵینەوەشدا بە کار بردرا.

سکۆلاستیزم لە سەرەتای خۆیدا بەرنامەیەک بوو کە لە لایەن ژمارەیەک لە ھزرڤانانی مەسیحییەوە ڕێبەرایەتی دەکرا. ئەوان دەیانویست دەستوورنامەکان و دەقەکانی دابونەریتی خۆیان ڕێک بخەن و، تیۆلۆجیی مەسیحی و فەلسەفە، بەتایبەت فەلسەفەی ئەرەستوو و ئەفلاتوونیزمی نوێ، پێک بگونجێنن و لەگەڵ یەکترا ئاشتیان بکەنەوە. لە نێوان فەیلەسووفانی سکۆلاستیکدا، ئەوانەی لەوانی تر ناودارترن بریتین لە تۆماس ئەکویناس و ویلیامی ئۆکامی و دانس سکەوتەس و ئەلبێرتوس مەگنوس.

## سەرچاوەکان

* Scholasticism

* دەروازەی فەلسەفە
# ڕینێسانس

پەیکەری داود لە ئاکامەکانی ھونەری سەردەمی ڕینێسانس
**ڕێنێسانس** بزاڤێکی فەرھەنگیی گرینگ و دەسپێکەری سەردەمێک لە شۆرشی زانستی و چاکسازیی ئایینی و پێشکەوتی ھونەری بوو لە ئەورووپادا. ڕێنێسانس ڕۆژگاری پەڕینەوەیە لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە بۆ سەردەمی نوێ. یەکەمجار، فەڕانسەیی‌یەکان زاراوەی ڕێنێسانس (واتە *لەدایکبوونەوە*) -یان لە سەدەی ١٦ھەمدا بەکار ھێنا. زیاتر سەرەتای ڕۆژگاری ڕێنێسانس دەگەڕێننەوە بۆ سەدەی چواردەھەم لە باکووری ئیتالیا. ئەم بزاڤە لە سەدەی پانزدەھەمدا باکووری ئەورووپاشی گرتەوە. ڕێنێسانس بارەوباربوونێکی ٣٠٠ ساڵەیە کە لە فلۆرانسەوە دەستی پێکرد و لە ئینگلیزدا گەیشتە کۆتایی.

ڕێنێسانس لە ساڵەکانی ١٣٠٠ لە ئیتالیا دەستی پێکرد و لە ماوەی ٣٠٠ ساڵدا لە سەرتاسەری ئەورووپا بڵاو بووەوە. بەدەگمەن لە ماوەیەکەی ئەوەندە کورت لە باری مێژویییەوە ڕووداوگەلی جۆراوجۆر ڕوو دەدەن، کەچی ئەم سێ سەدەیە پڕە لە گۆڕانی بناخەیی و چالاکیی گەورە. جیھانی ئەمڕۆ ئاکامی ئەو چەشنە چالاکییانەیە، چونکو ڕێنێسانس بناخەکانی ئابووری، سیاسی، ھونەری و زانستیی ژیارەکانی ئێستای ڕۆژاوای سەرلەنوێ داڕژاندەوە.

زانست و ھونەر پێشکەوتی گەورەیان لە ئیتالیای سەدەی پازدەھەم و شازدەھەم بەدی ھێنا. زانستیاران، ھۆنەران و فەیلەسووفانێک دەرکەوتن کە بە سەرۆگری لە کەلەپووری ڕەسەنی ڕۆم و یۆنان، بە چەشنێکی تازەتر سەیری جیھانیان دەکرد. وێنەکێشان کەوتنە کۆڵینەوەی لەشی مرۆڤ و بە شێوەیەکی ڕاستەقینخوازانە ئەندامەکانی لەشیان دەکێشا. فەرمانڕەواکان ماڵگەل و بەرھەمگەلی ھونەریی گەورەیان لە تالارسازان و ھونەرمەندان داخواز دەکرد. ئەم باوەڕە تازانە بەزوویی بە سەرانسەری ئەورووپادا بڵاو بووەوە.

سەردەمی ڕێنێسانس سەردەمی ئاوەزپەرستی (ڕاشیۆنالیزم)، بیرکاری، لۆژیک و مرۆڤپەروەری‌یە. لەو سەردەمەدا کڵێسە و بیرە ئایینییەکان بە لایەکەوە دەنرێن و وەکوو ڕۆم و یۆنانی کۆن پێشکەوتی زانستی دەبێتەوە جێگەی باس و گفتوگۆ. لەو سەردەمەدا گەلەک شتی نوێ داھێنران، بۆ نموونە، چاپ، جەمسەرنوێن، تەلەسکۆپ؛ ھەروەھا بەھۆی گەشەی دەریاوانییەوە، کیشوەری ئەمریکا دۆزرایەوە.

* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی زانست
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی کۆمەڵگا
# سەردەمی ڕۆشنگەری

| سەردەمی ڕووناکبیری |
| --- |
| [[File:نیگارێگی چارڵز گابرێل بۆ مۆنیێر، خوێندنەوەی کارەساتی ڤۆڵتێر، ھەتیوی چین (١٧٥٥)، لە ساڵۆنی مادام جۆفرین لە ڕوی سانت ئۆنۆرێ. بەناوبانگترین کەسایەتییەکان کە لە دەوری پەیکەری ڤۆڵتێر کۆبوونەتەوە بریتین لە ڕۆسۆ، مۆنتسکیۆ|frameless|250px]] |
| جێ | ئەورووپای ڕۆژاوا |
| لە پێش | کلاسیزم، Grand Siècle |
| لە دوای | ڕۆمانتیزم، French Romanticism |
| ڕێکەوتی دەستپێکردن | ١ی کانوونی دووەمی ١٧٠٠ |
| ڕێکەوتی کۆتاییھاتن | ١ی کانوونی دووەمی ١٨٢٠ |
| کارتێکراوە لەلایەن | renaissance humanism، شۆڕشی زانستی |
| بەرامبەر | disenlightenment |
| ناوبراو بە | Aufklärung |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**سەردەمی ڕووناکبیری** (بە **سەردەمی لۆژیک** یان **سەردەمی ڕۆشنگەری** ناسراوە) بزووتنەوەیەکی ڕۆشنبیریی و فەلسەفی بوو کە لە ماوەی سەدەی ھەژدەھەمدا زاڵ بوو بەسەر جیھانی بیرۆکەکانی کیشوەری ئەورووپادا.

سەردەمی ڕۆشنگەری لە بزووتنەوەیەکی ڕۆشنبیریی و زانستی ئەورووپییەوە سەریھەڵدا کە بە بزووتنەوەی «ڕێنێسانسی مرۆڤدۆستانە» ناسراوە. پەرتووکی بنەما بیرکارییەکانی فەلسەفەی سروشتی نیوتن لە ساڵی ١٦٨٧ لەلایەن ھەندێک کەسەوە بە یەکەمین بەرھەمی ڕۆشنگەری دادەنرێت. مێژوونووسانی فەڕەنسی سەرەتای ڕۆشنگەری دیاری دەکەن لە قۆناغی نێوان کۆچی دوایی لویسی چواردەھەم لە فەڕەنسا لە ساڵی ١٧١٥ و سەرھەڵدانی شۆڕشی فەڕەنسا لە ساڵی ١٧٨٩ کە کۆتایی بە ڕژێمی کۆن ھێنا، لە کاتێکدا کۆتایی ئەم سەردەمە لەگەڵ سەرەتای ساڵی سەدەی نۆزدەھەم دادەنێن. فەیلەسووف و زانایانی ئەو سەردەمە بە ئەنجامدانی کۆبوونەوەی زانستی لە ئەکادیمیا و کۆشکی ماسۆنی و ساڵۆنی وێژەیی و قاوەخانەکان و لە ڕێگەی پەرتووکی چاپکراو و ڕۆژنامە و بڵاوکراوەکانەوە بیرۆکەکانیان بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوکردەوە. بیرۆکەکانی ڕۆشنگەری دەسەڵاتی شاھانە و کڵێسایان تێکدا، و ڕێگەی خۆشکرد بۆ شۆڕشە ڕامیارییەکانی سەدەی ھەژدە و نۆزدە. جۆرەھا بزووتنەوە ھزرییەکانی سەدەی نۆزدەھەم، لەوانەش لیبرالیزم و نیوکلاسیک، سەرچاوەی ھزریی خۆیان دەگەڕێننەوە بۆ سەردەمی ڕۆشنگەری. جیھانی ئیسلامی لە مێژووی ھزری ڕۆشنگەریدا ڕۆڵی ھەبوو، زانایانی موسڵمانی وەک ئیبن ڕوشد و ئیبن سینا لە بیرۆکە یۆنانییەکانیان کۆڵییەوە، ئەمەش بووە ھۆی پەرەسەندنیان و دروستکردنی بوارە زانستییە نوێیەکان. لە ڕێگەی وەرگێڕانی ئیبن ڕووشد و شرۆڤەکانی لەسەر ئەرستۆ، بیری ڕەخنەیی ئەقڵانی بە ئەورووپا ناسێندرا.
و ئەو بیردۆزانەی کە ئیبن ڕوشد پێشکەشی کرد لە یەکەم زانکۆکانی ئەورووپا وەک پاریس، بۆلۆنیا، پادوا، ئۆکسفۆرد خوێندرا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی چاند
* دەروازەی فەلسەفە
# شاکار

*مۆنا لیزا*، بەدیھێنراوی لێوناردۆ دا ڤینچی، ١٥٠٣–١٥٠٦
**شاکار** بە بەرھەمێک دەوترێ (زیاتر ھونەری یان وێژەیی) کە زۆرترین پەسن و ھەڵگوتنی ڕەخنەگرانی بەرکەوتبێ، بەتایبەت ئەو بەرھەمەی کە بە گەورەترین کاری بەدیھێنەرەکەی دەژمێردرێ یان ئەو کارەی وا داھێنان، شارەزایی، و لێھاتووییی زۆری ئافرێنەرەکەی دەردەخا.

دەکرێ چەند نموونەیەک بھێنینەوە: شاری مۆسیقارە سپییەکانی بەختیار عەلی، گوڵستانی سەعدی، مۆنا لیزاکەی لێوناردۆ دا ڤینچی، داوودەکەی میکێلانجێلۆ، سەمفۆنیای نۆھەمی بیتھۆڤن، ھاملێتی شەیکسپیێر، فائوستی گۆتە، و شەڕ و ئاشتییەکەی تۆلستۆی.

* دەروازەی فیلم
* دەروازەی نژیاروانی
* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی مۆسیقا
# شانشینی ئینگلتەرا

**شانشینی ئینگلتەرا** وڵاتێک بوو لە ڕۆژاوای ئەوڕووپا. خاکێک بوو لە باشووری دوورگەی بەریتانیای مەزن. لە ئێستادا شوێنی نیشتەجێبوونی دوو نەتەوەیە. ئەو دوو نەتەوەیەش کە لەو شوێنە نیشتەجێن کە پێشووتر بەشێک بووە لە شانشینی ئینگلتەرا بریتین لە ئینگلتەرا و وێڵز.

## سەرچاوەکان

* مێژووی شانشینی ئینگلتەڕا ١٨ی ئازاری ٢٠٢٢ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

* دەروازەی ئینگلتەرا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی وڵاتەکان
# کۆنەکان

هاڵۆباکتریا یەکێکە لە کۆنەکان
**کۆنەکان** چەندین جۆرە لە گیانلەبەرانن کە تاکە خانەیین. کۆنەکان ناوکەخانەیان نییە.

## پەڕاوێز

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی بەکتریا
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی بەردینناسی
# زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان

**زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان** (بە ئینگلیزی: Eukaryote) ئەو زیندەوەرانەن کە خانەکانیان ناووکی بە پەردە دەورەدراویان تێدایە زیندەوەرە ناووک ڕاستەقینەکان گیانەوەرو ڕووەک و کەڕووەکان و پێشەنگیەکان دەگرێتەوە بەڵام بەکتریاو قەوزەسەوزەشین باوەکان ناگرێتەوە

کۆکراوەی کۆمەڵیک لە زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان
## سەرچاوە

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی بەکتریا
* دەروازەی زانست
# ناوکەخانە

ئەندامۆچکەکان:

(١) ناوکیلە

(٢) ناوکەخانە

(٣) ڕایبۆسۆم

(٤) ڤێزیکل

(٥) ناوە پلازمە تۆڕی زبر

(٦) دەزگای گۆلجی (خانە)

(٧) پەیکەری خانە

(٨) ناوە پلازمە تۆڕی لووس

(٩) مایتۆکۆندریا

(١٠) ڤاکۆئۆل

(١١) سایتۆسۆل

(١٢) لایسۆسۆم

(١٣) سێنتریۆل
**ناوکەخانە** یان **دەندک** (بە (لاتین): *nucleus* یان *nuculeus*) ئەندامۆچکەیەکە لە ناو خانەدا کە ئەرکی پاراستنی دی ئێن ئەیی لە ئەستۆیە و بەم کارە ژیانی خانە دەپارێزێت و دەبێتە ھۆی بەردەوام بوونی زاوزێی ئەو. ھەروەھا ناوکەخانە کارلێکی کیمیایی ناو خانە ڕێک دەخات.

خانە و بەشەکاننی بە کوردی

## سەرچاوەکان

* دەروازەی پزیشکی
# شانشینی پێشەنگییەکان

گەشەسەندنی زیندەوەران بە شێوەی خێزانی، وێنەکە شێوازی زیندەوەری eukaryotes(حقیقیات النوی) نیشان دەدات

**شانشینی پێشەنگییەکان** (بەئینگلیزیی: Protista)، کۆمەڵێکی فرەجۆر لە زیندەوەری ناووک ڕاستەقینەی تێدایە، کە شانەی ڕاستەقینەیان نییە. پێشەنگییەکان؛ بەپشتبەستن بەڕێگەی خۆراکییان (خۆژێن یان خۆنەژێن یان مژین) دەکرێنە سێ کۆمەڵەوە، ئەوانیش:

* زیندەوەرە سەرەتاییەکان یان زیندەوەری لە گیانەوەرچوو.
* قەوزەکان یان زیندەوەری لەڕووەکچوو.
* کەڕووە ناڕاستەقینەییەکان یان زیندەوەری لەکەڕووچووەکانن.

زۆربەی پێشەنگییەکان تاکخانەن و ھەندێکییان فرەخانەن. پێشەنگییەکان بەسەربەستیی لە ژینگە ئاوییەکاندا یان لە خاکە شێدارەکاندا ھەن. بەمشەخۆریی یان ھاوژیانیی لەگەڵ زیندەوەرانی دیکەدا دەژین. پێشەنگییەکان بەھۆی کوڵکەکان یان قامچییەکان یان گەندەپێیەکان یان بەجوڵەی خلیسکان دەجوڵێن. زۆربەی پێشەنگییەکان ناتوخمانە زۆر دەبن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژینناسی
# ترشی نووکلێیک

**ترشی نووکلێیک**، **ترشی ناوکی** یان **ناوکەترش** (بە ئینگلیزی: Nucleic acids) گەردێکە لە چەند یەکەیەکی بچووک، کە پێیان دەڵێن نیوکلیۆتایدەکان دروست بووە.

زانای سویسری فریدریک میشر لە ساڵی ١٨٦٨ ناووکەترشی دی ئێن ئەیی دۆزییەوە.
ترشە ناوەکییەکان ھەموو ئەو زانیاریانەیان تێدایە کە خانە پێویستی پێیەتی بۆ بەرھەم ھێنانی پرۆتینەکانی ترشە ناووکییەکان گەردی گەورەت لە گەردی بچووکتر پێک دێن کە پێیان دەوترێ نیۆکلیۆتاید لەوانەیە ترشە ناووکییەکان ھەزاران نیوکلیوتایدی تێدابێت کە ڕێزبەندیەکەی ھەڵگری زیانیاری گرنگن لەو ترشە ناووکیانە ترشی DNA کاتێک خانە پێویستی بەبەرھەم ھێنانی جۆرێکی دیاری کراوی پڕۆتین دەبێت ئەوا زانیاری چۆنیەتی بەستنەوەی ترشە ئەمینیەکانی ئەو پرۆتینە لە ڕێزبەندی نیوکلیۆتایدی ناووکە ترشی DNA وەردەگرێت.

## سەرچاوەکان

* کتێبی زانستی پۆلی ٧
* سەرچاوە ویکیپدیای ئینگلیزی

## بەستەرە دەرەکییەکان

*

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی زانست
# زیندەوەری ناوک سەرەتایی

**جیاوزی زیندەوەری ناوک سەرەتایی و ناوک ڕاستەقینە** (بە ئینگلیزی: Prokaryote) زیندەوەرێکە لە یەک خانە پێکدێت و ناوکی دیاریکراو بە بەرگی نییە.

زیندەوەرە ناوک سەرەتایەکان توانای جووڵەیان ھەیە ئەویش وزە بەدەستدێنێ و زۆردەبێ ھەروەکوو خانە ناوکدارەکان کە پێیان دەڵێن ناوک ڕاستەقینەکان

## سەرچاوەکان

* کتێبی زانست پۆلی ١٢ لاپەرە ٨

* دەروازەی زانست
* دەروازەی ژینناسی
# زیندەوەرە سەرەتایییەکان

ئەم وتارە سەبارەت بە **زیندەوەرە سەرەتاییەکان** نووسراوە. بۆ بینینی وتارە هاوشێوەکان بڕوانە **سەرەتاییەکان (روونکردنەوە)**.
سەرەتاییەکان (بەئینگلیزی: Protozoa) وردبینە زیندەوەری تاکخانەن، زۆربەیان خۆنەژێنن، گەردە بچووکەکان یان خانەکان قووت دەدەن، ئەم گەردانە لە خۆراکە بۆشاییدا ھەڵدەوەشێنن، کە بۆشایین بە پەردە دەورەدراون و ئەنزیمی ھەرسکەرییان تێدایە. زۆر لە جۆرە سەرەتاییەکان سەربەست دەژین، لەژینگە ئاوییەکاندا یان لە خاکدا. زۆر جۆرییان پلانکتۆنە گیانەوەرییەکان پێک دەھێنن. زۆر لە سەرەتاییە مشەخۆرەکان دەبنە ھۆی نەخۆشیی ترسناکی ھەچەشن بۆ مرۆڤ، وەک مەلاریا، سکچوونی ئەمیبیی، خەوە نەخۆشیی ئەفریقیی. ئەو سەرەتاییانەی کە لە ئاوە سازگارەکاندا دەژین، پارێزگاریی ھاوسەنگیی ناوەکییان دەکەن، و خانەکە لە ئاوی زیادە ڕزگار دەکەن لەڕێگەی گرژۆکە بۆشاییەوە.

## پۆڵێنکردن

سەرەتاییەکان بۆ چوار لق پۆڵێن دەکرێن:

### لقی (گۆشتییەکان) ڕەگەپێیەکان

ڕەگەپێیەکان (بەئینگلیزی: Sarcodina) سەدان جۆری ئەمیبادەگرێتەوە کە لە ئاوە سازگار و سوێرەکاندا یان لە خاکدا دەژین، بەڵام ھەندێک جۆرەکانی وەک ئەمیبای سکچوون بەمشەخۆریی لەو ڕیخۆڵەی مرۆڤدا دەژین.

### لقی کوڵکدارەکان

کوڵکدارەکان (بەئینگلیزی: Ciliophora) کوڵکییان ھەیە، کە دەرپەڕیووی سایتۆپلازمی کورتن، لە شێوەی گەندەموودا، پەردەی خانەکە دادەپۆشن، کوڵکەکان بۆ جووڵە لە ئاودا یان بۆ پاڵپێوەنان لە ھەوادا بەکاردەھێنن.

### لقی قامچیدارەکان

قامچیدارەکان (بەئینگلیزی: Zoomastigina) قامچییەک یان کۆمەڵە قامچییەکییان ھەیە، کە پێکھاتووی شێوە زیادەی درێژن، بۆ جووڵە بەکاردێت. جووڵەی قامچیی (شەپۆلییە) پاڵ بە زیندەوەرەکەوە دەنێت یان بەرەو ئاوەکەی ڕادەکێشێت.

### لقی سپۆڕدارەکان

سپۆردارەکان (بەئینگلیزی: Sporozoa) نموونە پێگەیشتووەکانی سپۆردارەکان بە نەبوونی ئەندامۆچکەی جووڵە جیا دەکرێنەوە، زۆربەی جۆرەکانی سپۆردارەکان مشەخۆرن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
# مێژووی سروشتی

شیکارییەک لە مێژوویی سرووشتی، ١٧٢٨
**مێژوویی سرووشتی** لێکۆڵینەوەییە لە سرووشت کە بەشدارە لە ئۆرگانیزم، گیانلەبەران، کوارگ، ڕووەکەکان، لە ژینگەی سروشتیی خۆیان، و فێربوونی زیاتر لە ڕێگەی بەکارھێنانی ڕێگاکانی چاودێریکردن لەجیاتی تاقیکاری. ئەو کەسەی لەو بەشە دەخوێنێت پێی دەوترێت سرووشتناس

مێژوویی سرووشتی میتۆدی زانستی لەخۆدەگرێت، و تێیدا لێکۆڵینەوەی ھەر بەشێک دەکرێت کە تیابەت بێت بە بابەتەکانی سرووشت یان ئۆرگانیزم

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕوەک
* دەروازەی ژینگە
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی گیانلەبەران
# گیانلەبەرناسی

لینۆس لە خشتەی شانشینی زیندەوەران (چاپی یەکەم) لە یاسای سروشت.
**گیانلەبەرناسی** لێکۆڵینەوەی زانستیی گیانلەبەرانە. لێکۆڵینەوەکانی بریتین لە پێکھاتە، ئاولەمەناسی، پۆلێن، خوو و دابەشبوونی ھەموو گیانلەبەران (زیندوو و قڕتێکەوتوو)، و چۆن کارلێک لەگەڵ ژینگەسیستمەکانیان دەکەن. گیانلەبەرناسی یەکێکە لە لقە بنەڕەتییەکانی ژینناسی. ئەم زاراوەیە لە یۆنانیی کۆنەوە ζῷον، *زۆیۆن* ('گیانلەبەر')، و λόγος، *لۆگۆس* ('زانین'، 'لێکۆڵینەوە') وەرگیراوە.

## پێشەکییەک لەسەر شانشینی زیندەیی

بەدڵنیاییەوە تاکەکانی ئەم شانشینە خاوەنی سیفەتی زیندەیین. لەو جۆرانەن کە خۆژیین نین و پشت بە دەوروبەر دەبەستن بۆ دەستکەوتنی خۆراکیان وە گەورەترین بەشیان دڕندەکانن. وە ھەروەھا زۆرینەیان لە شوێنێکەوە دەچن بۆ شوێنیکی تر بە پێچەوانەی ڕووەکەکانەوە. خانەکانی زیندەوەران ناوەڕۆکەکەیان ئەمانەی تێدایە (تەنی ناوەندی، ڕووپۆشی خانە، نابلاستیدی، و نەبوونی بۆشایی خانەکان)

كونراد جسنر (١٥١٦-١٥٦٥). وای د‏‏‏ە‏‏‏بینن كه ئ‏‏‏ە‏‏‏مه س‏‏‏ە‏‏‏ر‏‏‏ە‏‏‏تای زانستی زیند‏‏‏ە‏‏‏یی س‏‏‏ە‏‏‏رد‏‏‏ە‏‏‏می نوێیه

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی زانست