Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# قەوزەناسی

**قەوزەناسی** یان **فایکۆلۆژی** لێکۆڵینەوەی زانستییە لە چڵکنەکان. فایکۆلۆژی لقێکی زانستی ژیانە.

قەوزەکان وەک بەرھەمھێنەری سەرەتایی لە ئیکۆسیستەمی ئاوییدا گرنگن. زۆربەی قەوزەکان زیندەوەری زیندەوەری ناوک ڕاستەقینە ن و ڕۆشنەپێکھاتن ئەنجام دەدەن، لە ژینگەیەکی شێداردا دەژین. ئەوان لە ڕوەکە باڵاکان جیا دەکرێنەوە بەھۆی نەبوونی ڕەگ و لق یان گەڵا ڕاستەقینەکانەوە. گوڵ بەرھەم ناھێنن. زۆرێک لە جۆرەکان تاکە خانەیی و وردبینین (لەوانەش فیتۆپلانکتۆن و مایکرۆئالگاکانی تر)؛ زۆری تریان تا پلەیەک یان پلەیەکی تر فرە خانەین، ھەندێکیان گەشە دەکەن بۆ قەبارەیەکی گەورە (بۆ نموونە، جۆگەلە دەریایییەکانی وەکو کەلپ و *سەرگاسۆم*).

فیکۆلۆژیا لێکۆڵینەوە لە فۆرمەکانی زیندەوەرە ناوک سەرەتایییەکانلەخۆدەگرێت کە بە قەوزە سەوزی شین یان بەکتریا سیانییەکان ناسراون. ژمارەیەک لە قەوزەکان وردبینیش وەک ھاوژیانی لە لیکێنەکاندا ڕوودەدەن.

**فیکۆلۆژیستەکان** بە شێوەیەکی گشتی سەرنجیان لەسەر قەوزەی ئاوی شیرین یان زەریاکانە، و زیاتر لەناو ئەو ناوچانەدا، یان دیاتۆمەکان یان قەوزە نەرم.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی ڕوەک
# کەڕووناسی

کەڕوو
**کەڕووناسی** یان **مایکۆلۆجی** (بە ئینگلیزی: Mycology) ئەو زانستەیە کە لە کەڕووەکان دەکۆڵێتەوە.

## سەرچاوەکان

* پەرتووکی زیندەزانی (ح. ھ. ک) - پۆلی یازدەھەمی زانستی.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی زانست
# ڕوەکناسی

٥ بواری لێکۆڵینەوە لە کارئەندامناسی ڕوەکدا
**ڕوەکناسی** یان **گیاناسی** لقێکی ژینناسییە کە لە ژیان و گەشەی ڕوەکەکان دەکۆڵێتەوە.

ڕوەکناسی لەخۆگری چەندین لق لە زانستی ژیانە کە دەپەرژێتە سەر گیا، جلە و قارچکەکان. ژێر لقەکانی ڕوەکناسی بریتین لە: مۆرفۆڵۆجی، کارئەندام ناسی، پۆڵێنزانی، گەردناسی ھتد...

## مێژوو

Crantz's *Classis cruciformium*, 1769
یەکەمین ھەنگاوەکانی ڕوەکناسی دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠ساڵ پێش زایین و لە تۆی دوو نامیلکەی گەورەی تیۆفرەستووسدا بەدی دەکرێت: سەبارەت بە مێژووی ڕوەک (Historia Plantarum) و مەبەستەکانی ڕوەک.
ئەم دوو کتێبە بەش بە حاڵی خۆ، کاریگەری زۆریان لە سەر زانستی ڕوەکناسی لە سەردەمی کۆندا ھەبووە.
(Dioscorides) نووسەری ڕۆمی بەڵگەی زۆر گرنگی لە سەر زانستی یۆنانی و ڕۆمییەکان لە سەر گیا دەرمانییەکان ڕوو کردووە.

ڕۆبێرت ھوک لە ساڵی ١٦٦٥ بە یارمەتی ئامێرێکی وردبین توانی سەرەتا خانەکان لە تەپەدۆر و پاشان لە شانەیەکی زیندووی گیادا ببینێ. کاتێک لە چاویلکەی وردبینەکەیەوە سەیری کاژێکی ناسکی تەپەدۆری کردبوو، دەنووسێ: «من توانیم ژمارەیەکی زۆر کون و کەلێن ببینم کە لە شانەی ھەنگوین دەچن».
ئەم خانانە زۆر قووڵ نەبوون، بەڵام لە ژمارەیەکی زۆری باکس دەچوون.

(Leonhart Fuchs) نووسەری ئەڵمانی، (Conrad Gessner) نووسەری سویسی و (Nicholas Culpeper) و (John Gerard) نووسەرانی بریتانیایی کتێبێکیان لە سەر ڕوەک بڵاو کردەوە کە زانیاری باشی لە مەڕ گیادەرمانییەکان تێدا بوو.

## زاراوەناسی

جینیتیکی ڕوەک
* پۆڵێنزانی (Taxonomy): دەپەرژێتە سەر دابەش کردن و پۆلێن کردنی ڕوەکەکان.
* مۆرفۆڵۆجی ڕوەک: دەپەرژێتە سەر توێکاری، خانەناسی و تۆلناسی ڕوەک.
* ئازارناسی ڕوەک: لە سەر نەخۆشییەکانی ڕوەک دەکۆڵێتەوە.
* ئێکۆڵۆجی: لێکدانەوەی پێوەندییەکانی گیاندار لەگەڵ ژینگەدا.
* جینیتیکی ڕوەک: ھەڵگری بابەتی بۆماوەیی لە ڕوەکدایە.
* قارچک ناسی: زانستی لێکۆڵینەوە لە قارچک.
* جلەناسی: زانستی لێکۆڵینەوە لە جلەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی ڕوەک
# بنکەدراوە

**بنکەدراوە**، **بنکەی زانیاری** یان **داتابەیس** (بە ئینگلیزی: Database) وشەیەکی زانستی کۆمپیوتەرە وە بریتیە لە پێگە یان بانکێکی زانیاری کە زانیارییەکان و داتا بە شێوەیەکی ڕێکوپێک و پۆلێنکراو تێیدا پاشەکەوت دەکرێن. بنکە دراوە ئەکرێ لەلایەن پرۆگرامۆکەکانی وێب و پرۆگرامی سەر سیستمەوە بەکار بهێنرێن.

## مێژوو

ئەم وشە یەکەم جار لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٦٢/١٩٦٣ دا بەکار ھێنراوە. یەکەمین سیستمی بەڕیوەبردنی بنکەدراوە لە دەیەی ٦٠کاندا پەرەی سەند. بنکەدراوە وەکوو وشەیەکی گشتی یەکەم جار لە سەرەتاکانی دەیەی ٧٠ لە ئەوروپا و لە ساڵانی کۆتایی ئەم دەیەدا لە ئەمریکا لە گۆڤار‌ و ھەواڵنامە بەناوبانگەکاندا بەکار ھێنرا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی کۆمپیوتەر
* دەروازەی زانستی کۆمپیوتەر
# پۆلێنزانی

**پۆڵێنزانی** (ئینگلیزی: Taxonomy) بریتییە لەو زانستەی کە شتەکان پۆلێن دەکات. بۆیە پۆلێنزانی دوو بەشی سەرەکیی هەیە: یەکەم، دروستکردنی پێکهاتەیەک بۆ پۆلەکان و دووەم، بڕیاردان لەسەر ئەوەی هەر شتێک یان دیاردەیەک دەچێتە کام پۆل. سەرەتا پۆلێنزانی تەنیا بە پۆلێنی زیندەوەران دانراوە واتە پۆلێنزانی (ژینناسی)، بەڵام دواتر زیاتر پەرەی سەندووە.

* دەروازەی فەلسەفە
# ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی

| ژمارەی زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی |
| --- |
|  |
| لقی | URN |
| کورتەناو | ISSN |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | زانستی کتێبخانە |
| وێبگە |  |
| بەستەری وەسفکراو |     |
| Work available at URL |  |
| بەستەری داتا دەرەکییەکان |   |
| بەڕێوەدەبرێت لەلایەن | ISSN International Centre |
| Identifies | serial |
| GS1 country code | 977 |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

 ژمارە زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی
 ژمارە زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی یاخود (**ISSN**) کورتکراوی (**International Standard Serial Number**)، ژمارەیەکی زنجیرەیی ھەشت ڕەقەمی تایبەتە بۆ دەستنیشانکردنی ناسنامەی بڵاوکراوەیەکی خولی (دەوری) چاپکراو یا ئەلەکترۆنی بەکار دێت.  ژزپن  (ژمارە زنجیرەی پێوانەی نیودەوڵەتی) بە تایبەت بۆت دیاریکردنی پێوەندی نێوان زنجیرە (Serial) لەگەڵ ھەمان ناونیشان بەسوودە. ئەم پیوانە لەلایەن ڕێکخراوی نێودەوڵەتی پێوانەکردن لەژێر ناوی ئیزۆ٣٢٩٧، ساڵی ١٩٧٥ دەستنیشان کراوە.

## بۆ وێنە

* ژمارە زنجیرەی پێوانەی نێودەوڵەتی بە ژمارە (ISSN 2410-1036 Journal of Raparin University) بۆ گۆڤاری زانستی زانکۆی ڕاپەڕین وەرگیراوە.
* ژمارە زنجیرەی پێوانەی نێودەوڵەتی بە ژمارە (ISSN 2645-5080 Hojin Science Magazine) بۆ گۆڤاری زانستیی ھۆژین وەرگیراوە.

## سەرچاوەکان

 ویکیپیدیای ئینگلیزی
# مرۆڤناسی

**مرۆڤناسی** (بە ئینگلیزی: anthropology) بەشێک لە زانستەکۆمەڵایەتییەکان و زانستی بەرین لە بواری شرۆڤەکردنی ڕەهەندەکانی بوونی مرۆڤە، کە بوارێکی بەرین لە فەرهەنگ هەتا مێژووی گەشە کردنی مرۆڤ لە بەر دەگرێت.ڕیشەی لە زانستە مرۆڤییەکان، زانستە سروشتییەکان و زانستە کۆمەڵایەتییەکان داکوتاوە. ناوەڕۆک و چییەتی مرۆڤناسی لە مێژەوە بەراوردکردنێکی نێوان فەرهەنگەکان بووە رێژەگەرایی فەرهەنگی، بنەمایەکی سەرەکی لە شێوازی لێکۆڵینەوەی مرۆڤناسی بووە.

مرۆڤناسی زانستە، بۆیە توانایی روونکردنەوە، داهاتوونواڕی و کۆنتڕۆڵی پێوەندی نەگۆڕی نێوان هێماکانی بواری فەرهەنگی مرۆڤ یان کۆمەڵگای مرۆڤی هەیە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی چاند
* دەروازەی کۆمەڵگا
# ستێرژینناسی

| ستێرژینناسی |
| --- |
|  |
| لقی | ژینناسی، ئەستێرەناسی |
| جێبەجێکار | ستێرژینناس |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ستێرژینناسی** بوارێکی زانستیی نێو زانستەکانی ژیان و ژینگەیە کە ڤەکۆلین لە بنەچە، پەرەسەندنی سەرەتایی، دابەشبوون، و داھاتووی ژیان لە گەردووندا دەکات ئەویش بە لێکۆڵینەوە لە بارودۆخە دیتێرمینیستییەکان و ڕووداوە کتوپڕەکان. وەک لقێک، ستێرژینناسی لەسەر ئەو گریمانەیە دامەزراوە کە ڕەنگە ژیان لە دەرەوەی زەوی بوونی ھەبێت.

## ئەمانەش ببینە

* ژیان لە دەرەوەی زەوی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* گەڕان بەدوای ژیانی ناسا ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٣ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی ئەستێرەناسی
* دەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی کیمیا
# بەکتریاناسی

وردەگرافێکی ئیشریکیا کۆلای، نەخۆشخەرێکی باو.
**بەکتریاناسی** لق و پسپۆڕییەکی ژینناسییە کە لێکۆڵینەوە لە پێکھاتەناسی، ژینگەناسی، جێنەتیک و زیندەکیمیای بەکتریا و ھەروەھا چەندین لایەنی دیکەی پەیوەندیدار پێیانەوە دەکات. ئەم ژێربەشەی میکرۆبناسی ناسینەوە، پۆلێن و تایبەتمەندیی جۆرە بەکتیرییەکان دەگرێتەوە. بەھۆی لێکچوونی ھزر و کار لەگەڵ میکرۆبەکانی تر جگە لە بەکتریا، وەک سەرەتایی، کوارگ و ڤایرۆس، ویستێک ھەبووە بۆ ئەوەی بواری بەکتریاناسی وەک میکرۆبناسی فراوان بکرێتەوە. پێشتر زۆرجار ئەم زاراوەیانە ھاوواتایانە بە کار دەھێنران. ھەر چۆنێک بێت، دەتوانرێت بەکتریاناسی بە زانستێکی جودا پۆلێن بکرێت.

## پێشەکی

بەکتریۆلۆژی (زانستی بەکتریا) بریتییە لە لێکۆڵینەوە لە بەکتریا و پەیوەندیی بە پزیشکییەوە. زانستی بەکتریا لە ڕێگەی ئەو پزیشکانەوە پەرەی سەند کە پێویستیان بە جێبەجێکردنی تیۆری میکرۆب ھەبوو بۆ تاقیکردنەوەی نیگەرانییەکانی پەیوەست بە خراپبوونی خۆراک و شەرابەکان لە سەدەی نۆزدەھەمدا. ناساندن و وەسفکردنی ئەو بەکتریایانەی کە پەیوەندییان بە نەخۆشییەکانەوە ھەبوو، بووە ھۆی پێشکەوتن لە لێکۆڵینەوەی بەکتریا نەخۆشیھێنەرەکان. گریمانەکانی کۆخ ڕۆڵێکیان ھەبوو لە دیاریکردنی پەیوەندیی نێوان بەکتریا و ھەندێک نەخۆشیی دیاریکراو. لەو کاتەوە، زانستی بەکتریا چەندین سەرکەوتنی بەدەستھێناوە، وەک پێکوتە کاریگەرەکان، بۆ نموونە پێکوتەی گرانەتا (دیفتیریا) و پێکوتەی کزاز (تێتانۆس). ھەروەھا ھەندێک پێکوتە ھەبوون کە کاریگەر نەبوون و کاریگەریی لاوەکییان ھەبوو، وەک پێکوتەی تیفۆید. زانستی بەکتریا ھەروەھا بووە ھۆی دۆزینەوەی دژەزیندەیییەکان (ئەنتی بایۆتیکەکان).

## مێژوو

پەیکەری ڕۆبێرت کۆخ لە بەرلین
لویس پاستۆر لە تاقیگەکەی، لەلایەن ئەلبێرت ئیدێلفێڵت کێشراوە (١٨٨٥)
مێژووی دۆزینەوەی پەیوەندیی نێوان زیندەوەرە وردیلەکان (مایکرۆئۆرگانیزمەکان) و نەخۆشی دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆزدەھەم، کاتێک پزیشکی ئەڵمانی ڕۆبێرت کۆخ زانستی زیندەوەرە وردیلەکانی ھێنایە ناو بواری پزیشکییەوە. کۆخ بەکتریای وەک ھۆکاری نەخۆشییە گوازراوەکان و پرۆسەی ھەوێنکردن (تەخەمیر) لە نەخۆشییەکاندا دیاری کرد. زانای فەڕەنسی لویس پاستۆر تەکنیکی بۆ بەرھەمھێنانی پێکوتەکان پەرەپێدا. ھەردوو کۆخ و پاستۆر ڕۆڵیان ھەبوو لە باشترکردنی پاکژکردنەوە لە چارەسەری پزیشکیدا، و ئەمەش کاریگەرییەکی ئەرێنی گەورەی لەسەر تەندروستی گشتی ھەبوو و تێگەیشتنێکی باشتری لەبارەی لەش و نەخۆشییەکانەوە بەخشی. لە نێوان ساڵانی ١٨٧٠–١٨٨٥، شێوازە نوێیەکانی تەکنیکی زانستی بەکتریا لە ڕێگەی بەکارھێنانی زنجیرەکان (strains) و شێوازی جیاکردنەوەی تێکەڵەی زیندەوەرەکان لەسەر قاپە خۆراکییەکان (nutrient plates) خرایەڕوو. پاستۆر لە نێوان ساڵانی ١٨٨٠ و ١٨٨١ دوو پێکوتەی سەرکەوتووی بۆ ئاژەڵان دژی ئەو نەخۆشییانەی کە بەھۆی بەکتریاوە دروست دەبوون بەرھەمھێنا، و ئەمەش سەرکەوتوو بوو. گرنگیی بەکتریا ناسرا، چونکە بووە ھۆی لێکۆڵینەوە لە خۆپاراستن لە نەخۆشی و چارەسەرکردنی نەخۆشییەکان لە ڕێگەی پێکوتەکانەوە. زانستی بەکتریا پەرەی سەند و بووە بوارێکی خوێندن لە کشتوکاڵ، بایۆلۆژیای دەریایی، پیسبوونی ئاو، بۆماوەزانیی بەکتریایی، و تەکنەلۆژیای زیندەییدا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی پزیشکی
# زیندەزانیارییەکان

نەخشەی کڕۆمۆسۆمی X، پڕۆژەی دیاریکرندی جینەکانی مرۆڤ، یەکێک بوو لە گەورەترین دەستکەوتەکانی زیندەزانیارییەکان
**زیندەزانیارییەکان** (بە ئینگلیزی: Bioinformatics) تەکنیککارییە، زیندەزانی و زانستە زانیارییەکان و تەکنۆلۆژیای زانیارییەکان «ئای تی» کۆدەکاتەوە، بۆ تواناپێدانی لە دۆزینەوەی زیندە نوێیەکان و لە یەکخستنی چەمکەکان.

## سەرچاوە

* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی زانستی کۆمپیوتەر
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی کۆمپیوتەر
* دەروازەی ئامار
# بیۆتەکنۆلۆژیا

**بیۆتەکنۆلۆژیا** زانستی چۆنیەتی بەکارهێنانی سیستەمە زیندووەکان یان ئۆرگانیزمەکانە بۆ دروست کردنی بەرهەمە بەسوودەکان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی خۆراک
# زەویژینناسی

ڕایەخە میکرۆبییە ڕەنگینەکانی کانیی پوازکیی گەورە لە پارکی نەتەوەییی یەلۆستۆن، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا. ڕایەخە پرتەقاڵییەکان لە کلۆرۆفلێکسیا، شینەبەکتریاکان و ژینەوەرەکانی تر پێک ھاتوون کە لە ئاوی ٧٠ پلەی سەدیدا گەشە دەکەن. زەویژینناسان زۆرجاران لە ژینگەی توندی وەک ئەمە دەکۆڵنەوە، چونکە شوێنی ژینەوەرە ئیکستریمۆفیلیکەکانن. ئەم ژینگانە ڕەنگە پیشاندەری زەویی سەرەتایی بن.
**زەویژینناسی** بوارێکی توێژینەوەی زانستییە کە لە کارلێکەکانی نێوان زەویی فیزیکی و ژینگۆ دەکۆڵێتەوە. زەویژینناسی بنەما و میتۆدەکانی ژینناسی، زەویناسی و زانستەکانی خۆڵ لەسەر لێکۆڵینەوەی مێژووی کەڤناری ھاوپەرەسەندنی ژین، زەوی و ڕۆڵی ژین لە جیھانی مۆدێرندا تەتبیق دەکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی جوگرافیا
# خشۆکناسی

بۆقی ژەھراویی شین
**خشۆکناسی** (لە یۆنانیی کۆنەوە ἑρπετόν 'خشۆک'، و λόγος 'لێکۆڵینەوە') لقێکی گیانلەبەرناسییە کە لە وشکاوییەکان (وەکوو بۆق، سەلەمەندەر، قوڕناویلکە، و کرمەکوێرە)، و خشۆکەکان (وەکوو مار، مارمێلکە، دووسەرڕەوان (مارمێلکەکرم)، ڕەقە، تێراپین، کیسەڵ، تیمساح، و بڕبڕەسەرپشت) دەکۆڵێتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی گیانلەبەران
# شانەناسی

وێنەی وردبینیی نموونەیەکی شانەناسانەی شانەی سیی مرۆڤ کە بە ھیماتۆکسیلین و ئیۆزین ڕەنگ کراوە.
**شانەناسی**، **توێکاریی وردبینی** یان **وردەتوێکاری** ئەو لقەی ژینناسییە کە لێکۆڵینەوە لە توێکاریی وردبینیی شانە ژینناسانەکان دەکات. شانەناسی ھاوتای وردبینیی توێکاریی دیتەنییە. لە پزیشکیدا، زاراوەی شانەنەخۆشیناسی (یان نەخۆشیناسیی شانەیی) ئەو لقەی شانەناسییە کە دۆزینەوە و لێکۆڵینەوەی وردبینیی شانە نەخۆشەکان لە خۆ دەگرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی پەرستاری
# گواندارناسی

| گواندارناسی |
| --- |
|  |
| لقی | گیانلەبەرناسیی بڕبڕەداران |
| بەشێکە لە | گیانلەبەرناسیی بڕبڕەداران |
| بابەتی لاوەکی | گوانداران |
| بوارەکانی خوێندن | گوانداران |
| جێبەجێکار | گواندارزان |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

لە گیانلەبەرناسیدا، **گواندارناسی** لێکۆڵینەوەی زانستیی گواندارەکانە، کە پۆلێکی بڕبڕەدارانە و تایبەتمەندی وەک مێتابۆلیزمی ھۆمیۆتێرمیک، پەڕ، دڵی چوار ژوور و کۆئەندامی دەماری ئاڵۆزیان ھەیە. ئەرشیڤی ژمارەی گواندارانی سەر زەوی بەردەوام لە گەشەکردندایە، بەڵام لە ئێستادا بە ٦٫٤٩٥ جۆری جیاوازی گواندار دانراوە ھەندێکیان بەم دوایییە لەنێو چوون. ٥٫٤١٦ گوانداری زیندوو لەسەر زەوی دیاری کراون و نزیکەی ١٫٢٥١ گواندار لە ٢٠٠٦ەوە تازە دۆزراونەتەوە. لقە سەرەکییەکانی گواندارزانی، مێژووی سروشتی، پۆلێنزانی و سیستماتیک، توێکاری و کارەندامناسی، ئاکارناسیی گیانلەبەری، ژینگەناسی، و بەڕێوەبردن و کۆنترۆڵکردن لەخۆ دەگرێت.

گواندارزانی بوارگەلی لێ دەبێتەوە لەوانە پریماتزانی (لێکۆڵینەوەی پریماتەکان)، و سیتۆلۆژی (لێکۆڵینەوەی سیتەیسیاکان). وەک لێکۆڵینەوەکانی تر، گواندارزانی بەشێکە لە گیانلەبەرناسی ئەویش بەشێکە لە ژینناسی، کە لێکۆڵینەوەی ھەموو بوونەوەرە زیندووەکانە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی گوانداران
# پەیەزانست

وێنەی پەیەخانەکانی نێو مێشکۆڵەی کۆترێک، کێشراوی سانتیاگۆ ڕامۆن ئی کاخال (١٨٩٩)
**پەیەزانست** یان **نیۆرۆساینس** لێکۆڵینەوەی زانستیی کۆئەندامی پەیی (مێشک، دڕکەپەتک، و کۆئەندامی پەییی دەوروبەری)، ئەرک و پەشێوییەکانێتی. زانستی پەیی زانستێکی فرەبوارییە کە بۆ تێگەیشتن لە تایبەتمەندییە بنەڕەتییەکانی پەیەخانەکان، گلیا و خولگەی پەیی، ھەریەکە لە کارەندامناسی، توێکاری، ژینناسیی گەردی، ژینناسیی پەرەپێدەرانە، خانەناسی، دەروونناسی، فیزیک، زانستی کۆمپیوتەر، کیمیا، پزیشکی، ئامار، و نموونەداڕێژیی ماتماتیکی ئاوێتە دەکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی دەروونناسی
* دەروازەی زانست
# ئێسکناسی

ھێڵکاریی ئێسکبەندی مرۆڤ
**ئێسکناسی** لێکۆڵینەوەی زانستیی ئێسکەکانە، ژێربوارێکی توێکاری، مرۆڤناسی، و شوێنەوارناسییە. ئێسکناسی بەوردی لێکۆڵینەوە لە پێکھاتەی ئێسکەکان، توخمە ئێسکبەندییەکان، ددانەکان، مۆرفۆلۆجیی وردەئێسکەکان، کار، پاتۆلۆجی، پرۆسەی ئێسکاندن، و بەرگری و ڕەقیی ئێسکەکان (ژینفیزیک) دەکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* مۆزەخانەی ئێسکناسی (ئینگلیزی)

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی توێکاری
* دەروازەی لەشی مرۆڤ
# مشەخۆرناسی

| مشەخۆرناسی |
| --- |
|  |
| لقی | گیانلەبەرناسی |
| بەشێکە لە | گیانلەبەرناسی، ڕوەکناسی، کەڕووناسی، ڤایرۆسناسی |
| بوارەکانی خوێندن | مشەخۆر |
| جێبەجێکار | مشەخۆرناس |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**مشەخۆرناسی** لێکۆڵینەوەی مشەخۆرەکان، خانەخوێیەکانیان و پەیوەندیی نێوانیانە. وەک لقێکی ژینناسی، بواری مشەخۆرناسی بە زیندەوەر یان ژینگەی لێکۆڵراو دیاری ناکرێت بەڵکوو بە شێوازی ژیانیان دیاری دەکرێت. ئەمەش واتە تێکەڵکردنێک لە لقەکانی تر پێک دەھێنێت، و کەڵک لە تەکنیکەکانی بوارەکانی وەک ژینناسیی خانەیی، زیندەزانیارییەکان، زیندەکیمیا، ژینناسیی گەردی، بەرگریناسی، جێنەتیک، پەرەسەندن و ژینگەناسی وەردەگرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی پزیشکی
# پاتۆلۆجی

پاتۆلۆجیست| پاتۆلۆجیستێک نموونەیێک تاقی دەکاتەوە بۆ خانە شێرپەنجەییەکان لە کاتێکدا نەشتەرگەرێک چاودێری دەکات. |
| پیشە |
| ناوەکان | * Physician
* Surgeon
 |
| جۆری پیشە | پسپۆڕی |
| بەشە چالاکەکان | پزیشکی |
| دەربارە |
| خوێندنی داواکراو | * دۆکتۆرای پزیشکی (M.D.)
* دۆکتۆرای پزیشکیی ئاستیۆپاتی (D.O.)
* کارناسی نەشتەرگەری (M.B.B.S.)
* کارناسی نەشتەرگەری (MBChB)
 |
| شوێنی کارکردن | نەخۆشخانەکان، کلینیکەکان |

**نەخۆشیزانی** (بە ئینگلیزی: Pathology) لقێکە لە زانستە پزیشکییەکان کە باس لە کاریگەری نەخۆشی و برینەکان دەکات لەسەر ئاستی شانەیی و خانەیی و گەردیی و پرۆسەی نەخۆشی لە یەک ئەندام یان هەموو جەستە بۆ ناساندنی سروشت و هۆکارەکانی دەخاتە ژێر چاودێری.

پاتۆلۆجی بەسەر دوو لقی سەرەکی نەخۆشیزانی توێکاری و نەخۆشیزانی نۆژدارگەیی دابەش دەکرێت. نەخۆشیزانی کلینیکی یەکێکە لە تایبەتمەندییە پزیشکییەکان کە لەسەر بنەمای لێکۆڵینەوە لە شلەکانی لەش و نمونەکانی تر کە لە لەش دەگیریێت وەک میز و خوێن و هتد ئیش دەکا و دابەشکراوە بەسەر چەن بەش وەک بایۆکیمیا، کیمیای کلینیکی، مایکرۆبیۆلۆجی کلینیکی، مایکرۆبیۆلۆجی پزیشکی، نەخۆشیزانی پزیشکیی ئاژەڵ، خوێنناسیی کلینیکی، پاتۆلۆجی گەردی، جێنەتیکی کلینیکی، جینناسیی پزیشکی و بەرگریناسیی کلینیکی. بڕوانامەی دکتۆرا لە زانستەکانی تاقیگەی کلینیکی 6 بۆ 7 ساڵ دەبێت.

پاتۆلۆجی ئاناتۆمی، پشکنینی مایکرۆسکۆپی و پشکنینی شێوەی دەرکەوتنی نموونەکانی شانەی لابراو لە جەستەی مرۆڤ لەلایەن نەخۆشیزانەوە یان لەلایەن پزیشکەکانی ترەوە، ئەنجام دەدات.

پزیشکە گشتیەکان لە دوای قبووڵ بوون لە تاقیکردنەوەکانی وەرگرتنی یاریدەدەری پزیشکی و تێپەڕاندنی خولی 4 ساڵەی فێرکاری و تاقیکردنەوەکانی بەرزکردنەوەدا، بڕوانامەی پسپۆڕی نەخۆشیزانی توێکاری و نۆژدارگەریی وەردەگرن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی پەرستاری
* دەروازەی دەروونناسی
# دەرمانناسی

وێنەی بابەتە جۆراوجۆرەکان کە لەگەڵ وشەی فارماکۆلۆژیدا پەیوەندییان هەیە.
**دەرمانناسی** یان **فارماکۆلۆجی** (بە ئینگلیزی: Pharmacology) لقێکە لە پزیشکی و ژینناسی، کە دەپەرژێتە سەر خوێندنەوەی کارلێکی بەرانبەری دەرمانەکان (یان ماددە کیمیایییەکان) لەسەر گیانلەبەران، کە دەبێتە هۆی چێبوونی کاریگەریی ژینناسی ئەم دەرمانانە.
دەرمانناسی بریتییە لە دوو بەشی فارماکۆدینامیک و فارماکۆکینیتیک.
ڕەگی مێژوویی دەرمانناسی نۆرینەگەیی دەگەڕێتەوە بۆ چاخەکانی ناوەڕاست و کتێبی پزشکی قانوون نووسراوەی ئیبن سینا و ڕووماڵی ئیسحاق نووسراوەی پترۆس ئیسپانۆس و هەروەها جان سنت ئاماند.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
# میوەناسی

وێنەیەک لە کتێبی *میوەناسی یان وەسفی باشترین جۆرەکانی سێو و ھەرمێ*، یۆھان ھێرمان کنۆپ (١٧٧١)
**میوەناسی** (لە لاتینییەوە pomum، "میوە"، + -logy، "لێکۆڵینەوە") لقێکی ڕوەکناسییە کە لە میوەکان و چاندنیان دەکۆڵێتەوە. بە ئەو ڕوەکناسەی کە خۆی سەرقاڵی لێکۆڵینەوەی میوەناسی دەکات، دەڵێن **میوەناس**.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی وەرزێری
* دەروازەی خۆراک
# پرۆتیۆمیک

**پڕۆتیۆمیک** (ئینگلیزی: Proteomics) لێکۆڵینەوەی ناوەڕۆکی پڕۆتینی زیندەوەرە، کە جۆرەکانی پڕۆتین و پێکھاتە و کارلێک و زۆرییان دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
# خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی

| خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی |
| --- |
|  |
| خەڵات دەبەخشرێت بۆ | ئەو دۆزینەوانەی کە لە بواری زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکیدان و خزمەت بە مرۆڤایەتی دەکەن. |
| شوێن | ستۆکهۆڵم، سوید |
| یەکەم خەڵات پێدراو | ١٩٠١ |
| ماڵپەڕی سەرەکی | خەڵاتی نۆبێل |

**خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی** (بە ئینگلیزی: *Nobel Prize in Physiology or Medicine*، بە سویدی: *Nobelpriset i fysiologi eller medicin*) کە لەلایەن ڕێکخراوی نۆبێلەوە دەبەخشرێت بریتییە لەو خەڵاتەی کە ساڵی جارێک دەبەخشرێت بۆ دۆزینەوەیەکی گەورە و بەرچاو لە بواری پزیشکیدا. ئەم خەڵاتە یەکێکە لەو پێنج خەڵاتەی کە لە ساڵی ١٨٩٥ەوە لەلایەن ئەلفرێد نۆبێلەوە دانراوە لە وەسێتنامەکەیدا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
# زانست (گۆڤار)

رووپەری گۆڤاری زانست
**گۆڤاری زانست** (بە ئینگلیزی :Science (journal) گۆڤارەکی زانستیە لەلایەن کۆمەڵەی ئەمریکی بۆ بەرەوپێش بردنی زانست بڵاودەکرێتەوە، بابەتەکانی دەخوولێنەوە لەسەر لێکۆڵینەوەکانی زانست، ئەو گۆڤارە لە شاری نیۆرک دروستکرا لە ساڵی ١٨٨٠ لەلایەن جۆن مایکلز بە پشتگیری دارایی لەلایەن تۆماس ئێدیسۆنەوە.

## سەرچاوەکان

*
*

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی زانست
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# کوڵکداران

**کوڵکدارەکان** (بەئینگلیزی: Ciliophora) کوڵکییان ھەیە، کە دەرپەڕیووی سایتۆپلازمی کورتن، لە شێوەی گەندەموودا، پەردەی خانەکە دادەپۆشن، کوڵکەکان بۆ جووڵە لە ئاودا یان بۆ پاڵپێوەنان لە ھەوادا بەکاردەھێنن. کوڵکدارەکان گەندەمووکانییان بە ھاوییەکی دەدەن بەیەکدا و شەپۆل پێک دێنن کە بە خانەکەدا تێپەڕ دەبێت و وایان لێ دەکات کە بەدەوری تەوەرەی خۆیاندا بسووڕێنەوە. کوڵکدارەکان لە گۆماو و ئاوە ھێواش ڕەوەکاندا کە ڕووەکەکان و ماددە ئەندامییە شیبوەوەکانییان تیدایە، دەژین. پارامیسیۆم نموونەی ئەم کۆمەڵەیەی سەرەتاییەکانە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژینناسی
# باخچەی ئاژەڵان

باخچەیەکی درندەکان، لەکۆشکی ڤێرسای پاریس لەسەردەمی لویسی چواردەھەم
کۆمەڵێک زەڕافە لەباخچەی ئاژەڵانی شاھانەی ڤیەننا.
گورگێکی خۆڵەمێشی لەیەکێک لەباخچەکانی ئاژەڵانی دانیمارک.
گەشتیاران خۆراک بە کۆمەڵێک زەڕافە دەدەن لەیەکێک لەباخچەکانی ئاژەڵان لە ئینگلتەرا.
**باخچەی ئاژەڵان** لە کۆندا پێیان دەگوت **کونجی درندان**، باخچەیەکی تایبەتمەندە بە پێداویستی تایبەتەوە بۆ جلەوکردن و نیشاندانی ئاژەڵان درووستکراوە بەجۆرێک خواردنیان پێدەدەن و ھەندێکیان ڕاھێنانیان پێ دەکەن و دەیکەنە ھۆی ڕاکێشانی خەڵک و گەشتیاران لەبەرامبەر پسولەیەک کە برێک پارە نرخەکەیەتی (دەشێت ھەندێکیان بە خۆڕایی بن). جۆرەھا باخچەی ئاژەڵان ھەیە لە جیھاندا بەجۆرێک ھەندێکیان گشتین و ھەندێکیان تایبەتن بە گیانەوەرە وشکاوەکییەکان یاخود ئاویەکان یانیش خشۆکەکان و جومگەدارەکان، لە ٨٠٪ باخچەکانی ئاژەڵان کەوتونەتە ناو شارەکانەوە.

## شێوازی نمایشیان

* بێرکمی ئاژەڵان و باڵندان
* مۆزەخانەی ئاژەڵان و باڵندان
* دەریاچەی دەستکرد
* مۆزەی زیندەوەرە دەریاییەکان
* خانەی خشۆکەکان
* ڕووبەرێکی کراوە بۆ گیاخۆرەکان

## ئەمانەش ببینە

* مافی ئاژەڵان

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «حديقة حيوان»، ویکیپیدیای عەرەبی. سەردان لە ٩ی نیسانی ٢٠٢٠.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* باخچەکانی ئاژەڵان لە جیھاندا
* سەندیکای نێودەولەتی باخچەکانی ئاژەڵان
* باخچەی ئاژەڵان - ئینسایکلۆپیدیای زانیاری گشتگیر

* دەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی ژینناسی
# جۆ

جۆ
**جۆ** ڕوەکێکی یەکساڵەیە لە تیرەی گەنمەکان و لە دەستەی دانەوێڵەکانە. لە کوردەواریدا تۆوی جۆ لە سەرەتای بەھار یان پاییزدا دەچێنرێ و لە ئاخری بەھاردا درەو دەکرێ.

## سوود

جۆ یەکێکە لەو خۆراکانەی ڕێژەی کالۆری کەمە، لە زۆر خواردنی ڕۆژانەشدا دەتوانی بەکاری بھێنی، چونکە بە خواردنی جۆ سوودێکی زۆر بە تەندروستیت دەگات و لە چەندین نەخۆشیت دوور دەخاتەوە.

شارەزایانی بواری تەندروستی سێ سوودی زۆر گرنگی جۆیان خستووەتە ڕوو، کە زۆربەی کەس پێویستی پێیەتی،

یەکەمیان ڕێژەی شەکر لە خوێندا کۆنتڕۆڵ دەکات، دووەم سوودی بۆ ئەو کەسانە ھەیە کە دەیانەوێت کێشیان دابەزێنن،

سێیەمیش سوودە بۆ ئەو کەسانە ھەیە کە بەردی گورچیلەیان ھەیە، چونکە بە خواردنی جۆ، لەوانەیە بەردی گرچیلە فڕێ بدەیت.

## سەرچاوەکان

* گوڵنامەی کوردی ١٦ی نیسانی ٢٠١٣ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی ڕوەک
* دەروازەی خۆراک
# گوڵی پیۆنی

گوڵی پەمەی پیۆنی
**گوڵیپیۆنی** :ڕووەکێکی گوڵدارە لە جۆری گوڵی پیۆنیا. پیۆنی بە ڕەسەنی ئاسیا و ئەوروپا و ڕۆژئاوای ئەمریکای باکوورە. زانایان بیرکردنەوەیان جیاوازە لەسەر ژمارەی ئەو جۆرانەی کە دەتوانرێت جیابکرێنەوە، لە نێوان ٢٥ بۆ ٤٠ جۆر، هەرچەندە کۆدەنگی ئێستا باس لە ٣٣ جۆری ناسراو دەکات. پەیوەندییەکانی نێوان جۆرەکان پێویستە زیاتر ڕوون بکرێتەوە.زۆربەیان ڕووەکی هەمیشەیین خۆرسکین کە بەرزییان 0.25-1 مەتر (1-3 پێ)ە، بەڵام هەندێکیان بەقەد دارن کە بەرزییان 0.25-3.5 مەتر (1-11 پێ)ە. گەڵاکانی ئاوێتە و قووڵی چەقۆدار و گوڵی گەورە و زۆرجار بۆنخۆشیان هەیە، ڕەنگەکانیان لە وەنەوشەیی و پەمەییەوە دەست پێدەکات تا سوور، سپی یان زەرد، لە کۆتاییەکانی بەهار و سەرەتای هاویندا. گوڵەکان وەرزی گوڵکردنیان کورتە، بەزۆری تەنها ٧-١٠ ڕۆژە.پیۆنی ڕووەکی باخچەی بەناوبانگە لە ناوچە مامناوەندەکاندا. هەروەها گوڵی بەڕۆژەی ڕووەکی وەک گوڵی بڕاو بە قەبارەیەکی گەورە دەفرۆشرێت، هەرچەندە بەگشتی تەنها لە کۆتاییەکانی بەهار و سەرەتای هاویندا بەردەستە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ڕوەک
# ڕیۆنیۆن

**ڕیۆنیۆن**، (بە فەڕەنسی:La Réunion) ناوی دوورگە و ھەرێمێکی فەڕەنسا لە ئۆقیانووسی ھینددایە، لە ڕۆژھەڵاتی ماداگاسکار و ١٧٥ کیلۆمەتری باکووری ڕۆژاوای مۆریس.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Réunion»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٤ی ئازاری ٢٠١٨.

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی فەڕەنسا
# شوێندۆزی سەرچاوەی جیھانی

**شوێندۆزی سەرچاوەی جیھانی** (بە ئینگلیزی: Uniform Resource Locator یان **URL**)، بە نافەرمیی **ناونیشانی وێب** یان **web address**، ئاماژەیە بە ھەر سەرچاوەیەکی وێب کە شوێنی خۆی دیاری دەکات لەسەر ڕایەڵەیەکی کۆمپیوتەر لەگەڵ میکانیزمێک بۆ وەرگرتنەوەی. URL جۆرێکی تایبەتی ناسێنەری سەرچاوەی چوونیەکە (URI) ئەگەرچی گەلێک کەس لەجێی یەکتر بەکاریان دەھێنێت. زۆربەی جاران URL بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە پەڕەیەکی وێب (ئەیچ تی تی پی)، بەڵام بۆ گواستنەوەی پەڕە (ئێف تی پی)، ئیمەیڵ، (مەیڵتو)، دەستپێگەیشتنی بنکەی دراوە (جەی دی بی سی) و زۆری تر بەکاردێت.

زۆربەی وێبگەڕەکان URL لەسەرە لەنێو باڕی ناونیشاندا نیشان دەدەن. URLێکی سادە دەکرێت ئەم شێوازەی ھەبێت ` کە پرۆتۆکۆلێک (`http`)، ناوی خانەخوێ (`www.example.com`) و ھەروەھا ناوی پەڕگەیەک (`index.html`) دەدات بەدەستەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کۆمپیوتەر
* دەروازەی زانستی کۆمپیوتەر
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ئینتەرنێت