Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# نێرگز

| نێرگز |
| --- |
|  |
| ناوی پۆلێنکردن | Narcissus |
| پلەی پۆلێنکردن | جنس |
| پۆلێنکردنی باوان | Narcisseae |
| ناوی باوی پۆلێنکردن | Narcis، 水仙属، 水仙属، narcis، narcisa |
| جۆری پۆلێنکردن | Narcissus poeticus |
| بەرھەم | smell of narcissus flowers |
| ڕەنگ | زەرد |
| وێنا کرا | Narcissus ×medioluteus; Narcissus pseudonarcissus; Narcissus; Narcissus poeticus; Narcissus ×tenuior |
| بەستەری GRIN |  |
| PAEnflowered taxon URL |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

گوڵی نێرگز
**نێرگز**، **نێرگس**، **نەرگز** یان **نەرگس** ڕوەکێکی گوڵدارە، گوڵەکەی بۆنێکی خۆشی ھەیە، لە ناوچە سارد و شاخاویەکاندا دەڕوێت و گەورە دەبێت. جوانی و بۆنخۆشیی ئەم گوڵە بووە بە هۆی ئەوەی کە لە نێوان عامەی خەڵک و تەنانەت لە وێژەی کوردی و فارسیشدا جێگەیەکی تایبەتی ببێت.

## نێرگز لە وێژەی کوردیدا

نێرگس لە نووسراوەکانی زۆرێک لە شاعیرە کوردەکاندا ھەیە. زۆر جار لە شعری فارسی و کوردیدا ئیستیعارە لە چاوە.

نالی:

>
>
> فەرشی کەففی بەری پێتەنەرگس
>
> سەری داخستووەوەک چاوی حەیا
>
>
>
>

حاجی قادری کۆیی:

>
>
> ڕاستە دڵ خەستەو و بێچارە وەکوو نەرگسی تۆ
>
>  نەرگسی مەستی ئەتۆ بەس نییە خوابێکی ھەیە
>
>
>
>

نێرگز لە لای کورد ئارەزووی و خواستی زۆری لە سەرە و سەیر نیە کە بەناوبانگترین گۆرانی کوردی لە سالانی ٩٠کان گوتراوە گۆرانی (نێرگز نێرگز)ه

سوودەکانی گولی نێرگز :

١(بۆ هێورکردنەوە و بەهێزکردنی مێشک)

٢(دژی کۆلنج و رەقبوونی ماسوولکەکانە)

٣(بۆ دابەزاندنی گەرمیی لەش)

٤(وە رۆنی لێ دەردەکرێت بۆ دروست کردنی بۆن)

## سەرچاوە

1. گوڵنامەی کوردی ١١ی تەممووزی ٢٠١٦ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
2. دیوانی نالی، لێکۆڵینەوە و لێکدانەوەی مەلا عبدالکریمی مدرس و فاتح عبدالکریم، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد – بەغدا ١٩٧٦

## گالێریی شێوەکانی نێرگز

*
*
*
*
*
* *Narcissus poeticus*

* دەروازەی ڕوەک
* دەروازەی پزیشکی
# ویکیدراوە

ویکیدراوە|  |
| پەڕەی دەستپێکی ویکیدراوە |
| چەشنی وێبگە | * ناوەندی دراوە
* ویکی
 |
| بەردەستە بە | فرە زمان |
| خاوەن | دامەزراوەی ویکیمیدیا |
| وێبگە | wikidata٫org |
| ڕیزبەندیی ئەلێکسا |  ٩٬١٩٥ (شوباتی ٢٠١٩) |
| بازرگانی | نەخێر |
| تۆمارکردن | بە دڵخواز |
| خستنەکار | ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ (٢٠١٢-١٠-29) |

**ویکیداتا** یان **ویکیدراوە** (بە ئینگلیزی: Wikidata) پێگەیەکی زانیارییە کە بە شێوەی فرەکەسی (ویکی) دەستکاری دەکرێت و پەرەی پێ دەدرێت و لەلایەن ڕێکخراوەی ویکیمیدیاوە بەڕێوە دەچێت. مەبەست لە دروستکردنی دابینکردنی سەرچاوەیەکی ھاوبەشە بۆ ئەو جۆرە زانیارییانە (وەک ڕێکەوتی لەدایکبوونی کەسان) کە لە پرۆژەکانی ویکیمیدیادا وەک ویکیپیدیا بەکار دەھێندرێن. ئەم بیرۆکەیە وەک بیرۆکەی کۆمنزی ویکیمیدیایە کە ئەمبارێکی ھاوبەشە بۆ دەنگ و وێنە لە پرۆژەکانی ویکیمیدیادا. ویکیدراوە بە بەرنامەی Wikibase کار دەکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی  (مۆبایل)
* ڤیدیۆیەکان: WikidataCon لە *media.ccc.de*

* دەروازەی ئینتەرنێت
* دەروازەی دەیەی ٢٠١٠
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی زانستی کۆمپیوتەر
# ناوی زانستی

**ناوی زانستی** لە دوو وشە پێک دێت. وشەی یەکەم ئاماژەیە بۆ ناوی توخم *Genus name* وشەی دووەم ئاماژەیە بۆ ناوی جۆر *Specie name*. بەمەش مرۆڤ دەناسرێت بە مرۆڤی ژیر *Homo sapiens* وشەی یەکەم توخمەکان دیاری دەکات، وشەی دووەم جۆرەکەمان بۆ دیاری دەکات و بە ژیر وەسفی دەکات. ئەم سیستمەی ناولێنان بە سیستمی ناونانی دووانی *Binomial nomenclature* دەناسرێت. ناوی توخم بە پیتی گەورە دەستپێدەکات و ھێڵێک لەژێر ھەردوو ناوەکەدا پێکەوە دەکێشرێت، یان بە پیتی لار دەنووسرێت. زانا کارلۆس لینایۆس  *Carlus linnaeus(1707-1778)* ئەم سیستمەی داھێنا و ھەزاران زیندەوەرانی پۆلێنکرد و تاکو ئێستا سیستمی لینایۆس بۆ پۆلێنکردن و ناونانی دووانی بەکار دێت. لەبەر ئەوەی ناوی زانستی پشت بە زمانی لاتینی دەبەستێت دەربڕینەکە باوە لە زمانە جیاوازەکاندا. زاناکان لە ھەموو جیھانداوا لێدەکات کە بتوانن ھەمان ناو بۆ زیندەوەران دیاری بکەن و بیانناسن. دەکرێت ناوی زانستی ببێتە وەسفێک بۆ زیندەوەرەکە وەک لە ئەمیبادا *Chaos chaos* ناوەکەی ئاماژە بەوە دەکات کە بە بەردەوامی شێوەکەی دەگۆڕێت. دەکرێت ناوی زانستی ھەڵبژێردرێت بۆ ڕێزلێنانی کەسێکی دیاریکراو. ھەروەھا دەکرێت ئاماژە بە شوێنی جوگرافی زیندەوەرەکە بکرێت. ناوی جۆری گوڵەکان *Linnae borealis* ئاماژە بۆ ناوچەی باکوور دەکات کە ئەم جووڵەی تێدا گەشە دەکات؛ کە ناوچەیەکی جیاکردەوە بوو لای لینایۆس) Borealisمانای باکوور). ناوی زانستی پشیلە (*Felis* *domesticus*)ناوی زانستی پڵنگ(*Felis tigarus*) ناوی زانستی گەنمەشامی(*Zea maize*). .

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* مەراقی کۆمەڵە زاراوەیەکی بایۆلۆجی
* داتابەیسی پۆلێنناسی
* Crinan، Alexander، ed. (٢٠٠٧)، *ڕێبەرێک بۆ ھۆتیکەلچەریست، نێسەریمەن، باخەوان و قوتابی* (PDF)، گرووپی پۆلێنناسیی بێستان کاری، باخچەی تایبەتی بە ڕوەکی شاھانە ئێدەنبەرەو، لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە، لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣ ھێنراوە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

* دەروازەی زانست
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی ڕوەک
* دەروازەی گیانلەبەران
# پارێزگای کەیپ

پارێزگای کەیپ لە کۆماری یەکێتی ئەفەریقیای باشوور
**ئاڵای پارێزگای کەیپکەیپ** پارێزگایییەکە لەو چوار ویلایەتانەی کە کۆماری یەکێتی ئەفریقای باشووری دروست کردووە. ئەم ویلایەتە کەوتووەتە باشووری کۆمارەکەوە، لەسەر ھەردوو ئۆقیانووسی ھندی و ئەتڵەسی. ڕووبەرەکەی ٧١٧٨٦٧ کم چوارگۆشەیە، و دانیشتووانی لە ٥ ملیۆن کەس پترە، لەوانە یەک ملیۆنیان سپی پێستن، و ئەوانی تری ئەفریقایین.

## ئایین

ئایینیان بتپەرست و مەسیحی و ١٠٠ھەزار ئیسلام و ٥٠ھەزاریان جوولەکەن.

## شوێنە گرنگەکانی

شارە گرنگەکانی (کیپ تاون) کە پایتەختەکەیەتی، و دووەم شارە پاش (جوھانسبرگ) کە بنکەی ئەنجومەنی یاسادانانی لێیە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی دەیەی ١٩٩٠
# کورسیکا

**كورسيكا** دوورگەیەکی فه‌ڕه‌نسييه، ڕووبەری خاکەکەی ٨,٦٨٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانەکەشی ٣٠٩,٦٩٣ كەسە، پایتەختەکەی شاری ئەجاکسێوە.

* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی جوگرافیا
# دوورگەکانی ئەزوور

**دوورگەکانی ئەزوور** بە زمانی پۆرتووگالی **Açores** ئەو دوورگەکانی له پورتوگال، ناوەندەکەی شاری پوونتا ديلغادا، ڕووبەری خاکەکەی 2333 کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانەکەی 250,000 کەسە.

* دەروازەی پورتوگال
* دەروازەی جوگرافیا
# دوورگەکانی کەناری

| دوورگەکانی کەناری
*Canarias* (ئیسپانی) |
| --- |
| Autonomous community of Spain and outermost region of the European Union |
| ئاڵادروشمی خانەدانی |
| سروود: *Himno de Canarias* "Anthem of the Canaries" |
| شوێنی ذوورگەکانی کەناری لەسەر نەخشە |
| پۆتانەکان: ﻿ / ﻿ |
| ووڵات | ئیسپانیا |
| گەورەترین شار | لاس پالماس |
| پایتەخت | لاس پالماس و سانتاکروس تێنێریفە |
| پارێزگاکان | لاس پالماس، و سانتا کروز تێنێریفە |
| دەسەڵات |
|  • سەرۆک | ئانخێل ڤیکتۆر تۆرێس (PSOE) |
| ڕووبەر |
|  • سەرجەم | ٧٤٩٣ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٢٬٨٩٣ میلی چوارگۆشە) |
|  • پلە | ١.٨٨٪ ی ئیسپانیا؛ ranked 13th |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٢١) |
|  • سەرجەم | ٢١٧٢٩٤٤ |
|  • پلە | هەشتەمین |
|  • چڕی | ٢٩٠ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٧٥٠ کەس لە میلی چوارگۆشە) |
|  • ڕێژە | ٤.٥٨% لە ئیسپانیا |
| سەرناوی دانیشتوو | کەنارییەکان canario/-a (ئیسپانی) |
| ناوچەی کاتی | UTC (WET) |
|  • ھاوین (DST) | UTC+1 (WEST) |
| ISO 3166 code | * IC
* ES-CN
 |
| زۆرترین ڕێژەی دانیشتوان | تێنێریفە |
| زمای فەرمی | ئیسپانی |
| یاسای فیدراڵی | ٧ ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |
| پەرلەمان | پەرلەمانی کەناری |
| کورسییەکانی کۆنگرێس | ١٥ (لە ٣٥٠) |
| کورسیەکانی ئەنجومەن | ١٤ (لە ٢٦٥) |
| HDI (2018) | 0.861 very high · 15th |
| وێبگە | www.gobcan.es |

**دوورگەکانی کەناری** بە (زمانی ئیسپانی Islas Canarias) چەند دورگەیەکی وڵاتی ئیسپانیان ، ناوەندەکەی شاری سانتا كروز دي تينيريفيه، ڕووبەری خاکەکەی ٢٤٫٠٩٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتوانەکەی ٢،١٧٢،٩٤٤ ملیۆن کەسە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی دوورگەکان
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی ئیسپانیا
* دەروازەی گڕکانەکان
# دوورگەی ئەسێنشێن

| دوورگەی ئەسێنشێن |
| --- |
|  |
| ناونراوە لەدوای | Feast of the Ascension |
| کیشوەر | ئەفریقا |
| وڵات | realm of the United Kingdom |
| دابەشکاریی کارگێڕی | Ascension |
| ناوچەی کاتی | UTC+00:00 |
| پۆتانی شوێن | ٧°٥٧′٠″S ١٤°٢١′٠″W |
| نزمترین خاڵ | ئۆقیانووسی ئەتلانتیک |
| دانیشتووان | ٨٠٦ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٣٤٥ مەتر |
| Driving side | left |
| کاتی دۆزینەوە | ١ی کانوونی دووەمی ١٥٠١ |
| ڕووبەر | ٨٨ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| کۆدی پۆستە | ASCN 1ZZ |
| Maritime identification digits | 608 |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**دوورگەی ئەسێنشێن** دوورگەیەکی گڕکانیی دابڕاوە، ٧°٥٦′ لە باشووری ھێڵی کەمەرەیی لە باشووری ئۆقیانووسی ئەتلانتیکدا ھەڵکەوتووە. نزیکەی ٩٦٠ میل (١٬٥٤٠ km) لە کەناراوەکانی ئەفریقا و ١٬٤٠٠ میل (٢٬٣٠٠ km) لە کەناراوەکانی ئەمریکای باشوورەوە دوورە. وەک بەشێک لە ھەرێمی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیای سەینت ھێلینا، ئەسێنشێن و تریستان دا کونا بەڕێوەدەبرێت، کە دوورگە سەرەکییەکەی، سەینت ھێلینا، نزیکەی ٨٠٠ میل (١٬٣٠٠ km) بەرەو باشووری ڕۆژھەڵاتە. ھەرێمەکە کۆمەڵە دوورگەی تریستان دا کونا کە نیشتەجێی کەمی تێدایە لەخۆدەگرێت، ٢٬٠٠٠ میل (٣٬٢٠٠ km) لە لای باشوورەوە، کە نزیکەی نیوەی ڕێگایە بۆ بازنەی جەمسەری باشوور.

پێدەچێت دوورگەی ئەسێنشێن لەلایەن دەریاوانی پورتوگالی ژواو دا نۆڤا لە ساڵی ١٥٠١دا دۆزرابێتەوە، پێش ئەوەی لە ساڵی ١٥٠٣دا لەلایەن ئەفۆنسۆ دی ئەلبوکێرکەوە لە ڕۆژی «بەرزبوونەوە» دا ناوی بنرێت ئەسێنشێن. دوورگەی ئەسێنشێن لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٨١٥ تا ١٩٢٢ لەلایەن دەریاوانی بەریتانییەوە پاسەوانی لێ دەکرا و وێستگەیەکی گرنگی سووتەمەنی بوو بۆ کەشتییەکان و فڕۆکە بازرگانییەکان لە سەردەمی گەشتی ئاسمانی نێونەتەوەییدا بە فڕۆکە دەریایییەکان. لە ماوەی جەنگی جیھانیی دووەمدا، وێستگەیەکی دەریایی و ئاسمانیی گرنگ بوو، بەتایبەتی دابینکردنی بنکەکانی جەنگی دژە ژێردەریا لە شەڕی ئەتڵەسیدا.

دوورگەکە شوێنی ئاڕ ئەی ئێفی دوورگەی ئەسێنشێنە، کە وێستگەیەکی ھێزی ئاسمانیی شاھانەیە، وێستگەیەکی شوێنکەوتنی مووشەکی دەزگای بۆشاییی ئەورووپییە، دامەزراوەیەکی ھەواڵگریی ئاماژەی بەریتانی-ئەمریکییە و وێستگەی گواستنەوەی ئەتڵەسیی خزمەتگوزاریی جیھانیی بی بی سییە. دوورگەکە لەلایەن سوپای بەریتانیاوە وەک خاڵی کۆبوونەوە لە کاتی جەنگی فۆڵکلانددا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارھێنرا. دوورگەی ئەسێنشێن میوانداری یەکێک لە چوار ئەنتێنە زەمینییەکان دەکات کە یارمەتی کارپێکردنی سیستمی ڕێدۆزیی سیستمی شوێندۆزیی جیھانی (جی پی ئێس) دەدات (ئەوانی تر لە دوورگەی کواجالین، دیێگۆ گارسیا، و کیپ کانیڤیرالن). ناسا تەلەسکۆپێکی خۆکار لە دوورگەی ئەسێنشێن بۆ شوێنکەوتنی پاشماوە خولگەیییەکان بەڕێوەدەبات، کە ئەگەری مەترسییان بۆ سەر مەکۆکە ئاسمانییەکان و ئاسمانییەکان ھەیە، لە دامەزراوەیەکدا کە پێی دەوترێت ڕوانگەی پاشماوە خولگەیییەکانی جۆن ئەفریکانۆ ناسا/ئەی ئێف ئاڕ ئێڵ.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی جوگرافیا
# ئەلکھول

**ئەلکھول** (بە ئینگلیزی: Alcohol) لە کیمیادا، ئاوێتەیەکی ئەندامییە، کۆمەڵەیەک یان زۆرتری هایدرۆکسیلی تێدایە، کە بەستراوە بە گەردیلەی کاربۆنەوە.

## سەرچاوەکان

* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی فڕین
* دەروازەی سێکسناسی
* دەروازەی خۆراک
# مالاریا

مالاریا بە پێی شوێن
**مالاریا** یان **ھەملک** یان **لەرزەتا** یان **سێوەڕۆ** (ناوی زانستی: Malaria) یەکێکە لە نەخۆشییە میکرۆبییەکان کە لە مێشوولەوە تووشی مرۆڤ دەبێت، ئەم نەخۆشیە زۆرتر لە ناوچە گەرم و ھەڵماوییەکان بەرچاو دەکەوێت و ئێستاکە لە ناوچە ناوەندییەکانی کیشوەری ئەفریقا و ڕۆژھەڵاتی باشووری ئاسیا لە وڵاتانێک وەکوو چین و تایلەند گرفتێکی تەندروستی گەورەیە، مالاریا بە تایبەت ناوچەکانی ئافریقای خستووەتە ژێر مەترسی خۆیەوە، بە ھۆی لاواز بوونی دۆخی ئابووری لەم وڵاتانە، ھەرچی ساڵە ھەزاران کەس دەبن قوربانی مالاریا و گیانی خۆیان لە دەست دەدەن.

## وشەی مالاریا

مالاریا لە ئەسڵدا وشەیەکی ئیتالییە (Mal-Aria) بە واتای "ھەوای خراپ" کە ھۆی ئەم ناوە ئەوەیە کە پێشتر ئەم نەخۆشییە لە ئیتالیا لەو ناوچانەی ڕووی دەدا کە لەواندا باتڵاق زۆر بوو و ھەوایەکی ناخۆشیان بوو. بەڵام ئەوڕۆکە پیشان دراوە کە ھۆکاری ئەمە ھەوای خراپ نیە بەلکو جۆرە مێشوولەیەکە کە لە ناو گۆماوە گەرمەکاندا دەژی پێی دەلێن ‌‌آنوفیلس، جا مێشوولە خوێنی مرۆڤێکی تووشی مالاریا دەمژێت و دواتر لە سەر کەسێکی سالم دەنیشێت و ئەویش تووش بە مالاریا دەکات.

## مالاریا لە کوردستان

لە کوردستانی ئێران لە ١٩٦٠ بەم لاوە ئاستی تووش بوون بە مالاریا تەواو ڕووی لە کەمی کردووە و ئەم ناوچە بە ناوچەیەکی خاوێن لە مالاریا دێتە ئەژمار. لە کوردستانی عێراق، لە ساڵی ١٩٩١دا پەتایێکی مالاریا ڕووی دا و لە شاری سلێمانی ٥٠٠ کەس تووش بوون بە مالاریا، کە زۆربەی ئەم کەسانە دوای ئەوە کە کۆچیان کرد بۆ ئێران لە لایەن ئێرانە وە دەرمان کران. لە کوردستانی تورکیا مالاریا نەخۆشیێکە کە ھین خودی ناوچەکە نییە و پێی دەڵێن *عەجەم ھاتن* و ھۆکاری ئەمەش ئەوەیە کە مالاریا لەم ناوچەدا لە لایێن بازرگانە ئێرانییەکانەوە بڵاو دەکرایەوە.

## ھەندێک لە نیشانەکانی مالاریا

* ئێشی پشت
* لەرزی زۆر پڕتەوژم (تەکان تەکان خواردن)
* تەب
* کەم خوێنی
* کەم بوونەوەی کێشی لەش

## سەرچاوەکان

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی پەرستاری
* دەروازەی ژینناسی
# بێرکڵی

| بێرکڵی |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Berkeley |
|  |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٨٦٦ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Berkeley |
| ناونراوە لەدوای | جۆرج بارکلی |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | ناوچەی ئالامێدا |
| ناوچەی کاتی | ناوچەی کاتیی ئۆقیانووسی ئارام، UTC−08:00، UTC−07:00 |
| خاکی ئاماری | ناوچەی کەنداوی سان فرانسیسکۆ |
| پۆتانی شوێن | ٣٧°٥٢′١٣″N ١٢٢°١٦′٥″W |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | mayor of Berkeley |
| سەرۆک | Adena Ishii |
| دەسەڵات | City of Berkeley |
| دانیشتووان | ١٢٤٬٣٢١ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٥٢±١ مەتر |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | Albany، Piedmont |
| ڕووبەر | ٤٥٫٨٢١٦٩١ کیلۆمەتر چوارگۆشە، ٤٥٫٨٣٣٣٥ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە |  |
| کۆدی تەلەفۆن | 510 |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**بێرکڵی** شارێکە لە کەناری ڕۆژھەڵاتی کەنداوی سانفرانسیسکۆ لە باکووری ناوچەی ئەلامێدا لە ویلایەتی کالیفۆرنیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Berkeley, California»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٤.

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی کالیفۆڕنیا
# بازدان

**بازدان** (ئینگلیزی: Mutation) لە زیندەزانی، ئەو گۆڕانەیە کە لە ڕیزبەندیی نیوکلیۆتایدەکانی بۆھێل یان گەردی دی ئێن ئەی (DNA) ڕوودەدات.

## سەرچاوە

* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی پەرستاری
* دەروازەی ژینناسی
# قڕان

بەوری تاسمانیا، نموونەی گیانلەبەرێک کە قڕبووە.
**قڕان** یان **قڕبوون** (بە ئینگلیزی: Extinction) کۆتاییھاتنی چەشنێک ئۆرگانیزم یان گرووپێکی جۆرەکانە (تاکسۆن). ساتی قڕان بەگشتی ئەو کاتەیە کە دوا تاکی جۆرەکە دەمرێت، ھەرچەندە توانای زاوزێ و گەڕانەوە ڕەنگە پێش ئەم خاڵە لەدەست چووبێت.

## ئەمانەش ببینە

* جینۆساید
* ڕووداوی بایۆلۆجی
* پێڕستی گیانلەبەرە قڕبووەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژینگە
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی قڕان
# زیندەفرەجۆری

نموونەیەک لە جۆراوجۆری بایۆلۆجی قارچک لە دارستانێک لە باکووری ساسکاچوان (لەم وێنەیەدا، قەوزەبەردی گەڵا و موسەکانیش هەن).
**زیندەفرەجۆری** بریتییە لە جۆراوجۆری و گۆڕانی ژیان لەسەر زەوی . زیندەفرەجۆری پێوەرێکە بۆ گۆڕانکاری لە ئاستی بۆماوەیی ( *گۆڕانی بۆماوەیی* )، جۆرەکان ( *فرەجۆری جۆرەکان* )، و ئیکۆسیستەم ( *فرەجۆری ئیکۆسیستەم* ). زیندەفرەجۆری بە یەکسانی لەسەر زەوی دابەش نەکراوە ; بەزۆری لە ناوچە گەرمەکاندا زیاترە لە ئەنجامی کەشوهەوای گەرم و بەرهەمهێنانی سەرەتایی بەرز لە ناوچەی نزیک هێڵی ئیستوایی . ئیکۆسیستەمی دارستانە گەرمەکان کەمتر لە 10%ی ڕووبەری زەوی دەگرێتەوە و نزیکەی 50%ی جۆرەکانی جیهان لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی خۆراک
* دەروازەی وزە
* دەروازەی تەندروستی
* دەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی ڕوەک
* دەروازەی ئاو
# بایۆجوگرافیا

بەرگەکانی کتێبی ئەلفرێد ڕەسڵ واڵاس The Geographical Distribution of Animals
**بایۆجوگرافیا** یان **جوگرافیای زیندەوەران** لێکۆڵینەوەیەکە لەسەر دابەشبوونی جۆرەکان و سیستەمی ژینگە لە بۆشایی جوگرافی و لە کاتی جوگرافی. زیندەوەران و کۆمەڵگە بایۆلۆجییەکان زۆرجار بە شێوازێکی ئاسایی دەگۆڕێن بەدرێژایی جوگرافیی درێژی، بەرزبوونەوە، دابڕان و ناوچەی نیشتەجێبوون. فیتۆگرافی لقێکە لە بایۆگرافی کە توێژینەوەی لەسەر دابەشبوونی ڕوەکەکان دەکات. زاوزێگرافی ئەو لقەیە کە توێژینەوەی لەسەر دابەشبوونی ئاژەڵان دەکات. میکۆگێۆگرافی ئەو لقەیە کە توێژینەوەی لەسەر دابەشبوونی مێرووەکان دەکات، وەک مۆز.

زانینی گۆڕانی بۆشایی لە ژمارە و جۆرەکانی زیندەوەران بۆ ئێمە لە ئەمڕۆدا ھەروەک بۆ باوباپیرانی مرۆڤی سەرەتایی ئێمە گرنگە، ھەروەک چۆن ئێمە خۆگونجاندن لەگەڵ ژینگە جیاوازەکان بەڵام لە ڕووی جوگرافییەوە پێشبینی دەکرێن. بایۆجۆگرافی بوارێکی یەکخراوەی لێکۆڵینەوە کە چەمک و زانیاری لە ژینگەزانیدا، بایۆلۆجی پەرەسەندن، تەکسیۆنۆمی، جوگرافیا، جوگرافیای فیزیکی، پیالایۆنۆلۆجی و کەشوھەوا یەکدەخات.

توێژینەوەی بایۆجۆگرافی ھاوچەرخ زانیاری و بیرۆکەی زۆر بوار تێکەڵ دەکات، لە سنووردارکردنی فیزیۆلۆجی و ژینگەیی لەسەر بڵاوبوونەوەی بایۆلۆجی زیندەوەرەوە بۆ دیاردەی جیۆلۆجیی و کەشوھەوا کە کاردەکەن لە پێوانەی بۆشاییی جیھانی و چوارچێوەی کاتی پەرەسەندن.

کارلێکردنە کورتخایەنەکان لە ناو شوێنی نیشتەجێبوون و جۆرەکانی زیندەوەران، جێبەجێکردنی ژینگەیی بایۆجۆگرافی ڕوون دەکاتەوە. بایۆجۆگرافی مێژوویی پێناسەی ماوەی درێژخایەن و پەرەسەندنی کات دەکات بۆ پۆلێنکردنی فراوانتر لە زیندەوەران. زانایانی سەرەتایی، لە کارڵ لینەوە دەستیان پێکرد، بەشدارییان کرد لە پەرەپێدانی بایۆجۆگرافی وەک زانستێک.

بیردۆزی زانستی بایۆگرافی لە کارەکانی ئەلێکساندەر ڤۆن ھومبۆلت، فرانسیسکۆ جۆس دی کالداس، ھیوێت کۆترێل واتسۆن، ئەلفۆنس دی کاندۆل، ئەلفرێد ڕەسڵ واڵاس، فیلی لووتلی سکڵەتەر و زانای بایۆلۆژی و گەڕانەکانی تر.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ژینناسی
# ژینناسی

**ژینناسی** یان **زیندەزانی** (بە ئینگلیزی: *Biology* *بایۆلۆجی*) زانستێکی سروشتییە لە ژیان و زیندەوەران دەکۆڵێتەوە، بە بەشەکانیانەوە وەک پێکھاتە، ئیش، گەشە، سەرچاوە، زۆربوون، وڕێکخستن. ژینناسی لقی زۆری لێ دەبێتەوە، ئەمانەی خوارەوە ٥ لقی سەرەکیی ژینناسیین:

* خانەکان: یەکەی بنچینەی پێکھاتن و فرمانەکانی ھەموو زیندەورانن
* زۆربوون: پەیدابوونی زیندەوەری نوێی لە باوان چوو پەیوەستە بەم زانستەوە.
* جینەکان: یەکەی بنەڕەتی گواستنەوەی زانیارییەکانن.
* ھاوسەنگی ناوەکی: زیندەوەران بۆ جێگیر بوونی بارودۆخیان ھاوسەنگی ناوەکییان دەپارێزن.
* وزە: زیندەوەران بۆ بەڕێکردنی ژیانیان وزە بەکاردەھێنن.

* Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage

زیندەوەرزانی زانستێکە بایەخ بە خوێندنی سروشت و ژیانی زیندەوەر دەدات، ھەروەکوو (دارشتەیان، کار، گەشەکردن، پەرەسەندن، دابەشکردن و پۆلێنناسی). زیندەوەر زانی ھاوچەرخێکی زۆر گەورەیە و بواری ئیکلێکتیکی دانا. لەگەل ئەوەشدا، سەرەڕای مەودای فراوانی زیندەوەرزانی، ھەندێک چەمکی گشتی دیاریکراوی ھەیە، لەناو ئەو چەمکانەشدا چەمکی توێژینەوەی زانستی لە ھەموویان گرنگترە، بەگشتی زیندەوەرزانی ئەمانە دەنەسێنێت :-

1. خانە ھەروەک یەکەی بنەڕەتیی ژیان.
2. جین ھەروەک یەکەی بنەڕەتیی بۆماوەی.
3. پەرەسەندن ھەروەک بزوێنەرێکە بۆ دروستکردنی جۆری نوێ.

ھەروەھا تێت دەگەیەنێت کە ئەمرۆ ھەموو زیندەوەران دەژین لە ڕێگەی گۆرینی وزە و ڕێکخستنی ژینگەی دەوروبەریان تاوەکوو حاڵەتێکی نەگۆڕ بھێڵنەوە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Biology»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠.

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی زانست
# زمانی یۆنانیی کۆن

| زمانی یۆنانیی کۆن |
| --- |
|  |
| لقی | Hellenic |
| ناو بە زمانی فەرمی | Ἀρχαία Ἑλληνική |
| کورتەناو | qədim yunanca، greka |
| ڕەسەن لە | یۆنانی کۆن، ھەرێمی مەدیتەرانە |
| لە پێش | Mycenaean Greek |
| لە دوای | Modern Greek، Tsakonian، گریکی کوەینە |
| گۆڕدراوە لەلایەن | یۆنانی سەدەی ناوەڕاست |
| جێگەی دەگرێتەوە | Mycenaean Greek |
| Linguistic typology | subject–verb–object، nominative–accusative language، fusional language |
| Has grammatical case | nominative case، genitive case، accusative case، dative case، vocative case |
| Has tense | pluperfect، aorist، present tense |
| Has grammatical mood | indicative، subjunctive، imperative، optative |
| Has grammatical gender | masculine، feminine، neuter |
| سیستەمی نووسین | ئەلفوبێی یۆنانی، Linear B |
| Ethnologue language status | 9 Second language only |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | Greek studies، classics، classical philology |
| Has paradigm class | first declension in Ancient Greek، second declension in Ancient Greek، third declension in Ancient Greek |
| Wikimedia Incubator URL |  |
| کۆدی زمانی ویکیمیدیا | grc |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**زمانی یۆنانیی کۆن** یان **زمانی ئیغریقی** یەکێکە لە زمانە کۆنە یۆنانییەکان، کە بەکارھاتووە لە یۆنان و جیھانی کۆن لە ماوی نێوان سەدەی ٩ی پێش زایین تا سەدەی ٦ی زایینی.

زمانی ئیغریقی دابەش دەکرێت بۆ دوو سەردەم، ئەوانیش: یۆنانی کۆن لە نێوان سەدەکانی ٩ بۆ ٦ی پێش زایین و سەردەمی یۆنانی کلاسیک، سەدەی ٥ و ٤ی پێش زایین، و زمانی سەردەمی ھلینستی یان «زمانی یۆنانیی تێکەڵکراو» لە نێوان سەدەکانی ٣ی پێش زایین بۆ ٤ز.

زمانی یۆنانی، لە ھەزارەی دووەمی پێش زایین لەسەر دەستی میسانانی یۆنانییەوە کە تاوەکوو «سەردەمی ناوەڕاست» بەردەوام بوو، دەستی بە گەشە کرد.

## سەرچاوەکان

* Adams, Matthew. "The Introduction of Greek into English Schools." *Greece and Rome 61.1: 102-13, 2014*
* Allan, Rutger J. "Changing the Topic: Topic Position in Ancient Greek Word Order." *Mnemosyne: Bibliotheca Classica Batava* 67.2: 181-213, 2014

* دەروازەی زمان
# ئۆرگانیزم

لە ژینناسی، **ئۆرگانیزم**، **زیندەوەر** یان **بوونەوەر** بریتییە لە سیستەمێکی زیندوو، وەکوو گیانلەبەر، ڕوەک، کارگ، یان ئۆرگانیزمە تاکخانەیییەکان. ھەموو ئۆرگانیزمەکان بە لایەنی کەمەوە بە شێوەیەک دەتوانن وەڵامی ھاندەر (stimulus) بدەنەوە، تۆرم بخەنەوە، گەشە بکەن، و ھۆمۆستاسیسی خۆیان بپارێزن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی زانست
# دەڤەر

لە پۆلێنی ژیاندا، **دەڤەر** یا *کۆمار* سەرترین پۆلی گیاندارانە، کە دەکەوێتە سەر میران

لە سیستەمی پۆلێنی کارڵ ویز ، داری ژیان لە سێ دەڤەر پێکھاتووە: کۆنینەکان ، بەکتریاکان و یووکاریاتەکان .

بێجگە لەم پۆلێنە، پۆلێنی جیاوازی تریشمان بۆ ژیان ھەیە:

* سیستەمی دوودەڤەری: یووکاریاتەکان و پرۆکاریاتەکان
* سیستەمی شەش دەڤەری: یووبەکتریاکان ، ئارکی بەکتریاکان ، پێشەنگییەکان ، کارگەکان

## ئەمانەش ببینن

* پۆلێنی زانستی گیانداران
* تیرە (ژینناسی)
* زیندەوەرە سەرەتاییەکان

## سه‌رچاوه‌

* دەروازەی بەکتریا
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی زانست
# توێکاری

تابلۆی "وانەی توێکاری. دکتۆر (Nicolaes Tulp)ی رامبڕانت - ئامستردام ١٦٣٢ی زایینی
**توێکاری** (بە ئینگلیزی: Anatomy)، بەشێکە لە زانستی ژینناسی (زینەوەرناسی) کە دەپەرژێتە سەر لێکدانەوە و ناسینی پێکھاتەکانی لەشی گیاندار و پێوەندی نێوانیان. یەکێک لە گەورەترین لقەکانی، توێکاریی مرۆڤە، کە بنەڕەتی زانستی پزیشکییە.

کاری لێکدانەوەی جەستەی گیانەوەران و چۆنییەتی پێوەندی نێوانیان بە لەشکۆڵی (ئینگلیزی: dissection) ئەنجام دەدرێت. ژێرپەلەکانی ئەم زانستە دوو زانستی توێکاریی گیانەوەری و توێکاریی ڕوەکییە.

شڕۆڤەیەکی باشتر بۆ توێکاری: ناسینی بەشە جۆراوجۆرەکانی لەش و پێوەندی پێکھاتەیی نێوانیان.

## پۆلێن

توێکاری بە چەندین جۆر و ھەرکام لە ڕوانگەیەکی تایبەتەوە پۆلێن دەکرێت؛ بۆ وێنە:

* لە ڕوانگەی ڕوانین و بەکارھێنانی ئامێری یاریدەرەوە بە دوو بەشی توێکاریی ماکرۆسکۆپی و توێکاریی میکرۆسکۆپی دابەش دەبێت. توێکاری میکرۆسکۆپی خۆی بۆ دوو لقی شانەناسی و تۆلناسی دابەش دەبێت.
* جۆرێکی تر لە پۆلێن، لەسەر بنەمای پاژ و ھێمانەکانی توێکارییە؛ بە زمانێکی سادەتر ھێمانەکانی توێکاری بریتین لە: ئێسک، جومگە، ماسوولکە و ھەناو؛ کەواتە توێکاری بە چوار بەشی ئێسکناسی، جومگەناسی، ماسوولکەناسی و ھەناوناسی دابەش دەبێت.

* هێڵکاریی جەستەی ژن
* هێڵکاریی جەستەی پیاو
* توێکاریی جەستەی مەلێک
* توێکاریی ماسوولکەکانی پشیلە

## تێبینییەکان

## ئەمانەش ببینە

توێکاریی مرۆڤ

## سەرچاوەکان

* فەرھەنگی فارسی-کوردی (میانی)، ماجد مەردۆخ ڕۆحانی- زانکۆی کوردستان-سنە١٣٨٨، لاپەڕەی ١٠٦٩، ٤٢٥، ٦٠٨
* فرھەنگی پزیشکی، ئینگلیزی-عەرەبی-کوردی، د. ئەوڕەحمان عەبدوڵڵا، دەزگای ئاراس، ھەولێر٢٠٠٩- لاپەڕەی ١٢٥، ١٥٨
* pocket atlas of human anatomy: heinz feneis.thieme inc,new york,1985,p:VIII
* فەرھەنگی توێکاری مرۆڤ، ئینگلیزی-کوردی-عەرەبی، د. ئومێد فایەق-د. ھادی محەممەد، زانستی سەردەم، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی-٢٠٠٩.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی

ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگەکانی `<ref>` بۆ گرووپێک بەناوی «kurdish-alpha» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای `<references group="kurdish-alpha"/>` نەدۆزرایەوە
# ژینکیمیا

**ژینکیمیا** یان **کیمیای ژینناسانە** بەشێک لە زانستی کیمیایە کە باس لە کارکردنی ساختمانە زیندووەکان لە ڕووی کیمیایییەوە دەکات. ژینکیمیا پەیوەندی بە چەند گەردێکی تایبەت، وەک پڕۆتین، کاربۆھایدرایت و چەوری (لیپید) ھەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی زانست
# پێکھاتەناسی

پێکھاتەناسیی ڕۆبیانی ئێسکبەندیی ژاپۆنی
**پێکھاتەناسی** یان **مۆرفۆلۆژی** لقێکی ژینناسییە کە لێکۆڵینەوە لە شێوە، پێکھاتەی ئۆرگانیزمەکان و تایبەتمەندییە پێکھاتەیییە تایبەتەکانیان دەکات.

ئەمەش لایەنەکانی دەرکەوتی ڕووکەشی (شێوە، پێکھاتە، ڕەنگ، نوێنەک، قەبارە) دەگرێتەوە، واتە **پێکھاتەناسیی دەرەکی** (یان ئایدۆنۆمی)، ھەروەھا شێوە و پێکھاتەی بەشەکانی ناوەوەش وەک ئێسک و ئەندامەکان دەگرێتەوە، واتە **پێکھاتەناسیی ناوەکی** (یان توێکاری). ئەمەش بە پێچەوانەی کارەندامناسییە، کە پتر لێکۆڵینەوە لە ئەرک دەکات.

## وشەڕەتناسی

پێکھاتەناسی لە دوو بەش پێک ھاتووە، پێکھاتە، و ناسی، کە بە واتای «زانست» دێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی گیانلەبەران