Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ساڵ

**ساڵ** ئەو کاتەیە کە زەوی پێیدەچێت لە خولانەوە بە دەوری خۆردا، کە چوار وەرزی ساڵی پێ درووست دەبێت و ماوەکەش لە ڕۆژژمێری زایینیدا بریتییە لە ٣٦٥ ڕۆژ و ١٢ کاژێر، کە بۆ ڕێکخستنی ڕۆژژمێرەکان سێ ساڵ دەکەن بە ٣٦٥ و ساڵی چوارەم دەکەن بە ٣٦٦، یاسای زانینی ئەوەی ئایا ئەم ساڵ ساڵێکی پڕە (٣٦٦) ڕۆژە یان ساڵێکی پڕ نییە بریتییە لەوە دوو ژمارەی کۆتایی ساڵەکە بێنی و دابەشی چواری بکەیت ئەگەر ژمارەکە بەسەر ژمارە چواردا دابەش بوو و ژمارەیەکی تەواو دەرچوو بەبێ ماوە ئەوا ساڵەکە پڕە بەڵام ئەگەر ماوە مایەوە ئەوا پڕ نییە؛ نمونە:٢٠٠٨ دێین دوو ژمارەی کۆتایی وەردەگرین کە ژمارە (٨)ە و دابەشی ژمارە (٤)ی دەکەین دەبینین (٢) دەردەچێت بێ ماوە بەڵام ئەگەر ٢٠١٠ بووایە؛ ٤/١٠=٢،٥ واتە دوو و نیو کە ژمارەکە نیوی لەگەڵە و تەواو نییە ئەم ئەوە دەردەخات ساڵەکە پڕ نییە.

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی ماتماتیک
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی زانست
* دەروازەی کات
# زمانی ئەیمارا

**زمانی ئەیمارا** یەکێک لە زمانە فەرمییەکانی وڵاتەکانی بۆلیڤیا و پیرووە و لە ھەندێ لە بەشەکانی چیلیش قسەی پێدەکرێ.

ویکیپیدیا
ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد بە  **زمانی ئەیمارا دەروازەی زمان
* دەروازەی ئەرژەنتین
# زەوی

زەوی

**زەوی** (ھێما: ; ھەروەھا: **زەوین**، **زەمین**، **ئەرد**) ناوی ئەو ھەسارەیەیە کە ئێمەی لە سەرە. زەوی لە خولگەیەکی بڕگە ناتەواو بە دەوری خۆر دەخولێتەوە و سێیەمین ھەسارەی نزیکە لە خۆرە. زەوی پێکھاتووە لە سلیکۆن و ئۆکسجین و چەند مادەیەکی کانزایی تر و زۆربەی ڕوەکەی بە ئاو داپۆشراوە کە شوێنی ژیانی زیاتر لە ھەشت ملیار مرۆڤ و ملیۆنان زیندەوەری دیکەیە. زەوی مانگێکی ھەیە کە بڕوا وایە لە زەریای ھێمنەوە جیا بووبێتەوەکە قەبارەکەی یەک لەسەر چل و نۆ ئەوەندەی زەوییە و لە ماوەی ٢٣ کاتژمێر و ٥٥ خولەک و ٤ چرکە جارێک بە دەوری خۆیدا دەخولێتەوە و لەماوەی ٣٦٥٫٢٥٦٣٦٣٠٠٤ ڕۆژدا جارێک بە دەوری خۆردا دەسوڕێتەوە. ھەڵبەت سووڕانەوەی ھەموو ھەسارەکانی دیکەش لە ماوەیەکی جیاوازدا دەسوڕێنەوە لەبەر دووری و نزیکییان لە خۆرەوە چونکە تا نزیکتر بێت دەبێت زووتر بخولێتەوە چونکە ھێزی کێشکردنی خۆر ڕای دەکێشێت بۆ خۆی و بڕوا وایە تەمەنی ٤٫٥ ملیار سال بەر لە ئێستا دروست بووبێت و زەوی لە پێنج چین پێکھاتووە. بە بۆنەی ئەو مەرجانەی لە کاکێشانی ڕێگای شیریدا ھەن کە پێکھاتووە لە ٢٠٠ ملیار ئەستێرە کە ٦٠٠٠ ملیاریان ئەگەری بوونی ژیانیان لەسەرە.

ناوەندی خێراییی سووڕانەوەی زەوی بە دەوری خۆردا دەکاتە نزیکەی ٢٩٫٧٨کم بۆ ھەر چرکەیەک ھەروەھا نیوە تیرەی زەوی لە ھێڵی ناوەندا یەکسانە بە ٦٫٣٧٨٫١٣٧٠کم کە کۆی گشتی تیرەی زەوی لە ھێڵی ناوەندا دەکاتە ١٢٫٧٥٦٫٢٧٤کم پاشان نیوە تیرەی زەوی لە ھێڵی جەمسەردا دەکاتە ٦٫٣٥٦٫٧٥٢٣کم کە کۆی گشتی تیرەی ھێڵی جەمسەری دەکاتە ١٢٫٧١٣٫٥٠٤٦کم جیاوازی نێوان ھەردوو ھێڵەکە دەکاتە ٤٢٫٧٦٩٤کم و ئەگەر ھەردوو ھێڵەکە کۆبکەینەوە دەکاتە ٢٥٫٤٦٩٫٧٧٨٦کم .

## سەرچاوەکان

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی زانست
* دەروازەی زانستی زەوی
* دەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی کەشوھەوا
* دەروازەی ژینناسی
# دووشەممە

**دووشەممە** سێھەمین ڕۆژی ھەفتە (ڕۆژژمێری کوردی). تێیدا موسڵمانان بە ڕۆژوو دەبن وەکو چۆن پێشەوایان پێغەمبەری ئیسلام تێیدا بەڕۆژوو بوو لەگەڵ ڕۆژانی پێنجشەممە بەڕۆژوو دەبوو.

## لەدایکبوون

* تێیدا پێغەمبەری ئیسلام لەدایکبوو.

* دەروازەی کات
# چوارشەممە

**چوارشەممە** پێنجەمین ڕۆژی ھەفتە (ڕۆژژمێری کوردی).بەڵام بەپێی ڕێکخراوی نێودەوڵەتی بۆ ستانداردکردن (ISO) و ڕۆژژمێری گریگۆری، چوارشەممە سێیەم ڕۆژی هەفتەیە. ناوی ڕۆژەکە لە وشەکانی چوار و شەممە هاتووە.

## بەستەری دەرەکی

داڕێژە:Commonscat-b
چ

* دەروازەی کات
# ھەینی

نوێژی هەینی موسڵمانان لە مزگەوتێک لە مالیزیا
**ھەینی** حەوتەمین ڕۆژی ھەفتە (ڕۆژژمێری کوردی)، ڕۆژی ھەینی لای موسڵمانان ڕۆژێکی گەورەیە لەبەرئەوەی ئەوان سەردانی مزگەوت دەکەن بۆ بەجێگەیاندنی یەکێک لە فرمانەکانی ئایینی ئیسلام لەو ڕۆژە، وە ڕۆژی ھەینی لە زۆرینەی وڵاتانی ئیسلامی ڕۆژێکی پشووە. هەروەها لە قورئان سورەتێک هەیە بە ناوی الجموعە (هەینی).

## لە ئەستێرەناسیدا

لە ئەستێرەناسیدا هەینی پەیوەستە بە هەسارەی ڤینۆسەوە و بە هێمای ئەو هەسارەیە هێما دەکرێت ♀. هەروەها هەینی پەیوەندی بە نیشانە ئەستێرەناسیەکانی کەلووی تەرازوو و کەلووی گاشەوە هەیە.

* دەروازەی ئیسلام
* دەروازەی کات
# یەکشەممە

**یەکشەممە** دووھەمین ڕۆژی ھەفتە (ڕۆژژمێری کوردی). ، لەم ڕۆژەدا مەسیحییەکان سەردانی کڵێساکان دەکەن بەمەبەستی نوێژکردن.

* دەروازەی کات
* دەروازەی گەردوون
# سەعات

**سەعات** (بە ئینگلیزی: Hour)یەکەیەکی کاتە کە بەپێی ڕێککەوتننامەی نێونەتەوی، وەک ١ بەش لە ٢٤ بەشی ڕۆژ ھەژمار کراوە و بە شێوازی زانستی وەک ٣٬٥٩٩–٣٬٦٠١ چرکە ناسێنراوە. بەپێی بارودۆخ سەعاتی وەرزی، جەستەیی و نایەکسان وەک یەک لە دوازدەی شەو یان ڕۆژ لە ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆندا (بە ئینگلیزی: ancient Near East) دامەزراوە.

## ئەمانەش ببینە

* کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو
* کات
* کاتژمێر

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Hour»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٠ی ئایاری ٢٠١٨.

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی کات
# ھەفتە

**ھەفتە** (ھەروەھا: *حەوتوو*؛ *حەفتە*) وەکوو یەکەیەک بۆ کات دانراوە، واتە ژمارەیەک ڕۆژ، کە لێرەدا بە ٧ ڕۆژ جێگیر کراوە. ھەفتەی ٤ ھەتا ٢٠ ڕۆژی لە مێژوودا لە ھەندێ شوێن بەکارھێنراوە.

دەتوانین بڵێین ھەفتە واتە حەوت شەو و حەوت ڕۆژ بەسەریەکەوە. گەر شەووڕۆژێک ٢٤ کاتژمێر بێت ئەوا ھەفتەیەک حەوت ئەوەندەیە.

ئەمڕۆ: **ھەینی**

## ڕۆژەکانی ھەفتە

* شەممە
* یەکشەممە
* دووشەممە
* سێشەممە
* چوارشەممە
* پێنجشەممە
* ھەینی

* دەروازەی کات
# چرکە

خاڵە ڕەشەکە ھەر چرکەیەک جارێک ھەڵ دەبێت
**چرکە** یان **سانییە** (ھێما: **s**، کورتکراوە: **sec**) یەکەی بنچینەی پێوانی کاتە لە سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکان (SI). چرکە یەکسانە بە (1⁄86400)ی ڕۆژێک.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی کات
* دەروازەی زانست
# خولەک

**خولەک** یان **دەقە** یەکەیەکی پێوانی کاتە. یەکسانە بە یەک لە شەستی 1⁄60 سەعاتێک یان شەست چرکە. خولەک لە ھەندێک حاڵەتی دەگمەن ٦١ چرکەی ھەیە، لە سیستەمی یوو تی سی. خولەک یەکێک نییە لە یەکەکانی سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکان (SI)، بەڵام بەکارھێنانی لەنێو سیستەمەکە پەسەندکراوە.

## ئەمانەش ببینە

* چرکە
* سەعات
* سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Minute»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٦ی نیسانی ٢٠٢٠.

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی کات
# مانگەکان

**مانگەکانی ساڵ** بە پێی ڕۆژمێری زایینی بریتیین لە ٣٠ یان ٣١ ڕۆژ و مانگی شوبات ٢٨ ڕۆژە و لە ساڵی پڕدا ٢٩ ڕۆژە، و ١٢ مانگ ھەیە لە ساڵدا، و مانگەکانی ساڵ لە ڕۆژژمێری کۆچیی ھەیڤیدا دەست پێدەکات لەگەڵ دەرکەوتنی مانگ لە ئاسمان و تەواو دەبێت لە ڕۆژی پێش دەرکەوتنی مانگێکی نوێ، مانگی کۆچیی ٢٩ یان ٣٠ ڕۆژە و ناتوانرێت پێش کاتی خۆی دیاری بکرێت.

## مانگەکانی ساڵی زایینی

## مانگەکانی ساڵی کوردی

## مانگەکانی ساڵی کۆچی

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی ڕۆژژمێری کۆچی
* دەروازەی کات
# شەو

شەقامی ڕێجێنت، لەندەن، کاتژمێر ١٠:٠٠ی ئێوارە
مانگی سەرگەردان
**شەو** (بە ئینگلیزی: Night) (بەرامبەر بە ڕۆژ) واتە مەودای نێوان خۆر ئاوابوون و خۆر ھەڵاتن. لەڕوانگەیەکی ئەستێرەناسییەوە نیوەی ڕووکەشی ھەر ھەسارەیەک لەسیستمی خۆردا کەڕووبەڕووی خۆر دەبێتەوە ڕووناکی ڕۆژەوە نیوەکەی تریش شەو و تاریکە.
کاتی تەواو کە شەو دەست پێدەکات و کۆتایی دێت پەیوەستە بە شوێنەکە و بە درێژایی ساڵ دەگۆڕێت، لەسەر بنەمای فاکتەرەکانی وەک وەرز و ھێڵی پانی.

ئەم وشەیە دەتوانێت بە مانایەکی جیاواز بەکار بھێنرێت وەک کاتی نێوان خەوتن و بەیانی. لە پەیوەندی ھاوبەشدا وشەی شەو وەک خواحافیزی بەکاردێت ("شەو باش"). بۆ نموونە: "زۆر خۆش بوو کە تۆم بینی. شەو باش!"، بە پێچەوانەی "بەیانی باش"، "دوانیوەڕۆی باش"، "ئێوارە باش"، "شەو باش" وەک سڵاوێک بەکارناھێنرێت.

شەوی ئەستێرەناسی ئەو ماوەیە لە نێوان ھەنگۆری ئەستێرەیی و بەرەبەیانی ئەستێرەیی کاتێک خۆر لە نێوان ١٨ تا ٩٠ پلە لەژێر ئاسۆوە بێت و ئاسمان ڕووناک نەکاتەوە. وەک لە ھێڵی پانییەوە بینراوە لە نێوان ٤٨٫٥٦ و ٦٥٫٧٣ لە باکوور یان باشووری ئیستوا یان ھێڵی کەمەرەیی، تاریکی تەواو لەدەوری گۆڕانی ھاویندا ڕوونادات.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەستێرەناسی
* دەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
* دەروازەی کەشوھەوا
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی زانست
# خۆراوابوون

سوڕێکی تەواوی ئاوابوونی خۆر

**خۆر ئاوابوون** یان **ڕۆژاوابوون**، بەھۆی خولانەوەی زەوییەوە، ڕۆژانە خۆر دەچێتە ژێر ئاسۆ.

کاتی خۆراوابوون لەگەردوونناسیدا وەک ئەو ساتە پێناسە دەکرێت کە خۆر لە ئاسۆدا نامێنێت . کاتێک خۆر لە ١٨پلەی ژێر ئاسۆ دابێت پێی دەڵێن خۆراوابوون.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەستێرەناسی
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی کات
# میدتاون مانھاتن

| میدتاون مانھاتن |
| --- |
|  |
| ناو بە زمانی فەرمی | Midtown Manhattan |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | مانھاتن |
| جێ | مانھاتن |
| پۆتانی شوێن | ٤٠°٤٥′١٧″N ٧٣°٥٩′٣″W |
| دانیشتووان | ١٠٤٬٧٥٣ |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**میدتاون مانھاتن** بەشە ناوەندییەکەی ناوچەی مانھاتن لە نیوویۆرک سیتییە، و وەک ناوچەی بازرگانیی ناوەندیی سەرەکیی شارەکە خزمەت دەکات. میدتاون چەندین باڵەخانەی دیاری شارەکەی تێدایە، لەوانە باڵەخانەی ئێمپایەر ستەیت، باڵەخانەی کرایسلەر، پڕۆژەی پەرەپێدانەوەی ھەدسن یاردس، بارەگای نەتەوە یەکگرتووەکان، وێستگەی گراند سێنتراڵ، و ڕۆکفێلەر سێنتەر، ھەروەھا چەندین شوێنی گەشتیاریی ناسراو، لەوانە بڕۆدوەی، تایمز سکوێر، و کۆریاتاون. وێستگەی پێن لە میدتاون مانھاتن قەرەباڵغترین ناوەندی گواستنەوەیە لە نیوەگۆی ڕۆژاوای زەویدا.

میدتاون مانھاتن گەورەترین ناوچەی بازرگانیی ناوەندییە لە جیھاندا و لە ڕیزبەندی گرانترین شوێنەکانی جیھان بۆ خانووبەرە دێت؛ شەقامی پێنجەم لە میدتاون مانھاتن بەرزترین کرێی تاکفرۆشیی لە جیھاندا ھەبووە و وەک گرانترین شەقامی بازاڕکردن لە جیھاندا ڕیزبەند کرابوو پێش ئەوەی لە ساڵی ٢٠٢٤دا بۆ پلەی دووەم دابەزێت. میدتاون مانھاتن گەورەترین ناوەندی بازرگانی، ڕابواردن، و میدیای وڵاتەکەیە، ھەروەھا ناوەندێکی دارایی و فینتێکی گەشەسەندووە.

## سەرچاوەکان
# بەیانی

بەیانی، دوای خۆرھەڵاتن لە کێڵگەیەک لە نامیبیا
**بەیانی** یا **شه وه کی** (بە ئینگلیزی: Morning) ئاماژە بە کاتی سەرەتای ڕۆژ دەکات. لە ڕۆژێکدا: بەیانیان، نیوەڕۆ (نیو ڕۆژ)، دوانیوەڕۆ (دوای نیو ڕۆژ)، ئێواران (ئیڤار)، شەو و نیوەشەو.

بەیانی ساتێکە لە خۆرھەڵاتنەوە تا نیوەڕۆ. ھیچ کاتێکی تەواو دیار نەکراوە بۆ ئەوەی کە کەی بەیانی دەست پێدەکات (ھەروەھا ڕاستی ئێواران و شەو) چونکە دەکرێت جیاواز بێت بەپێی شێوازی ژیان و کاتژمێرەکانی ڕووناکی ڕۆژ و لێکەوتەی جوگرافی لە ھەر کاتێکی ساڵدا. لەگەڵ ئەوەشدا، بەیانی بە زۆری لە نیوەڕۆ کۆتایی دێت، کە پاشنیوەڕۆ دەست پێ دەکات. دەستپێکی بەیانی دەکرێت لە نیوەشەوەوە تا نیوەڕۆ پێناسە بکرێت.

بەیانی لە دوای دوانیوەڕۆ و ئێوارە و شەودا لە زنجیرەی ڕۆژێکدا پێش دێت. لەبنەڕەتدا زاراوەکە ئاماژەی بەھەڵاتنی خۆر دەکا.

## پێشانگا

* کەنداوی سۆررێنتۆ لە کاتی بەیانیدا
* تەمی بەیانی
* دۆڵی یۆسمیت لە بەیانیدا
* یەکەم کاتژمێری پەلەپەلی لە ڕۆژی بەیانیدا، لەندەن، نیسانی ٢٠١٢
* داری ماپل لەگەڵ گەڵا سوورەکان لە تەمی بەیانیدا. ڕۆژئاوا ئیستۆنیا

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەستێرەناسی
* دەروازەی گەردوون
# دوانیوەڕۆ

تورکنشانزپارک لە دوانیوەڕۆیەکی زوودا
سەردانیکەرانی مۆزەخانەی ھونەری پایتەخت لە شاری نیویۆرک لە دوانیوەڕۆیەکی درەنگدا
**دوانیوەڕۆ** (بە ئینگلیزی: Afternoon) بەشێکە لەو ڕۆژەی کە لە نیوەی ڕۆژەوەیە، نیوەڕۆ تا ئێوارە دەخایەنێت. لەم کاتەدا خۆر لە لووتکەیەوە لە ئاسمانەوە لە ئاراستەی ڕۆژاوادا تا ڕادەیەک ماوە بۆ ھێڵی کۆتایی خۆی لە ئاسۆدا. نزیکەی نیوەی کاتژمێرەکانی کارکردن یان پەروەردەی مرۆڤ بە ئاسایی لەم کاتەدا تێدەپەڕێت. ئەمە عادەتەن لە کاتژمێر ١٢:٠٠ بۆ ٤:٠٠ی ئێوارە ڕەچاو دەکەن.

## پەیوەندیدار

* بەیانی
* خۆر ئاوابوون
* ھەنگۆر
* ئێوارە

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەستێرەناسی
* دەروازەی گەردوون
# ئێوارە

ئێوارە لە پارامبیکۆلام، کێرالا، ھیندستان
سەیری کەنداوی ناپلس بکە، سەیری کێوی ڤێسوڤیوس بکە لە کاتژمێر ٧:٣٠ی ئێوارە.m کاتی خۆر/ستانداردی ناوخۆیی
**ئێوارە** یان **ئێواران** (بە ئینگلیزی: Evening) کۆتایی ڕۆژ و ھاتنی شەوە کە لە دوای کۆتایی دوانیوەڕۆوە دەست پێدەکات، لەکاتێکدا ڕووناکی ڕۆژ لە کەمبوونەوەدایە، تا کاتی خەوتن بەردەوام دەبێت.

ئێواران ساتێکی ڕۆژەکەیە کە لە کۆتایی دوانیوەڕۆوە دەست پێ دەکات تا سەرەتای شەو. ئەو کاتانەی کە ئێوارانی لێ دەست پێدەکات و کۆتایی دێت پشت بە شوێنی جوگرافی و کاتی ساڵ و کلتور دەبەستێت، بەڵام بە گشتی دەستپێکی کاتێکە کە خۆر لە ئاسماندا نزمە و تا کۆتایی بوومەلێڵ بەردەوام دەبێت. لەوانەیە لە کاتژمێر ٥ یان ٦ی ڕۆژەکە دەستپێبکات و تا شەو یان کاتی خەوتن بەردەوام بێت. لەوانەیە بە شێوەیەکی گشتی لەناو خەڵکدا بۆ زانین و لەخۆگرتنی سات و نیگای دوا دوانیوەڕۆ بەکاربھێنرێت تا کەمێک پێش خۆر ئاوابوون.

## پەیوەندیدار

* خۆر ئاوابوون
* ھەنگۆر

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ویکیوتە وتەی پەیوەندیدار بە ئێوارەی تێدایە.
* میدیای پەیوەندیدار بە Evening لە ویکیمیدیا کۆمنز

* دەروازەی ئەستێرەناسی
* دەروازەی کات
* دەروازەی گەردوون
# ژین

ژیان
**ژین** یان **ژیان** هۆکاری زیندوومانەوە و گەشەکردن و بەردەوامبوونی زیندەوەرـانە ، ژیان ئەو ماوەیەیە کە زیندەوەر تێیدا دەژی .
بەشێوەیەکی گشتی هەسارەی زەوی شوێنکی زۆر گونجاوە بۆ ژیان چونکە هەموو پێویستیەکانی ژیانی تێدایە وەک/ ئاو ، ئکسجین ، خۆراک ، وزەی گەرمی ، زیندەوارانی تریش هۆکارێکن بۆ ژیانی زیندەوەرانی دیکە ئەم شتانە لە هەر هەسارەیکدا بن ئەکرێت ژیانی تێدا بێت .

زیندەوەران لە تەنۆلکەی بایۆکیمیایی پێکهاتوون، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە چەند توخمێکی کیمیایی ناوەکی دروست دەبن. هەموو زیندەوەران دوو جۆر تەنۆلکەی گەورە لەخۆدەگرن، پرۆتین و ترشی ناوکی، ئەم دووەمیان بەزۆری هەردوو جۆری DNA و RNA: ئەمانە هەڵگری ئەو زانیاریانەن کە هەر جۆرە پێویستیان پێیەتی، لەوانەش ڕێنماییەکانی دروستکردنی هەر جۆرە پرۆتینێک. لە بەرامبەردا پرۆتینەکان وەک ئەو ئامێرە کاردەکەن کە چەندین پرۆسەی کیمیایی ژیان ئەنجام دەدەن. خانە یەکەی پێکهاتەیی و کارایی ژیانە. زیندەوەرە بچووکەکان، لەوانەش پرۆکاریۆتەکان (بەکتریا و ئارکیا)، لە تاکە خانەی بچووک پێکدێن. زیندەوەرە گەورەکان، بە شێوەیەکی سەرەکی یۆکاریۆتەکان، دەتوانن لە تاکە خانە پێکبهێنن یان لەوانەیە فرە خانەیی بن و پێکهاتەیەکی ئاڵۆزتریان هەبێت. ژیان تەنها لەسەر زەوی ناسراوە بەڵام ژیانی دەرەوەی زەوی وا بیردەکرێتەوە کە ئەگەری هەبێت. ژیانی دەستکرد لەلایەن زانا و ئەندازیارانەوە ھاوشێوە دەکرێت و لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت.

## سەرچاوەکان

کتێبی زیندەزانی پۆلی ١٠ و ١٢

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی وزە
* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی زانست
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی ئاو
# ڕۆژژمێری ھەتاوی

| ڕۆژژمێری ھەتاوی |
| --- |
|  |
| لقی | ڕۆژژمێر |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ڕۆژژمێری ھەتاوی** (بە ئینگلیزی: Solar calendar) بریتییە لە ڕۆژژمێرێک کە نوێنەرایەتی خولێکی تەواوەتی خۆر دەکات لە قۆناغەکانیدا، کە ماوەکەی ٣٦٥ ڕۆژ و ٥ کاتژمێر و ٤٨ خولەک و ٤٦ چرکەیە، یەکسانە بە (٣٦٥.٢٤٢٥) ڕۆژ. بەروارەکانی ڕۆژژمێری ھەتاوی ئاماژە بۆ شوێنی زەوی دەکەن لە خۆرەوە. لەنێو ئەو ڕۆژژمێرە بەناوبانگانەی کە پشت بە ڕۆژژمێری ھەتاوی دەبەستن: ڕۆژژمێری زایینی، ڕۆژژمێری کۆچیی ھەتاوی، ڕۆژژمێری بیزەنتی، ڕۆژژمێری جولیانی، ڕۆژژمێری بەھایی، ڕۆژژمێری قبتی.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «تقويم شمسي»، ویکیپیدیای عەرەبی. سەردان لە ٢٧ی ٨ی ٢٠٢٣.

* دەروازەی کات
* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی زانستی زەوی
* دەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی ئەستێرەناسی
* دەروازەی گەردوون
# وەرز

جوڵەی جیاوازی وەرزەکان لە ساڵدا، بەتایبەت لە داچۆشینی بەفردا
**وەرزەکان** دابەشکردنی ساڵە بەپێی کەشوھەوا، و لە زۆربەی ناوچەکانی جیھاندا ساڵ دابەش دەبێت بۆ چوار وەرز کە ئەمانە؛ بەھار، ھاوین، پاییز و زستان. لە ناوچە کەمەرییەکان تەنھا دوو وەرز ھەن: ئەوانیش وەرزی باراناوی و وەرزی وشک.

ھۆکاری دروستبوونی وەرزەکان ئەگەڕیتەوە بۆ لاری تەوەری زەوی لە کاتی خولانەوەییدا بە دەوری خۆر، گۆشەی کەوتنی تیشکی خۆر بۆ یەک جێگا دەگۆڕێت لە مانگێکەوە بۆ مانگێکی تر، ئەمەش جیاوازیی پلەی گەرما و کەشوھەوا دروست دەکات لە مانگێکەوە بۆ مانگێکی تر.

وەرزەکان پێچەوانە دەبنەوە لە نێوان دوو نیوەگۆی زەویدا، بۆ نموونە ئەو کاتەی ھاوینە لە نیوەگۆی باکوور، لە نیوەگۆی باشوور زستانە، ئەمەش لەبەر ئەوەی نیوەگۆی باکوور لارترە بۆ خۆر تا نیوەگۆی باشوور.

|  |
| --- |
| وەرزەکانی ساڵ |
| بەھار | ھاوین | پاییز | زستان |
|  |  |  |  |

* دەروازەی کەشوھەوا
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی زانست
# نیوەشەو

نیوەی شەو لە وێستگەی ئاسنینی مێتز، لە فەڕەنسا.
**نیوەشەو** گۆڕان و گواستنەوەی کاتە لە ڕۆژێک بۆ ڕۆژێکی تر - لەو ساتەی کە دەگەیت بە نیوەی شەو ئەو ڕۆژەی ئێستا لەسەری بوویت تێپەڕدەبێت و ڕۆژێکی نوێ دەست پێ دەکات، نیوەشەو پێچەوانەی نیوەڕۆیە. جیاوازی نێوانیان ١٢ کاتژمێرە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Midnight»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٢.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی کات
* دەروازەی گەردوون