Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# مۆڵەتنامەی کرێیتیڤ کۆمنز

لۆگۆی کرێیتیڤ کۆمنز
**مۆڵەتنامەی کرێیتیڤ کۆمنز** (بە ئینگلیزی: Creative Commons license، بە کورتە: **CC**) یەکێک لە چەندین مۆڵەتنامەی مافی لەبەرگرتنەوەی گشتییە کە ڕێگا بە بڵاوکردنەوەی بەخۆڕاییی ئەو پەڕانە دەدات کە بە مافی لەبەرگرتنەوە بڵاوبوونەوە. مۆڵەتنامەی کرێیتیڤ کۆمنز کاتێک بەکاردەبردرێت کە نووسەر بیھەوێت بە کەسانی تر مافی بڵاوکردنەوە، بەکاربردن و سازکردن بدات. لە کرێیتیڤ کۆمنز کەسانێک کاری نووسەر بەکاربەرن یان دیسان بڵاویکەنەوە، ھەتا کاتێک کە مەرجەکان بەڕێببەن، مەترسییەک بۆ پێشێلکردنی مافی لەبەرگرتنەوە بوونی نییە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی

* دەروازەی چاند
# نیشانە

**نیشانە** شتێکە ئاماژە بە شتێکیتر دەکات. نیشانە شتێک نیشاندەدات. بۆ نموونە نیشانەکانی سەر ڕێگا نیشاندەدەن کە دەبێ لە کوێ ئۆتۆمبیلەکە ڕابگرین یان بەرەو کوێ بـڕۆین. یان نیشانەی سەما کردن.

* دەروازەی چاند
# ئاڕ کەی ئۆ پیکچەرز

| ئاڕ کەی ئۆ پیکچەرز |
| --- |
| بە ئینگلیزی: RKO Productions, Inc. |
| پیشەسازی | motion picture, video and television programme production activities |
| دامەزران | ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٨ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Radio-Keith-Orpheum Pictures |
| List of works | list of RKO films |
| کارە کۆکراوەکان | Photography Collection، Anne Frank House |
| دامەزرێنەر | David Sarnoff، Joseph P. Kennedy Sr. |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| دۆخی یاسایی | کۆمپانیای پشکدار |
| شوێنی بارەگاکان | مانھاتن |
| جێگەی دەگرێتەوە | Film Booking Offices of America، Keith-Albee-Orpheum |
| کۆتاییھاتن | ٧ی ئازاری ١٩٥٩ |
| وێبگە |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئاڕ کەی ئۆ پیکچەرز** (بە ئینگلیزی: RKO Pictures) یەکێکە لە ستۆدیۆ ئەمریکییەکان بۆ بەرھەمھێنانی فیلم و کاری وێنەیی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ئاڕ کەی ئۆ ڕادیۆ پیکچەرز لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان
* ئاڕ کەی ئۆ پیکچەرز لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان

* دەروازەی فیلم
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی کۆمپانیا
* دەروازەی کالیفۆڕنیا
* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی خەیاڵی زانستی
* دەروازەی مۆسیقا
# فیلمی مۆسیقایی

**فیلمی مۆسیقایی** (بە ئینگلیزی: Musical Film)یەکێکە لەو ژانرە فیلمانەی کە کارەکتەر و ڕۆڵەکانی فیلمەکە لە کاتی فیلمەکەدا گۆرانی بەکاردەھێنن. لەم جۆرە فیلمانەدا گۆرانی و ئاواز بۆ ناساندنی فیلمەکە و ناساندنی کارەکتەرەکان بەکاردەھێنرێت. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا، توخمەکانی نوکتە، مۆسیقا و سەما بەکاردەھێنرێن لەگەڵ گۆرانی.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Musical film»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤.

* دەروازەی فیلم
* دەروازەی مۆسیقا
* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی بۆڵیوود
# ھاوڕێ خێراکان (فیلمی ١٩٣٢)

| ھاوڕێ خێراکان |
| --- |
| سەرناو | Fast Companions |
| چەشن | فیلمی وەرزشی |
| ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٣٢ |
| وڵاتی بنەڕەت | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| زمانی سەرەکی | زمانی ئینگلیزی |
| دەرھێنەر | Kurt Neumann |
| بەڕێوەبەری وێنەگرتن | Arthur Edeson |
| بەرھەمھێنەر | Carl Laemmle Jr. |
| کۆمپانیای بەرھەمھێنان | یوونیڤەرساڵ پیکچەرز |
| دابەشکەر | یوونیڤەرساڵ پیکچەرز |
| ڕەنگ | ڕەش و سپی |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ھاوڕێ خێراکان**، فیلمێکی درامای ئەمریکییە. لە ڕێکەوتی ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٣٢ لە ئەمریکا بڵاوکراوەتەوە، و کاری دەرھێنانی لەلایەن کورت نیومان بۆ کراوە.

## سەرچاوەکان
# لەوەڕاندنی مەڕومالات

| لەوەڕاندنی مەڕومالات |
| --- |
| سەرناو | Cattle Drive |
| چەشن | فیلمی ڕۆژاوایی |
| ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥١ |
| وڵاتی بنەڕەت | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| زمانی سەرەکی | زمانی ئینگلیزی |
| دەرھێنەر | Kurt Neumann |
| سیناریۆنووس | Lillie Hayward |
| بەڕێوەبەری وێنەگرتن | Maury Gertsman |
| دیزاینەری بەرھەمھێنان | Hilyard M. Brown |
| بەرھەمھێنەر | Aaron Rosenberg |
| کۆمپانیای بەرھەمھێنان | یوونیڤەرساڵ پیکچەرز |
| دابەشکەر | یوونیڤەرساڵ پیکچەرز |
| شوێنی وێنەگرتن | کالیفۆڕنیا |
| ڕەنگ | فیلمی بە ڕەنگ |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**لەوەڕاندنی مەڕومالات**، فیلمێکی وێستێرنی ئەمریکییە. لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئابی ١٩٥١ لە ئەمریکا بڵاوکراوەتەوە، و کاری دەرھێنانی لەلایەن کورت نیومان بۆ کراوە.

## سەرچاوەکان

‏
# سیستمی پۆتانە جوگرافییەکان

گۆی زەوی تەنھا ھێڵی سفری پانی و درێژی نیشاندراوە بە کوردی.
ھێڵەکانی درێژی ستونن لەسەر ھێڵەکانی پانی و ئەوانیش تەریبن لەگەڵ ھێڵی کەمەرەیی زەوی (ئیستیوایی).
**سیستمی پۆتانە جوگرافییەکان** بریتییە لە سیستمێکی پۆتانەکان تایبەت بە جوگرافیا کە وا دەکات جێگایەک لەسەر زەوی دیاری بکرێت بە کۆمەڵێ ژمارە، پیت یان ھێما. پۆتانەکان پێکدێن لە ژمارەیەک کە ئاستی بەرزی دیاری دەکات، دوو یان سیانی تریش کە ئاستی ئاسۆیی و شوێنی جوگرافییەکە دیاری دەکات. سیستمێکی باوی پۆتانەکان بریتییە لە ھێڵەکانی درێژی، پانی و بەرزیی. بۆ ئەوەی بتوانی شوێنێک لەسەر نەخشەیەک دیاری بکەی بە دوو ڕەھەند «شکاندنەوەی نەخشە» پێویستە.

## پێکھاتە

ھێڵەکانی پانی بە φ (فای) یۆنانی، ھێڵەکانی درێژیش بە λ (لامدا) نیشانە ئەکرێن. ھێڵی کەمەرەیی زەوی بە ھێڵی سفری پانی دا ئەنرێ. ھێڵی گرینیچ'یش بە ھێڵی سفری درێژی دا ئەنرێ. ھێڵەکانی پانی ٩٠ ھێڵی باکووری ھێڵی کەمەرەیی (بەرەو ئەورووپا) و ٩٠یش بۆ خوارەوە - باشور- بەرەو ئەفریقا ئەژمێردرێن. ھێڵی درێژیش لە ڕۆژھەڵاتی لەندەنەوە ١٨٠ و لە ڕۆژاوای لەندەنیشەوە ١٨٠ ھێڵن. ھێڵەکانی درێژی کاتی سەرزەویان پێ دیاری ئەکرێت و ھێڵەکانی پانیش توانای نیشاندانی گەرمیان ھەیە لەسەر زەوی چونکە ھێڵی کەمەرەیی زۆرترین خۆرەتاوی بەر دەکەوێت. لە نێوان ھێڵەکانیشدا لە ١ بۆ ١٠٠ جارێکی تر ورد ئەکرێنەوە. بەپێی «شکانەوەی نەخشە» دووری ھێڵێک نزیک ١١١کم'ە. دوو شێوازی دەربڕین باوە بۆ ھێڵەکان، دەیی و «پلە (کاژێر)، خولەک، چرکە» (پخچ) کە لە ئینگلیزیدا بە DMS کورتکراوەتەوە. لە شێوازیی دەییدا ڕۆژھەڵات موجەب و ڕۆژاوا سالب، باکوور موجەب و باشوور سالبن، لە «پخچ» یشدا دەبێ دیاری بکرێ ئایا ڕۆژھەڵات، ڕۆژاوا، باکوور یان باشوورە.

نموونە، بە شێوازی پلە، خولەک و چرکە: ھێڵی درێژی ٤٥° ٥٨′ ٢٦″ ڕۆژھەڵات و ھێڵی پانی ٣٥° ١١′ ١١″ باکوور ناوەندی شاری ھەڵەبجە'یە. ھێماکانی ناو نموونەکە: ٣٥° پلە ١١(′) ھێمای خولەک ١١(″) ھێمای چرکەن. بە شێوازی دەییش: ٣٥٫١٨٦٣٨٩ی پانی و ٤٥٫٩٧٣٨٨٩ی درێژی. تا ژمارەکانی دوای خاڵ گەورەتر بن ئاستی «دیقەت» وردیی سیستمەکە بەرزتر دەبێتەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
# زمانی لاتینی

کۆنترین نووسراوە بە زمانی لاتینی کە تا ئێستا دۆزراوەتەوە.
**زمانی لاتینی** یەکێکە لە زمانەکانی بنەماڵەی ئیتالیک و لە سەرچاوەی زمانی بنەڕەتی ھیندوئەورووپاییەکان. ئەم زمانە لە ڕابردوودا لە بەشێک لە ئەورووپا قسەی پێ‌دەکرا و لاتیۆم بە ناوەندی ئەم زمانە دەزانن. ڕۆڵی ئەم زمانە لە جیھاندا کاتێک گرنگ بوو کە بوو بە زمانی فەرمی ئیمپڕاتۆرێتیی ڕۆمانی. لە سەردەمی ھاوچەرخدا زمانەکانی فەڕانسی، ئیسپانیایی، ئیتالیایی، پورتوگالی، ڕۆمانیایی و ھتد ھەر لەم زمانە لاتینییە سەرچاوەیان گرتووە. ھەروەھا لە زمانی ئینگلیزیشدا ژمارەیەک وشە ھەن کە لە لاتینییەوە ھاتوون.

ئەم زمانە ئێستا لە ڤاتیکان زمانی فەرمییە و لە ڕابردووی نزیکیشدا لە زانکۆکانی ئەورووپا زمانی زانست بوو. ھەروەھا ئێستاش زۆربەی سروود و وتارە ئایینییەکانی مەسیحییەتی ھەر بەم زمانە بەڕێوە دەچێت.

* دەروازەی زمان
# وڵات

| وڵات |
| --- |
|  |
| لقی | territory، political territorial entity |
| ناونراوە لەدوای | خاک، side |
| لەخۆگرتنەکان | first-level administrative division |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | country studies |
| بەستەری وەسفکراو |  |
| ھاشتاگ | country |
| نموونە | ئەڵمانیا |
| بەرامبەر | rest of the world |
| پۆل بۆ پۆلە هاوناوەکان |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**وڵات** (لە *ولاية* -ی عەرەبییەوە ھاتووە) ناوچەیەکی جوگرافیایییە کە وەکوو سەرزەویی دەوڵەتێکی فەرمانڕەوا سەیر دەکرێت. بەو خەڵکانەی لەو ناوچەیە نیشتەجێن نەتەوە دەڵێن.

لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە سێ تێگەیشتەی «وڵات»، «نەتەوە» و «دەوڵەت» پێکەوە یەکەیەکی سیاسی پێک دێنن کە بوونی یەکیان ھەبوونی ئەو دوانەی دیکەی بەدواوەی خۆیدا دێنێت. کەواتە ھەرکام لەم سێ تێگەیشتەیە دەکرێت لە جیاتیی ئەو دوانەی دیکە بەکار بھێنرێت.

## ئەمانەش ببینە

* لیستی دەوڵەتانی جیھان
* دەوڵەتی حاکم: دەسەڵاتی حاکم لەسەر وڵات.
* نەتەوە: خەڵکی نیشتەجێی وڵات.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی کەشوھەوا
* دەروازەی سیاسەت
# ویلایەتەکانی ئەمریکا

نەخشەی ویلایەتەکانی ئەمریکا
لە **ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا**، ویلایەت شتێکی یاسایییە گرووپێک لە خەڵک بەیەکەوە کاردەکەن بۆ جێبەجێکردنی کاری یاسایی ولایەتێک لە ئەمریکادا پەنجا ویلایەت ھەیە و بەیەکەوە حکوومەتێکی فێدراڵی پێک دەھێنن. ھەر ولایەتێک حکوومەتێکی تایبەت بەخۆی ھەیە کە یاسا و سیاسەتی تایبەت بەخۆی دادەڕێژێ، ھەموو ویلایەتە یەکگرتووەکان سەروەری و سەرکردایەتی لەگەل حکوومەتی فیردالی ئەمەریکا ھاوبەشی پێدەکەن، ئەو خەڵکانەی لە ھەر ویلایەتێک لە دایک بن ئەوە دەبن بە ھاوڵاتی ویلایەتە دیاریکراوەکە و حکوومەتی ئەمریکا ھاووڵاتیانی ئەمریکا بەبێ ھیچ سنووردارییەک دەتوانن بڕۆنە ویلایەتەکانی دیکە بەبێ ئەوەی ڕێگرییان لێ بکرێت، مەگەر دادگا بڕیار بۆ کەسێکی دیاریکراو دەربکات کە ئەو کاتە ناتوانێت.

## پێڕستی ویلایەتەکان

٥٠ ویلایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە ئاڵاکەیانەوە بریتین لە:

* ئەلاباما
* ئالاسکا
* ئەریزۆنا
* ئارکنساس
* کالیفۆڕنیا
* کۆلۆرادۆ
* کۆنێتیکت
* دێلاوێر
* فلۆریدا
* جۆرجیا (ویلایەت)
* ھاوایی
* ئایداھۆ
* ئیلینۆی
* ئیندیانا
* ئایۆوا
* کانزاس
* کنتاکی
* لویزیانا
* مەین
* مێریلەند
* ماساچووسیتس
* میشیگان
* مینیسۆتا
* میسیسیپی
* میزوری
* مۆنتانا
* نیبراسکا
* نێڤادا
* نیوھەمپشیر
* نیوجێرزی
* نیومەکسیکۆ
* نیویۆرک (ویلایەت)
* کارۆلینای باکوور
* داکۆتای باکوور
* ئۆھایۆ
* ئۆکلاھۆما
* ئۆریگۆن
* پێنسیلڤانیا
* ڕۆد ئایلەند
* کارۆلینای باشوور
* داکۆتای باشوور
* تێنێسی
* تێکساس
* یووتا
* ڤێرمۆنت
* ڤیرجینیا
* واشینگتن (ویلایەت)
* ڤیرجینیای ڕۆژاوا
* ویسکۆنسن
* وایۆمینگ

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ئەمریکای باکوور
* دەروازەی ئەمریکای لاتین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی سیاسەت
# کۆمپانیای ناوخۆیی

**کۆمپانیای ناوخۆیی** (بە ئینگلیزی: Municipal corporation) زاراوەی یاسایییە بۆ دەستەیەکی حوکمڕانی ناوخۆیی، لەوانە (بەڵام مەرج نییە سنووردار بێت بە) شارەکان، پارێزگاکان، قەزاکان، شارۆچکەکان، گوندەکان و ناوچەکان. ھەروەھا دەتوانرێت ئەم زاراوەیە بۆ وەسفکردنی کۆمپانیا خاوەندارێتییە ناوخۆیییەکانیش بەکاربھێنرێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی یاسا
* دەروازەی شارەکان
# دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن

**دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن** سیستەمێکە لە حکوومەتی ناوچەیی کە تێیدا شارەوانێک کە ڕاستەوخۆ لەلایەن دەنگدەرانەوەھەڵدەبژێردرێت وەکوو سەرۆکی جێبەجێکار کار دەکات، لە کاتێکدا ئەنجومەنی شارێکی جیا ھەڵبژێردراو دەستەی یاسادانان پێکدەھێنێت. ئەو دەسەڵاتە یەکێکە لە دوو جۆری باوی حکوومەتی ناوچەیی لە ئەمریکایە و جورێکە کە زۆرترین جار لە شارە گەورەکاندا بەکارھێنراوە. ھەروەھا دەسەڵاتی ئەنجومەن–بەڕێوەبەر، جۆرێکی دیکەی حکوومەتی ناوچەیییە.

دەتوانرێت بۆ دوو جۆری سەرەکی بەپێی دەسەڵاتی سەرۆکی شارەوانی بە بەراورد لەگەڵ ئەنجومەن دابەش بکرێت. لە دەسەڵاتی *سەرۆکی شارەوانیی بەھێزدا*، سەرۆکی شارەوانی ھەڵبژێردراو نزیکەی دەسەڵاتی تەواوی لە بواری کارگێڕیدا پێدەدرێت کە دەسەڵاتی دانان و دەرکردنی سەرۆکی بەشەکانی ھەبێت. لە دەسەڵاتێکی لەو جۆرەدا ئەندامانی شارەوانی بوودجەی شارەکە ئامادە دەکەن، ھەرچەندە ئەو بودجەیە دەبێت لەلایەن ئەنجومەنەوە پەسەند بکرێت.

بە پێچەوانەوە، لە دەسەڵاتی *سەرۆک شارەوانیی لاوازدا*، سەرۆکی شارەوانی ھیچ دەسەڵاتێکی فەرمی لە دەرەوەی ئەنجومەن نییە و ڕۆڵێکی ھەتا ڕادەیەکی ڕێوڕەسمی وەکوو سەرۆکی ئەنجومەنی ھەیە. لەو جۆرەدا سەرۆکی شارەوانی ناتوانێت ڕاستەوخۆ بەرپرسان دابنێت یان لایانببات، ھەروەھا دەسەڵاتی ڤیتۆی لەسەر دەنگەکانی ئەنجومەن نییە.

زۆربەی شارە گەورەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان جۆرێکی بەھێز لە دەسەڵاتی سەرۆک شارەوانی–ئەنجومەن بەکاردەھێنن، لە کاتێکدا شارە مامناوەند و بچووکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان زیاتر جۆری دەسەڵاتی ئەنجومەن–بەڕێوەبەر بەکاردەبەن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
# سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٠)

| سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| --- |
|  |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| جێ | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| لە پێش | سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| لە دوای | 2030 United States census |
| کاتی ڕوودان | ١ی نیسانی ٢٠٢٠ |
| وێبگە |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ٢٠٢٠**
(بە ئینگلیزی: 2020 United States census) بیست و چوارەمین سەرژمێریی ئەمریکا بوو، کە لە ساڵی ٢٠٢٠ بەڕێوەچوو. لەو کاتەدا ژمارەی دانیشتووانی ئەمریکا ٣٣١٬٠٠٢٬٦٥١ کەس بوو. زۆرترین ژمارەی دانیشتووان لە کالیفۆرنیا بوون، و کەمترین ژمارەی دانیشتووان لە ئالاسکا بوون.

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «2020 United States census»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٤.

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی دەیەی ٢٠٢٠
# ناوچەی شارنشین

ناوچەیەکی شارنیشین سەنگافورە
**ناوچەی شارستانی** بریتییە لە ناوچەیەک کە خەڵکێکی زۆر لە نزیکەوە دەژین و کار دەکەن. چڕی دانیشتووانی زیاترە لە ناوچەکانی دەوروبەری. ئەو شوێنەیە کە بیناکان لە یەکترەوە نزیکن. شار پێچەوانەی گوندنشینە، کە زەوییە کشتوکاڵییەکان و سروشتی لێیە. ناوچە شارییەکان بەزۆری شار و شارۆچکەن. زۆربەی ئەو کارانەی لە ناوچە شارییەکان بەردەستن کاری کارگە و ئۆفیسە. کاری کشتوکاڵی دەگمەنە چونکە بیناکان لە یەکترەوە نزیکن و شوێن بۆ زەوییە کشتوکاڵییەکان نییە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Urban area»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٤.

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی نژیاروانی
* دەروازەی شارەکان
# ناوچەی گەورە

| ناوچەی گەورە |
| --- |
|  |
| لقی | statistical territorial entity، political territorial entity، ناوچەی شارنشین، human-geographic territorial entity |
| بەستەری وەسفکراو |   |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ناوچەی میترۆپۆلیتان** یان **میترۆ** بریتییە لە ناوچەیەک کە پێکھاتووە لە کۆمەڵە شارێکی قەرەباڵغ و چڕی دانیشتووان لەگەڵ ناوچە دەوروبەرەکانی کە پێکەوە ھاوبەشن لە پیشەسازی، ناوچە بازرگانییەکان، تۆڕی گواستنەوە، ژێرخان و نیشتەجێبوون.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی نژیاروانی
# ناوچەی ئاماری مێترۆپۆلیتانی

| ناوچەی ئاماری مێترۆپۆلیتانی |
| --- |
| لقی | ناوچەی گەورە، core based statistical area |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٤٩ |
| کورتەناو | MSA |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| دانیشتووان |  |
| ئافرێنەر | نووسینگەی بەڕێوەبردن و بودجە |
| بەکارهێنەر | Bureau of Labor Statistics |
| EntitySchema for this class | Entity schema not supported yet (E140) |
| پێڕست | list of metropolitan statistical areas، list of United States metropolitan areas by per capita income |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، **ناوچەی ئاماری مێترۆپۆلیتانی** (**ئێم ئێس ئەی**) ھەرێمێکی جوگرافییە کە چڕیی دانیشتووانێکی تا ڕادەیەک بەرزی لە ناوەندەکەیدا ھەیە و پەیوەندیی ئابووریی نزیکی لە سەرانسەری ناوچەکەدا ھەیە. ئەم جۆرە ناوچانە بە یاسایی وەک شار یان شارۆچکە تۆمار نەکراون و دابەشکردنی کارگێڕیی یاسایی نین وەک شارستانەکان یان کیانە جیاوازەکانی وەک ویلایەتەکان. لە ئەنجامدا، ھەندێک جار پێناسەی وردی ناوچەیەکی مێترۆپۆلیتانی دیاریکراو لە نێوان سەرچاوەکاندا دەگۆڕێت. پێوەرە ئامارییەکانی ناوچەیەکی مێترۆپۆلیتانی ستاندارد لە ساڵی ١٩٤٩ پێناسە کران و لە ساڵی ١٩٨٣ وەک ناوچەی ئاماری مێترۆپۆلیتانی دووبارە پێناسە کرانەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئامار
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی جوگرافیا
# ناوچەی کاتی ڕۆژھەڵات

| ناوچەی کاتی ڕۆژھەڵات |
| --- |
|  |
| کورتەناو | HNE، HAE، ET، EST، EDT |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | ناوچەی کاتیی ئەتڵەسی، ناوچەی کاتی ناوەندی |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ناوچەی کاتی ڕۆژھەڵات** (ET) ناوچەیەکی کاتییە کە بەشێک یان ھەموو ٢٣ ویلایەت لە بەشی ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەشێک لە ڕۆژھەڵاتی کەنەدا، و ویلایەتی کوینتانا ڕۆ لە مەکسیک دەگرێتەوە.

شوێنەکانی کە بەکاری دەھێنن:

* کاتی ستانداردی ڕۆژھەڵات (EST)، کاتێک کاتی ستاندارد بەکاردەھێنرێت (پایز/زستان)، پێنج کاتژمێر لە دوای کاتی جیھانی ھاوئاھەنگە (UTC−٠٥:٠٠).
* کاتی ڕۆژی ڕۆژھەڵات (EDT)، کاتێک کاتی ڕۆژ بەکاردەھێنرێت (بەھار/ھاوین)، چوار کاتژمێر لە دوای کاتی جیھانی ھاوئاھەنگە (UTC−٠٤:٠٠).

لە دووەم یەکشەممەی مانگی ئازار، لە کاتژمێر ٢:٠٠ی بەیانی EST، کاتژمێرەکان دەبرێنە پێشەوە بۆ ٣:٠٠ی بەیانی EDT، کە بۆشایییەکی یەک کاتژمێری دروست دەکات. لە یەکەم یەکشەممەی مانگی تشرینی یەکەم، لە کاتژمێر ٢:٠٠ی بەیانی EDT، کاتژمێرەکان دەگەڕێنرێنەوە بۆ ١:٠٠ی بەیانی EST، کە دەبێتە ھۆی دووبارەبوونەوەی یەک کاتژمێر.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کەنەدا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# ناوچەی کاتی

| ناوچەی کاتی |
| --- |
|  |
| لقی | non-political administrative territorial entity، time standard، ھەرێم |
| بەستەری وەسفکراو |  |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
| پێڕست | list of time zones |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

کاتە ناوچەیییەکان لە جیھاندا
'*ناوچەی کاتی*وەک ناوچەی شارەزور' (بە ئینگلیزی: *Time zone*) بەشێکە لەسەر ڕووی زەوی، یەک کاتی تێدا بەکاردێت، ناوچەی کاتییەکان بەپێی ھێڵی درێژی دابەش دەکرێن لە زەوییدا، لە جەمسەری باکوورەوە دەست پێدەکات و لە جەمسەری باشوور کۆتایی پێ دێت. ناوچەکانی جەمسەری باکوور و باشوور ھیچ ناوچەیەکی کاتی دیاریکراو نایان گرێتەوە، بەڵام کاتی جیھانی ئەیانگرێتەوە.

دیاریکردنی ناوچەی کاتی دەکرێت ئەم بابەتانە بگرێتەوە؛

* ئەو ناوچەیەی یەک کات ئەیگرێتەوە.
* جیاوازی ماوەیی بە بەراورد لەگەڵ کاتی جیھانی
* ناوچەی کاتی بەپێی ئەو دوو خاڵەی سەرەوە، ئەم ناوچەیە لە ڕووی کاتەوە پشت دەبەستێت بە دوو ناوچەی کاتی جیاواز، یەکێک ھاوینە و ئەویتریان زستانە.

ساڵی ١٨٨٣ ڕێکەوتن لەسەر ئەوەی ئەو ھێڵە درێژییەی گرینچ بە ھێڵی ژمارە سفر دابنرێت و لە ڕێگەی ئەوەوە جیاوازیی ناوچە کاتییەکانی تر دیاری دەکرێت و لە جیھاندا بە کاتی گرینچ ناسراوە یان بە کاتی جیھانی.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی کات
# ھاوینەکات

| ھاوینەکات |
| --- |
| لقی | civil time |
| ھۆکار | time shift |
| بەرامبەر | کاتی ستاندارد |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**دیاردەی گۆڕینی کاتژمێر**، کە ھەروەھا پێی دەوترێت **گۆڕینی کاتژمێری ڕۆژ**، کاتی ھاوین، یان **کاتی گۆڕینی ڕۆژ،** بریتییە لە پێشخستنی کاتژمێرەکان بۆ سوود وەرگرتنی باشتر لە ڕووناکی درێژتری ڕۆژ لە وەرزی ھاویندا، بەجۆرێک کە تاریکی درەنگتر دادێت. بەشێوەیەکی ئاسایی، ئەم سیستەمە جێبەجێ دەکرێت بە پێشخستنی کاتژمێر بە یەک کاتژمێر لە وەرزی بەھار یان کۆتایی زستان، و دواخستنی کاتژمێر بە یەک کاتژمێر بۆ کاتی ئاسایی لە وەرزی پاییزدا. لە ئەمریکای باکوور، بەھۆی ناوی وەرزی پاییز کە پێی دەوترێت "fall"، دەتوانرێت بەئاسانی بیری لێبکرێتەوە بەم شێوەیە: "بەھار بەرەوپێش و پایز بۆ دواوە".

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی وزە
* دەروازەی زانستی سیاسەت
* دەروازەی کات
# ناوەندی شارستان

**ناوەندی شارستان** ناوەندێکی بەڕێوەبەریی، تەختی حکوومەت یان پایتەختی شاری شارستانێکە، ئەم زاراوەیە لە کەنەدا، چین، مەجارستان، ڕۆمانیا، و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەکاردێت. وە زاراوەی "**shire town"** ھەمان مانای ھەیە کە لە ویلایەتی ڤێرمۆنت و ھەنێک ناوچەی تری ئینگلیز بەکاردێت. شارستانی شارۆچکە ھەمان "کرداری" ھەیە لە شانشینی یەکگرتوو و کۆماری ئێرلەند، و بە شێوەیەکی مێژووییش جامایکا

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «County seat»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٦ی ئازاری ٢٠٢٢.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی جوگرافیا
# کۆڵومبس، ئۆھایۆ

| کۆڵومبس، ئۆھایۆ
Columbus, Ohio |
| --- |
| پایتەختی ویلایەت |
| شاری کۆڵومبس |
| لە سەرەوە بە پێچەوانەی ئاڕاستەی میلی کاتژمێر: ناوەندی شار و سایۆتە مایل، ئەنجومەنی ویلایەتی ئۆھایۆ، یاریگەی ئۆھایۆ، باکووری کورت، و مەکفێرسن کۆمنز و تاقی وێستگەی یەکێتی |
| ئاڵامۆرلۆگۆ |
| جێگەی کۆڵومبس |
| کۆڵومبس، ئۆھایۆ |
| پۆتانەکان: ﻿ / ﻿ |
| وڵات |  ویلایەتە یەکگرتووەکان |
| ویلایەت |  ئۆھایۆ |
| پێڕستی شارستانەکانی ئۆھایۆ | فرانکلین، دێلاوێر، فێرفیڵد |
| جێگیر | ١٤ی شوباتی ١٨١٢ |
| یەکخراو | ١٠ی شوباتی ١٨١٦ |
| ھاوناو | کریستۆفەر کۆڵومبس |
| دەسەڵات |
|  • شارەوان | ئەندروو جینتەر (د) |
|  • شار |
ئەندامان
* ئێلیزابێت سی. بڕاون (د)
* لۆردێس باڕۆسۆ دێ پادیا (د)
* شانن ھاردن (د)
* ڕۆب دۆرانز (د)
* شایلا فەیڤر (د)
* ئێمانوێل ڕێمی (د)
* نیکۆلاس جەی. بانکستن (د)
 |
| ڕووبەر |
|  • پایتەختی ویلایەت | ٢٢٦٫٢٦ میلی چوارگۆشە (٥٨٦ کیلۆمەتری چوارگۆشە) |
|  • وشکایی | ٢٢٠٫٤٠ میلی چوارگۆشە (٥٧٠٫٨٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە) |
|  • ئاو | ٥٫٨٦ میلی چوارگۆشە (١٥٫١٨ کیلۆمەتری چوارگۆشە) |
| بەرزایی | ٩٠٢ پێ (٢٧٥ مەتر) |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٢٠) |
|  • پایتەختی ویلایەت | ٩٠٥٫٧٤٨ |
|  • پلە | ١٤ھەم لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ١ەم لە ئۆھایۆ |
|  • چڕی | ٤١٠٩٫٦٤ کەس لە میلی چوارگۆشە (١٥٨٦٫٧٤ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە) |
|  • گەورەشار | ٢١٣٨٩٢٦ (٣٢ھەم) |
| سەرناوی دانیشتوو | کۆڵومبسی |
| ناوچەی کاتی | UTC−5 (EST) |
|  • ھاوین (DST) | UTC−4 (EDT) |
| زیپ کۆدەکان |
زیپ کۆدەکان
* ٤٣٠٨١، ٤٣٠٨٥، ٤٣٢٠١-٤٣٢٠٧، ٤٣٢٠٩-٤٣٢٢٤، ٤٣٢٢٦-٤٣٢٣٢، ٤٣٢٣٤-٤٣٢٣٦، ٤٣٢٤٠، ٤٣٢٥١، ٤٣٢٦٠، ٤٣٢٦٦، ٤٣٢٦٨، ٤٣٢٧٩-٤٣٢٧٢، ٤٣٢٧٩، ٤٣٢٧٢٨، ٤٣٢٧٢٨
 |
| کۆدی ناوچەیی | ٦١٤ و ٣٨٠ |
| کۆدی FIPS | ١٨٠٠-٣٩ |
| GNIS feature ID | ١٠٨٠٩٩٦ |
| فڕۆکەخانە سەرەکییەکان | فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی جۆن گلێن کۆڵومبس، فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ڕیکنباکەر |
| نێوویلایەتی |     |
| گواستنەوەی خۆجێیی | دەسەڵاتی گواستنەوەی ناوەندی ئۆھایۆ |
| وێبگە | www٫columbus٫gov |

**کۆڵومبس** (بە ئینگلیزی: Columbus) پایتەختی ویلایەت و پڕگەلھەترین شاری ویلایەتی ئۆھایۆی ئەمریکییە، بەپێی سەرژمێریی ٢٠٢٠، دانیشتووانی ئەم شارە ٩٠٥٫٧٤٨ کەس بووە، ١٤ھەم پڕگەلھەترین شاری ئەمریکایە، دووەم پڕگەلھەترین شاری ناوەڕاستی ڕۆژاوای ئەمریکایە، دوای شیکاگۆ، و سێیەم پڕگەلھەترین پایتەختی ویلایەتە، کۆڵومبس ناوەندی شارستانی فرانکلینە، ھەروەھا بۆ شارستانەکانی دێلاوێر و فێرفیڵد درێژ دەبێتەوە، شاری کڕۆکی ناوچەی گەورەشاری کۆڵومبسە کە دە شارستان لە ناوەندی ئۆھایۆ لەخۆ دەگرێت، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە لە ٢٠٢٠دا  ٢٫١٣٨٫٩٢٦ کەس بووە، بەمەش بە گەورەترین ناوچەی ویلایەتی ئۆھایۆ و ٣٢ھەم گەورەترین ناوچەی ئەمریکا دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شارەکان
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی جوگرافیا
# کلیڤلاند

وێنەیەکی شاری کلیڤلاند
کلیڤلاند شارێکە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئۆھایۆ، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ماڵ و جێگای نیشتەجێبوونی ٤٠٠،٠٠٠ کەسە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Cleveland»، ویکیپیدیای ئینگلیزی سادە. سەردان لە ١٢ی ئازاری ٢٠٢٢.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی شارەکان
# کەناری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان

| کەناری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان |
| --- |
|  |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| پۆتانی شوێن | ٣٧°١′٢٤″N ٧٧°٢٢′١٠″W |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**کەناری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان**، کە ھەروەھا بە **کەناری ڕۆژھەڵاتی دەریا**، **کەناری ئەتڵەسی**، و **کەناری ئەتڵەسیی دەریا** ناسراوە، ئەو ناوچەیەیە کە ھێڵی کەناریی ئەو شوێنە دەگرێتەوە کە ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەگاتە ئۆقیانووسی ئەتڵەسی؛ ھەمیشە ڕۆڵێکی گەورەی کۆمەڵایەتی-ئابووریی لە گەشەپێدانی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا گێڕاوە.

ناوچەکە بە گشتی وا تێدەگەین کە ئەو ویلایەتە ئەمریکیانە لەخۆدەگرێت کە سنووریان لەگەڵ ئۆقیانووسی ئەتڵەسیدا ھەیە: کۆنێتیکت، دێلاوێر، فلۆریدا، جۆرجیا، مەین، مێریلەند، ماساچووسیتس، نیوھەمپشیر، نیوجێرزی، نیویۆرک، کارۆلینای باکوور، ڕۆد ئایلەند، کارۆلینای باشوور، و ڤیرجینیا، و ھەروەھا ھەندێک خاکی دەورەدراو بە وشکانی (پێنسیلڤانیا، ڤێرمۆنت، ڤیرجینیای ڕۆژاوا و واشینگتن دی سی).

## ناوی جوگرافی و پێکھاتە

ناوچەکە لەو چەمکەوە ھاتووە کە ٤٨ ویلایەتە پێکەوەلکاوەکە بە دوو ھێڵی کەناریی سەرەکی پێناسە کراون، یەکێکیان لە لێواری ڕۆژاوا و ئەوی تریان لە لێواری ڕۆژھەڵات. زاراوەکانی تر بۆ ئاماژەدان بەم ناوچەیە بریتین لە کەناری ڕۆژھەڵاتی دەریا، کە زاراوەیەکی ترە بۆ ھێڵی کەناری، کەناری ئەتڵەسی، و کەناری ئەتڵەسیی دەریا، چونکە ھێڵی کەنارییەکە دەکەوێتە سەر ئۆقیانووسی ئەتڵەسی.

ئەو ١٤ ویلایەتەی کە ھێڵی کەنارییان لەسەر ئۆقیانووسی ئەتڵەسی ھەیە (لە باکوورەوە بۆ باشوور): مەین، نیوھەمپشیر، ماساچووسیتس، ڕۆد ئایلەند، کۆنێتیکت، نیویۆرک، نیوجێرزی، دێلاوێر، مێریلەند، ڤیرجینیا، کارۆلینای باکوور، کارۆلینای باشوور، جۆرجیا، و فلۆریدا. پێنسیلڤانیا و واشینگتن دی سی بە ڕیز سنووریان لەگەڵ ڕووباری دێلاوێر و ڕووباری پۆتۆماکدا ھەیە، کە ھەردووکیان قۆڵی ھەڵچوونی ئۆقیانووسی ئەتڵەسین.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی جوگرافیا
# باشووری ویلایەتە یەکگرتووەکان

باشووری ویلایەتە یەکگرتووەکان کە لە لایەن بەڕێوبەرایەتی ئاماری ئەم وڵاتە پێناسە کراوە.
**باشووری ویلایەتە یەکگرتووەکان** ناوچەیەکە لە ویلاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. ئەم ناوچەیە بەتەواوی یەکسان و بەرابەر نییە لەگەڵ باشووری جوگرافیایی ئەم وڵاتە، بەڵام بە گشتی لە باشووری ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە. ویلایەتەکانی ئاریزۆنا و نیومێکسیکۆ کە لەڕووی جوگرافیاییەوە لە باشووری وڵات ھەڵکەوتوون، بەدەگمەن وەک بەشێک لە ناچەی باشوور لەقەڵەم دەدرێن لەکاتێکدا ڤێرجینیای ڕۆژاوا بەگشتی بەشێکە لەم ناوچەیە.

## ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵات

* ئالاباما
* ئارکانساس
* دەلاوارە
* فلۆریدا
* جۆرجیا
* کینتاکی
* لویزیانا
* مەریلەند
* میسیسیپی (ویلایەت)
* کارۆلینای باکوور
* ئۆکلاھۆما
* کارۆلینای باشوور
* تێنێسی
* تێکساس
* ڤێرجینیا
* واشینگتۆن دی سی
* ڤێرجینیای ڕۆژئاوا

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی جوگرافیا