Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ئیمپراتۆریەتیی ئینکا

شوێنی ئیمپراتۆریەتیی ئینکا
دیمەنێک لە ماچوو پیکچوو، "شاری ونبووی ئینکاکان" ئێستە یەکێک لە شوێنە شوێنەوارییەکانە.
**ئیمپراتۆریەتیی ئینکا**، شارستانییەت و ئیمپراتۆری پێش سەردەمی کۆڵومبس لە ئەندێزی ئەمریکای باشوورە. وشەی ئینکا ھەروەھا دەتوانێت بە واتای ئیمپڕاتۆر یان پاشای خەڵکی ئینکا بێت. ئەوە گەورەترین ئیپڕاتۆریی لە ئەمریکاکانە، و حەتتا بەپێی ستانداردە جیھانییەکان گەورە بووە. ئەو تا ماوەیەکی کورت پێش ئەوەی کە کریستۆفەر کۆڵومبس بگاتە ئەمریکاکان بەردەوام بوو.

## سەرچاوەکان

وەرگێڕان لە ویکی ئینگلیزیی سادەوە

* دەروازەی ئەمریکای لاتین
* دەروازەی ئەرژەنتین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی وڵاتەکان
# جێنەتیک

| جێنەتیک |
| --- |
|  |
| لقی | ژینناسی |
| بەشێکە لە | ژینناسی |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٠٠ |
| دامەزرێنەر | گریگۆر مەندل، Hugo de Vries، Carl Erich Correns، Erich von Tschermak |
| بوارەکانی خوێندن | جینۆم |
| جێبەجێکار | جینناس |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**جێنەتیک** یان **بۆماوەناسی** (بە ئینگلیزی: Genetics) بریتییە لە لێکۆڵینەوە لە جینەکان، فرەچەشنیی بۆماوەیی، و بۆماوە لە زیندەوەراندا. لقێکی گرنگە لە ژینناسیدا چونکە بۆماوە بۆ پەرەسەندنی زیندەوەران زۆر گرنگە. گریگۆر مەندل، قەشەیەکی ئۆگستینیی خەڵکی مۆراڤیا کە لە سەدەی نۆزدەهەمدا لە برنۆ کاری دەکرد، یەکەم کەس بوو کە بە شێوەیەکی زانستی لێکۆڵینەوەی لە جێنەتیک کرد. مەندل لێکۆڵینەوەی لە «بۆماوەیی خەسڵەت» کرد، کە ئەو شێوازانەیە کە بەهۆیەوە خەسڵەتەکان بە تێپەڕبوونی کات لە باوانەوە بۆ نەوەکان دەگوازرێنەوە. ئەو تێبینی ئەوەی کرد کە زیندەوەران (ڕووەکی پۆلکە) خەسڵەتەکان لە ڕێگەی «یەکەی بۆماوەیی» جیاوازەوە بۆیان دەمێنێتەوە. ئەم زاراوەیە، کە تا ئەمڕۆش بەکاردەهێنرێت، پێناسەیەکی تا ڕادەیەک لێڵە بۆ ئەوەی کە پێی دەوترێت جین.

گواستنەوەی خەسڵەت و میکانیزمەکانی گواستنەوەی گەردیلەیی جینەکان تا ئێستاش پرەنسیپە سەرەکییەکانی جێنەتیکن لە سەدەی بیست و یەکەمدا، بەڵام جێنەتیکی مۆدێرن فراوانتر بووە بۆ لێکۆڵینەوە لە ئەرک و ڕەفتاری جینەکان. پێکهاتە و ئەرکی جین، فرەچەشنی، و دابەشبوون لە چوارچێوەی خانە، زیندەوەر (بۆ نموونە زاڵبوون)، و لە چوارچێوەی دانیشتوواندا لێکۆڵینەوەیان لێ دەکرێت. جێنەتیک بووەتە هۆی دروستبوونی ژمارەیەک لقی لاوەکی، لەوانە بۆماوەناسیی گەردیلەیی، سەربۆماوەناسی (Epigenetics)، بۆماوەناسیی دانیشتووان، و دێرینەبۆماوەناسی. ئەو زیندەوەرانەی لەم بوارە بەرفراوانەدا لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت، پانتایییەکانی ژیان دەگرنەوە (ئارکێیا، بەکتریا، و ناوکەڕاستەقینەکان).

پرۆسە بۆماوەییەکان لەگەڵ ژینگە و ئەزموونەکانی زیندەوەردا یەکدەگرن بۆ کاریگەری دانان لەسەر گەشەکردن و ڕەفتار، کە زۆرجار پێی دەوترێت سروشت بەرامبەر پەروەردە. ژینگەی ناوخانەیی یان دەرەخانەییی خانەیەکی زیندوو یان زیندەوەرێک دەتوانێت لەبەرگرتنەوەی جینەکان زیاد یان کەم بکات. نموونەیەکی کلاسیک بریتییە لە دوو تۆوی گەنمەشامی کە لە ڕووی بۆماوەییەوە هاوشێوەن، یەکێکیان لە کەشوهەوای مامناوەند و ئەوی دیکەیان لە کەشوهەوای وشک (کە باران یان ئاوی پێویستی نییە) دانراوە. لە کاتێکدا تێکڕای بەرزیی ئەو دوو قەدە گەنمەشامییە کە دەتوانن پێی بگەن لە ڕووی بۆماوەییەوە دیاری کراوە، ئەوەی لە کەشوهەوا وشکەکەدایە تەنها دەگاتە نیوەی بەرزییەکەی ئەوەی لە کەشوهەوا مامناوەندەکەدایە بەهۆی نەبوونی ئاو و ماددە خۆراکییەکان لە ژینگەکەیدا.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Genetics»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٦.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
# شێرپەنجەناسی

شێرپەنجەناسی| کۆرۆناڵ سی تی سکان نیشاندەری شێرپەنجە(mesothelioma)، نیشان دراوە بە ئەستێرە و تیرەکان |
| پیشە |
| ناوەکان | * پزیشکیی
 |
| جۆری پیشە | پسپۆڕی |
| بەشە چالاکەکان | پزیشکی، نەشتەرگەری |
| دەربارە |
| خوێندنی داواکراو | * دۆکتۆرای پزیشکی (M.D.)
* دۆکتۆرای پزیشکیی ئاستیۆپاتی (D.O.)
* کارناسی نەشتەرگەری (M.B.B.S.)
* کارناسی نەشتەرگەری (MBChB)
 |
| شوێنی کارکردن | نەخۆشخانەکان، کلینیکەکان |

**شێرپەنجەناسی** یان **ئۆنکۆلۆجی** (بە ئینگڵیزی: Oncology) لقێکی پزیشکییە کەوا مامەڵە لەگەڵ ڕێگەگرتن، دەستنیشانکردن، و چارەسەرکردنی شێرپەنجە دەکات. لە دوو وشەی یۆنانی پێکھاتووە: ئۆنکوس (ὄ̤ὄκοᾐ) واتە بە کۆمەڵ و درێژکراوەی لۆگی (ὄοοοα) واتە ناسینەوە.
ئۆنکۆلۆجی لقێکە لە دەرمانی پزیشکی کە شێرپەنجە و تومۆر دەخوێنێت. پسپۆڕێک لەم بوارەدا پێی دەوترێت شێرپەنجەناس یان ئەنکۆلۆجیست. لەنێوان خەڵکدا پێی دەوترێت دکتۆری شێرپەنجە.
ئۆنکۆلۆجی مامەڵە دەکات لەگەڵ:

* دەستنیشانکردنی ھەر جۆرە شێرپەنجەیەک لە کەسێکدا بە پێوانەکردنی بایومارکەر و نموونە و وێنەگرتن و پشکنینی ڕادیۆسۆتوپ
* چارەسەر (لەوانە نەشتەرگەری، کیمیا دەرمانی، ڕادیۆتراپی و ھەر ڕێکارێکی تری پزیشکی)
* بەدواداچوونی دۆخی نەخۆشانی شێرپەنجە دوای چارەسەرکردن (پشکنین و دۆزینەوەی پزیشکی، تاقیکردنەوە، سی تی سکەن و وێنەگرتن بە ئێم ئاڕ ئای)

## سەرچاوەکان

* شێرپەنجەناسی لە ویکیپدیای ئینگڵیزی

## بەستەرە دەرەکییەکان

* شێرپەنجەناسی National Cancer Institute

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
# ژینناسیی خانەیی

| ژینناسیی خانەیی |
| --- |
|  |
| لقی | ژینناسی |
| بەشێکە لە | ژینناسی |
| بوارەکانی خوێندن | خانە |
| جێبەجێکار | ژینناسی خانەیی |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ژینناسیی خانەیی** (ھەروەھا **ژینناسیی خانە** یان **خانەناسی**) لقێکی ژینناسییە کە لێکۆڵینەوە لە پێکھاتە، کار و ئاکاری خانەکان دەکات. ھەموو ئۆرگانیزمە زیندووەکان لە خانەکان پێک ھاتوون. خانە یەکەی بنەڕەتیی ژیانە کە لە ژین و کارکردنی ئۆرگانیزمەکان بەرپرسە. ژینناسیی خانەیی لێکۆڵینەوەی یەکە پێکھاتەیی و کردارییەکانی خانەکانە. ھەردووک خانە ناوک سەرەتایی و ناوک ڕاستەقینەکان دەگرێتەوە و چەندین ژێربابەت لەخۆ دەگرێت لەوانە لێکۆڵینەوەی مێتابۆلیزمی خانەیی، ڕاگەیێنیی خانەیی، سووڕی خانە، زیندەکیمیا و پێکھێنانی خانە. لێکۆڵینەوەی خانەکان بە بەکارھێنانی چەند تەکنیکی وردبینی، خانەچاندن و کەرتکەرتکردنی خانەیی ئەنجام دەدرێت. توێژینەوە لە ژینناسیی خانەیی لەگەڵ چەندین بواری تری وەک جێنەتیک، جێنەتیکی گەردی، ژینناسیی گەردی، وردەژینناسیی پزیشکی، بەرگریناسی، و کیمیای خانەیی پێکەوەبەستراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ژینناسیی خانەیی لە کێرلی

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی زانست
# سەدەی ١٩یەم

---Sidenote START---
سەدەی ١٩یەم ناسراوە بە سەدەی سەرھەڵدانی وەرزشەکانی وەک تۆپی پێ، تۆپی سەبەتە، ...ھتد بەتایبەت لە وڵاتانی ئەمریکا و بەریتانیا. ھەروەھا زانستی پزیشکی گەشەی بەرچاوی بەخووەوە بینی لەڕووی توێکاری و نەخۆشیزانییەوە.

لە سەدەی ١٩یەمدا ئینگلیزەکان باڵادەستترین ھێز بوون لە جیھاندا کە چواریەکی ھەموو جیھانیان داگیرکردبوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی مێژوو
# ڕۆبێرت کۆخ

| ڕۆبێرت کۆخ |
| --- |
|  |
| Robert Heinrich Hermann Koch  |
| لەدایکبوون | Robert Heinrich Hermann Koch  ١١ی کانوونی یەکەمی ١٨٤٣  Clausthal (Deutscher Bund)  |
| مەرگ | ٢٧ی ئایاری ١٩١٠  (٦٦ ساڵ ژیاوە) Baden-Baden (ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی)  |
| پەروەردە | Doctor  |
| زانکۆ | * زانکۆی جۆرج ئۆگەست گوتینگن
 |
| پیشە | ژینناس، پزیشک، داھێنەر، وێنەگر، مامۆستای زانکۆ، کیمیازان، military physician، بەکتریاناس، بوونیار  |
| شوێنکار | * زانکۆی هومبۆڵت لە بەرلین
 |
| کارەکان | بەدەستھاتەکانی کۆخ  |
| ھاوسەر | Emmy Koch، Hedwig Koch  |
| مناڵ | Gertrud Pfuhl  |
| باوان | * Hermann Koch
* Mathilde Henriette Koch
 |
| خێزان | Hugo Koch، Helene Koch  |
| خەڵاتەکان | * Pour le Mérite for Sciences and Arts order
* خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی (١٣٨٬٠٨٩ کرۆنی سوێدی، for his investigations and discoveries in relation to tuberculosis، ١٩٠٥)
* honorary citizen of Berlin
* Bavarian Maximilian Order for Science and Art (١٩٠٩)
* honorary citizen of Clausthal-Zellerfeld
* Grand Cross of the Order of the Red Eagle
* Foreign Member of the Royal Society (١٨٩٧)
* (١٨٨٩)
 |
| واژوو |
|  |

**ڕۆبێرت کۆخ** (ماوەی ژیان:١١ی کانوونی یەکەمی ١٨٤٣ تاکوو ٢٧ی ئایاری ١٩١٠) پزیشک و زانایەکی ئەڵمانیایی بووە و لە ساڵی ١٩٠٥ دا خەڵاتی نۆبێل ی لە بواری پزیشکیدا وەرگرتووە و دامەزرێنەری زانستی بەکتریا، لەسەر دەستی پزیشکی ئەڵمانیایی فریدریک جۆستاف جیکۆب لە جۆتنجن وانەی پزیشکی خوێندووە و ساڵی ١٨٦٦ تەواوی کردووە، پاشان لە جەنگی نێوان فەرەنسا و بڕوسیا بەشداری کردووە و دواتر کراوە بە ئەفسەری پزیشک، بە ھەوڵ و زیرەکی و لێھاتووی خۆی توانیویەتی ببێتە دامەزرێنەری زانستی بەکتریا، وەکو پزیشک لە زۆربەی نەخۆشخانەکانی ئەڵمانیا کاری کردووە و ماوەیەکیش مامۆستای زانکۆی بەرلین بووە. ڕۆبێرت کۆخ ھەموو ژیانی خۆی بۆ توێژینەوەی زانستی تەرخان کردووە، ھەوڵێکی زانستی زۆر گەورەی داوە بۆ دۆزینەوەی میکرۆب و بەکتریا، یەکەم کەس بووە کە سەلماندویەتی ئەو نەخۆشییانەی دەگوازرێنەوە لە ڕێگای چەند زیندەوەرێکی زۆر بچووکەوەن کە بە چاو نابینرێن و دواتر ئەوەشی سەلماندووە کە بەکتریا دەبێتە ھۆی نەخۆشی (الجمرە الخبیسە).

ڕۆبێرت کۆخ ساڵی ١٨٨٢ ئەو بەکتریایەی دەستنیشانکردووە کە دەبێتە ھۆی تووش بوون بە نەخۆشی دەردەباریکە، ساڵی ١٨٨٣ دوای ئەوەی نەخۆشی کۆلێرا سەرەنسەری میسری گرتەوە و بۆیە ھۆی مردنی زیاتر لە ٤٠ ھەزار کەس، ڕۆبێرت کۆخ لە نەخۆشخانەی ئیسکەندەرییە توێژینەوەی لەسەر ئەو نەخۆشییە کردووە، ساڵی ١٨٩٠ لە ئەفریقا توێژینەوەی لەسەر ئەو نەخۆشیانە کردووە کە لە ڕێگای خوێنەوە دەگوازرێنەوە، ساڵی ١٨٩١ پەیمانگای نەخۆشی گوازراوەی لە بەرلین دامەزراندووە و دواتر بووە بە بەڕێوەبەری پەیمانگاکە.

ڕۆبێرت کۆخ لە ٢٧ی ئایاری ساڵی ١٩١٠ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «روبرت كوخ»، ویکیپیدیای عەرەبی. سەردان لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤.

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی کیمیا
# مانگی دەستکرد

| مانگی دەستکرد |
| --- |
|  |
| لقی | satellite، مەکۆی بۆشایی |
| بەشێکە لە | spacecraft constellation، payload |
| بەکارھێنان | ڕاگەیێنی، Earth observation، ڕێنیشاندەری، scientific research، سیخوڕیی سەربازی |
| بابەتی لاوەکی | فڕینی بۆشایی |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | astronautics، ئەندازیاریی ھەوابۆشایی |
| کاتی دۆزینەوە | ٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٧ |
| ناوچە | گەردوون |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**مانگی دەستکرد** یان **سەتەلایت** (بەئینگلیزی:Satellite) ئامێرێکی دەستکردی مرۆڤە کە دەچێتە بۆشاییەوە و لەوێوە دەست دەکات بە سووڕان بە دەوری زەویدا.
یەکەمین مانگی دەستکردی مرۆڤ ناوی سپوتنیک-١ بوو کە لە لایەن یەکێتیی سۆڤیەتەوە نێردرا بۆ بۆشایی
سەتەلایتەکان دوجۆرن:-
سەتەلایتی جێگیر
سەتەلایتی جولاو.

**سەتەلایتجۆری**

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی
* physic university
* سایتی(teacher.get)

* دەروازەی فڕینی بۆشایی
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی گەردوون