Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ڕیخۆڵەکوێرە

| ڕیخۆڵەکوێرە |
| --- |
|  |
|  |
| وردەکارییەکان |
| ناسێنەرەکان |
| لاتینی | *Caecum* |
| MeSH | D٠٠٢٤٣٢ |
| TA98 | A05.7.02.001 |
| TA2 | ٢٩٧٠ |
| FMA | 14541 |

**ڕیخۆڵەکوێرە** یان **سێکۆم** (بە ئینگلیزی: Cecum) ئەندامێکی بچووکی شێوە پەنجەیییە، بە درێژیی ١٠ سم لە ڕیخۆڵە ئەستوورە جیابووەتەوە. خواردن و پاشماوەی خواردنی تێدەچێت و بەردەوام خۆی پاک دەکاتەوە بۆ ناو ڕیخۆڵە ئەستوورە، بەڵام لەبەر بچووکی ھەندێک کات ناتوانێت خۆی بە باشی پاک بکاتەوە، ئەمەش دەبێتە ھۆی ھەوکردنی.

ھەوکردنی ڕیخۆڵەکوێرە حاڵەتێکی کتوپڕە کە دەست بەجێ پێویستی بە چارەسەرە. بە پێچەوانەوە ئەگەر بێت و پشتگوێ بخرێت، دەبێتە ھۆی تەقینی ڕیخۆڵەکوێرە و سەرەنجام ھەوکردنی دیواری ناوەوەی بۆشایی سک.

### نیشانەکانی

١- نەمانی ئارەزووی (ئیشتیهای) خواردن .
٢- هەڵئاوسانی سک.
٣- هەبوونی ئازار لەلای ڕاستی خوارەوەی سک .
٤- قەبزی یان سکچوون.
٥- هەستکردن بەئازار لە کاتی کۆکە ، ڕۆیشتن و جولەی لە ناکاو.
٦- دڵ تێکەڵهاتن یان ڕشانەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
# کاربۆھیدرات

پێکهاتەی لاکتۆس کە لە کۆمەڵەی جووتە شەکرەکانە
**کاربۆھیدرات** یان **کاربۆھایدراتەکان** (بە ئینگلیزی: Carbohydrates) ئاوێتەی ئەندامین لە کاربۆن و ھایدرۆجین و ئۆکسجین پێک دێن بە ڕێژەی دوو گەردیلەی ھایدرۆجین بۆ یەک گەردیلەی ئۆکسجین، بەڵام ژمارەی گەردیلەکانی کاربۆن لە کاربۆھایدریتەکاندا جیاوازە.

## پۆلێنکردنی کاربۆهایدریتەکان

کاربۆهایدریتەکان بەپێی پێکهاتەیان پۆلێندەکرێن بۆ سێ جۆر:

**تاکە شەکرەکان**

بەیەکی پێکهاتنی "کاربۆهایدرات"دەڵێن"' تاکە شەکرەکان"'، کە ساکارترین جۆری کاربۆهیدرەیتن وەک شەکرەکانی ڕایبۆز و گلوکۆز و فرەکتۆز و گالاکتۆز هتد... .

**جوتە شەکرەکان**

لە دوو تاکە شەکر پێکهاتوون وەک:

سوکەرۆز: لە گلوکۆز و فرەکتۆز پێکاتووە.

لاکتۆز : لە گلوکۆز و گالاکتۆز پێکهاتووە.

مالتۆز : لە گلوکۆز و گلوکۆز پێکهاتووە.

 **فرە شەکرەکان**

ئەوانە پێکهاتەی ئاڵۆزن، لە ژمارەیەکی زۆر شەکر پێکاتوون، بە زۆری لە ئاودا ناتوێنەوە وەک نیشاستە و گلایکۆلۆجین و سلیلۆز.

## سەرچاوە

ویکیپیدیای ئینگلیزی

بنەماکانی فسیۆلۆژی مرۆڤ، ئەکرەم قەرەداغی

* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی خۆراک
# فلیپین

| کۆماری فلیپینRepublika ng Pilipinas |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |

 |
|   |
| **پایتەخت** | مانیلا
 |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی  | ١١٢٬٧٢٩٬٤٨٤   |
| لای لێخوڕین | ڕاست |

**فلیپین** بە فەرمی **کۆماری فلیپین** وڵاتێکە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئاسیادا. پایتەختەکەی شاری مانیلایە. خەڵکی فلیپین بە زمانی فیلیپینی کە بنەماکەی زمانی تەگالۆگە قسە دەکەن.

## دانیشتوان

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی فلیپین ١٠٠,٠٩٦,٤٩٦ کەس بووە کە دەکاتە ١.٣٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٣.٢ ساڵە. ھەروەھا ٥٠ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

| ئایینەکان لە فلیپین  |
| --- |
| **ئایینەکان** |  |  | **ڕێژە** |  |
| کاتۆلیک |    | ٨٠٫٠٪ |
| پرۆتێستانت |    | ١٠٫٠٪ |
| سوننە |    | ٧٫٠٪ |
| ئەوانی تر |    | ٣٫٠٪ |

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی ئیسپانیا
* دەروازەی فلیپین
# کتکەسمۆرەی کلک ڕەش

| کتکەسمۆرەی کلک ڕەش |
| --- |
|  |
| At Grasslands National Park |
| Conservation status |
|  Least Concern  (IUCN 3.1) |
|  Apparently Secure  (NatureServe) |
| Scientific classification  |
| Domain: | Eukaryote |
| Kingdom: | گیانلەبەر |
| Phylum: | Chordate |
| Class: | گوانداران |
| Order: | Rodent |
| Family: | Squirrel |
| Genus: | *Prairie dog* |
| Species: | C. ludovicianus |
| Binomial name |
| Cynomys ludovicianus (Ord, 1815) |
|  |
| Black-tailed prairie dog range |

**کتکەسمۆرەی کلک ڕەش** (*Cynomys ludovicianus*)، کرتێنەرێکە لە خانەوادەی سمۆرەییەکان کە لە دەشتە مەزنەکانی ئەمەریکای باکوور لە سنووری ئەمەریکا و کاناداوە ھەتا سنووری نێوان ئەمەریکا و مێکزیک دەژیەن. ئەم ئاژەڵانە بە پێچەوانەی کتکەسمۆرەکانی دیکە زستانەخەو ناکەن. لە نیوەی زستان دا دەتوانی ئەم جۆرە سمۆرانە لە سەر زەوی ببینیت. ئەو جۆرەی کە دەیگێڕنەوە لە ڕابردوو دا لە ویلایەتی تێگزاس کتکەسمۆرەی کلک ڕەش شاری خۆی ھەبووە لە ناوچەیەک بە ڕووبەری 64000 کیلۆمتری دووجا ژیاون وە ژمارەیان 400 میلیۆن دانە بووە. پێش تێکدانی زاگەیان، ئەم جۆرە کتکەسمۆرە لەوانە زۆرترین جۆر لە ناوەندی ئەمەریکای باکوور بووبێت. ئەم جۆرە یەکێک لەو دوو جۆرە بووە کە لە گۆڤارەکان و یاداشتەکانی گەشتی زانستی لێویس و کلارک دا ناوبراون.

## چۆنێتی ڕوواڵەت

ڕەنگی کتکەسمۆرەی کلک ڕەش بە گشتی قاوەیی مەیلەو زەردە، وە ڕەنگی ژێر زگیان کاڵترە. خاڵێکی ڕەش لە سەر نووکی کلکی ئەوان دایە، وە ھەر لەبەر ئەمەیە کە پێیان دەگوترێت کلک ڕەش. کێشی کتکەسمۆرەی کلک ڕەشی پێگەیشتوو لە نێوان 680 گرام تا 1.361 کیلۆگرام دایە وە ئاساییانە نێرەکان لە مێکان قورسترن. درێژی جەستەیان لە 14 تا 17 ئینچە، و درێژی کلکی ئەوان 3 تا 4 ئینچ دەبێت. ئەم ئاژەڵانە گوێچکەیان بچووکە، بەڵام زۆر تێژبیسن، وە ھەروەھا چاوی ئەوان بچووک و ڕەشە بەڵام تێژبینە.

## لە دیلی دا

Black-tailed prairie dogs were the most common prairie dog species collected in the wild for sale as exotic pets, until this trade was banned in 2003. Prairie dogs in captivity at the time of the ban are allowed to be possessed under a grandfather clause, but no more may be caught, traded, or sold, and transport is only permitted to and from a veterinarian under proper quarantine procedures. The ban was officially lifted on September 8, 2008.

## پیشانگا

* کتکەسمۆرەیەکی کلک ڕەش کە تەنھا 6 ھەفتە تەمەنیەتی
* کتکە سمۆرەیەک لە باخچەی ئاژەڵانی نیشتمانی ئەیالەتی کالیفۆرنیای ولایەتیە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

## سەرچاوەکان

* Nowak، R. M. ١٩٩٩. Walker's Mammals of the World، Vol. ٢. Johns Hopkins University Press، London.
* Prairie Dogs Are A Keystone Species Of The Great Plains
* Desert USA: Prairie Dogs

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ئارشیڤ- وێنە و فیلمەکانی کتکەسمۆرە*(Cynomys ludovicianus)*

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی کەنەدا
# فێرۆمۆن

**فێرومون** (لە یۆنانی کۆن: φέρω -فێرۆ) وەک ھۆرمۆن کاردەکات لە دەرەوەی لەشی زیندەوەر بۆ ڕاکێشانی سەرنجی ھەمان جۆر لە زیندەوەران.

فێرومون کردارێکی کیمیایە کە گیانلەبەران بەرھەمی دەھێنن لە دەرەوەی لاشەی خۆیان کە وادەکات ببێتە ھۆی گۆرانی ھەڵسوکەوتی گیانلەبەری بەرامبەر لەھەمان جۆر و ڕەگەزەکەی، فێرومون ھەروەک ھۆرمۆن وایە بەڵام لە دەرەوەی لەشی زیندەوەر کار دەکات، زۆربەی گیانەوەرە بچووکەکان فێرومون بەکاردەبەن بۆ پەیوەندی بەستن بەیەکتری، چوار جۆری فێرومون ھەیە (releaser, primer, signaler and modulator.)

ئاژەڵان لەنێوان خۆیان فێرومون بەکاردەبەن بۆ مەبەستی:

* ئاگادارکردنەوەی یەکتر
* ئاگادارکردنەوە لە دۆزینەوەی خۆراک
* بۆ زۆربوون
* سنووردارکردن (ئەو ناوچەیەی دەیانەوێ بە تەنیا خۆیان لێی بژین)
* ئاگادارکردنەوەی ئاژەڵانی تر بۆ کشانەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زانست
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی سێکسناسی
# لەبەربردن

یاسا کانی لەباربردنی زارۆک:
\* ڕەنگی سەوز: لەباربردنی یاسایی
\* ڕەنگەکانی دیکە : نایاسایی
**لەبەربردن** یان **لەباربردن** (بە ئینگلیزی: Abortion) حاڵەتی لەناوچوونی زارۆکە لە ناو منداڵداندا پێش لە لەدایکبوون، ئەم حاڵەتە دەتوانیت بەھۆی ھۆکاری سروشتییەوە بیت یان بە دەستی مرۆڤ ئەنجام بگرێت.

## بەستەرە دەرکییەکان

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی ژن
* دەروازەی مافەکانی مرۆڤ
* دەروازەی کۆمەڵگا
# مۆرفین

شێوگی کیمیایی
کاریگەر بوو بە بەرکاهێنانی مۆرفین
مورفین ماددەیەکە لە رووەکی حەشیش دەردەھێنرێی .

## دەرھێنانی

ئەو ماددەیە یەکەم جار لە ڕووەک لەساڵی ١٨٠٤ دەرھێنرا لە لایەن دەرمانسازی ئەلمانی سیرتونر (Sertuner)، کە لەراستیدا مورفین ماددەیەکە لە ٢٠ ماددەی جیاواز پێکھاتووە لە روەکی حەشاش دەردێ .

## بەکارھێنانی پزیشکی

لە سەرەتا وەک ماددەیەکی ھێور کەرەوە بەکار دەھات ، بەلام لە دواتر زانرا کە دە بێتە ھۆ ئاڵوددە بوون،وە کاریگەری لاوەکی تری ھەیە وەک وەستانی میز، رشانەوە،دابەزینی پەستانی خوێن،زیاد بوونی ھیستامین کە دەبتە ھۆی ھەستیاری ( حساسیە)،راگرتنی کۆ ئەندام ھەناسە کە دەبێتە ھۆی مرد،کەم کردنەوەی جولەی گەدە کەم خواردن.نابێ مۆرفن وەک ھێور کەرەوە بەکاربێ لە کاتی منداڵ بوون دە بێتە ھۆی خنکانی کۆرپەلە Neonatal Asphyxia،کێشەکانی سیەکان، نەخۆشی، وە نەخۆشیەکانی مێشک .لە کاتی ژە ھراوی بوون بە مۆرفین دەبێ گەدەی نەخۆش بشوورێ،یان ماددەی ھۆکاری رشانەوە بەکار بێ.

## سەرچاوە

* ماڵپەڕی زانستی کیمیا

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی کیمیا
# ھێلکەدانان

**ھێلکەدانان** (ئینگلیزی: Ovulation) بریتییە لە دەرچوونی ھێلکەی پێگەیشتوو، لە چیکڵدانەی ھێلکەداندا.

## سەرچاوە

* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی پەرستاری
* دەروازەی ژن
* دەروازەی پزیشکی
# گوانداری ڕەسەن

چەندین پریمات
**پرایمەیت** یان **گوانداری ڕەسەن** بە چەندین جۆرە لە گیانلەبەران دەوترێت کە مرۆڤ، مەیموون و چەندین ئاژەڵی دیکە لەوانن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی گیانلەبەران
# شێر

| شێر Temporal range:  |
| --- |
|  |
| نێرینەیەک لە Serengeti National Park لە تانزانیا |
|  |
| مێینەیەک لە Okonjima لە نامبیا |
| Conservation status |
|  Vulnerable  (IUCN 3.1) |
| CITES Appendix II (CITES) |
| Scientific classification  |
| Domain: | Eukaryote |
| Kingdom: | گیانلەبەر |
| Phylum: | Chordate |
| Class: | گوانداران |
| Order: | Carnivora |
| Suborder: | Feliformia |
| Family: | Felidae |
| Subfamily: | Pantherinae |
| Genus: | *Panthera* |
| Species: | P. leo |
| Binomial name |
| Panthera leo (Linnaeus, 1758) |
| Subspecies |
| *P. l. leo*
*P. l. melanochaita*
*P. l. sinhaleyus* |
|  |
| Historical lion distribution |

**شێر** (ناوی زانستی: *Panthera leo*) گیانلەبەرێکی گۆشتخۆرە و لە خێزانی پشیلەکانە کە کێشی نزیکەی ٢٥٠ کیلۆگرام دەبێت و، بە زۆریش لە کیشوەری ئەفریقا لە ھەرێمی دارستانی ساڤانا و زەوی گیایی و کەشوهەوای مامناوەند دەژی.

## ناسراوی و ناوبانگی

دەم و ددانی شێرێکی مێینە
* دڕەندەیی
* نینۆک تیژ و درێژ
* مەترسی دار
* بەھێزی دەم و ددان

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی مەغریب
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی ژینناسی
# نووگینێ

نووگینێ| جوگرافیا |
| --- |
| شوێن | مێلانزیا |
| Coordinates | ﻿ / ﻿ |
| Archipelago | کۆمەڵەدوورگەی مالای |
| Area | ٧٨٥,٧٥٣ km٢ (٣٠٣٬٣٨٠٫٩ sq mi) |
| Area rank | 2nd |
| Highest elevation | ٤,٨٨٤ m (١٦٬٠٢٤ ft) |
| Highest point | پونچاک جایا |
| وڵات |
| **ئیندۆنیزیا** |
| **پاپوا نووگینێ** |
| Demographics |
| دانیشتووان | ~ ١١،٣٠٦،٩٤٠ (as of ٢٠١٤) |
| چڕی | ١٤ /km٢ (٣٦ /sq mi) |

**نووگینێ** یان گینێی نوێ دووەمین دوورگەی گەورەی جیھانە کە ئەندازەی دەگاتە ٧٦٧،٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە و لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئۆقیانووسی ئارامدایە.

## ئەمانەش ببینە

* گینێ

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «New Guinea»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٦ی ئایاری ٢٠٢١.

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئاسیا
# تەندرا

تەندرا لە گرینلاند
**تەندرا** (بە ئینگلیزی: *Tundra*) یەکێکە لەو حەوت زیندە ھەرێمەکانی وشکانی. ھەرێمێکی زیندەیی ساردە، ھیچ درەختێکی تێدانییە. پشتێنەیەکی لێک نەپچڕاو لە ناو باکووری ئەمریکای باکوور و ئەورووپا و ئاسیادا پێکدەھێنێت. ئەم ناوچە ناوچەیکی ساردە بەتایبەتی لەوەرزی زستاندا ئەمەش وای کردووە ئاژەڵەکانی ئەم ناوچە بەزەحمەت خواردنیان دەست بکەویت. ناچار نزیک دەبنەوە لە وناوچانەی کە پلەی گەرمیان کەمێک بەرزترە، چونکە لەوەرزە ساردەکاندا ئەم ناوچەیە دەبێتە بەستەلەک ئەمەش وای کردووە بەزەحمەت گیای لێ سەوزدەبێت، وە دانیشتووانی ئەم ناوچەیە بەشێکی زۆری بەڕاوی ئاژەڵەوە خەریکن بەتایبەتی ئاسکی ڕەنە.

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ڕووسیا
* دەروازەی کەشوھەوا
* دەروازەی ڕوەک
* دەروازەی کەنەدا