Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# خورۆکەکان

چەندین خورۆک
**خورۆکەکان** چەندین جۆرە لە گیانلەبەرانن کە دوو ددانی درێژیان ھەیە کە ھەموو کات لە حاڵی درێژبوون دان.

## پەڕاوێز

* دەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی ژینناسی
# پۆلێنزانی (ژینناسی)

بۆ ناسین و لێکۆڵینەوەی ئاسانتری گیانداران، ناچارین بەپێی تایبەتمەندی و لێکچوونەکانیان پۆلێنیان بکەین.
بەم شێوەیە ھەر گیاندارێک لە شوێنێکی تایبەتدا دادەنرێت.

پۆلێنی زانستی گیانداران یا دابەشاندنی بایۆڵۆجیکی، لە ڕاستیدا ژێرماڵەی زانستی پۆلێنی ژیانە

پۆلێنی زانستی گیانداران، شێوازێکە لە پۆلێنی زانستی (تاکسۆنۆمی زانستی) کە لەگەڵ ئەو جۆرە دابەشکردنەی لە ناو خەڵکدا باوە، جیاوازە.
ھەر پۆلێک بە ناوێک دەناسرێت، ئەم زاراوانە ئەگەرچی تا ڕادەیەک ھاوتای یەکن، بەڵام ھەرکام لێکدانەوەی جیاواز و تایبەتیان ھەیە.

پۆلێنی زانستی نوێ، بەرھەمی کار و چالاکییەکانی کارلۆس لینایۆسە، کە دواتر کەوتووەتە ژێر کاریگەری بەرھەمەکانی چارڵز داروینەوە.

## مێژوو

یەکەم پۆلێنەکانی زیندەوەران زیاتر لە ٢٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لەسەر دەستی فەیلەسووفی یۆنانی ئەرستۆ کراوە، کە زیندەوەرانی پۆلێنکرد بۆ ڕووەک و گیانەوەران، وە گیانەوەرانیشی دابەش کرد بۆ سێ کۆمەڵە، کۆمەڵەی نیشتەجێی وشکایی و نیشتەجێی ئاوی و هەوایی، وە ڕووەکەکانی دابەشکرد بەپێی جیاوازی قەدەکانیان بۆ سێ کۆمەڵ کە درەخت و دەوەن و گیاکانە. وە دواتر لە گەڵ دۆزینەوەی زیندەوەری نوێ زیندەزانان بۆیان دەرکەوت کە سیستەمەکەی ئەرستۆ ناتوانێت هەندێک لەو زیندەوەرانە لە خۆبگرێت، بۆیە دواتر چەند سیستەمێکی تر داهێنران لەوانە زانا کارلۆس لینایۆس سیستەمێکی داهێنا بەناوی سیستەمی لینایۆس، کە لە ٧ ئاست پێکهاتبوو بۆ پۆڵێنکردنی زیندەوەران.

## سیستەمی نوێ

دوو ساڵ دوای مەرگی سروشتوانی ئینگلیسی *جان ڕەی*، کارلۆس لینایۆس لە دایک بوو. کارلۆس لینا لە کتێبی مەزنی سیستەمی سروشتدا، سروشت بە سێ میران دابەش دەکات: کان، ڕوەک، گیانەوەر و لە پێنج پۆلدا وردیان دەکاتەوە:
چین(Class)، تۆرەمە(Order)، خێزان(Family)، جنس(Genus) و جۆر(Species)

## پێکھاتەی پۆلێن

پۆلێنی زانستی گیانداران ھەشت پۆلی سەرەکی ھەیە، کە لە گەورەوە بۆ بچووک بریتییە لە:

* Domain: قەڵەمڕەو یا مەڵبەند
* Kingdom: پادشایەتی (زنجیرە)
* Division: لق (بۆ گیانەوەران)، ھۆز: Phylum (بۆ ڕوەکان)
* Class: چین
* Order: ڕێزە
* Family: خێزان (بە شێوەیەکی گشتی)، تیرە (زۆرتر بۆ ڕوەک و باڵندە)
* Genus: جنس
* Species: جۆرە

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «رده‌بندی زیست‌شناختی»، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣.

## بەستەرە دەرەکییەەکان

* دەروازەی زانست
# گیانلەبەر

| گیانلەبەر |
| --- |
|  |
| لقی | heterotroph، ئۆرگانیزم |
| بەکارھێنان | human uses of animals |
| بابەتی لاوەکی | ژینگەناسی |
| کەسێکی دیار | ئەرەستوو، کارڵ لینایۆس، Jean-Baptiste de Lamarck، جۆرج کوڤیێ |
| ناوی پۆلێنکردن | Animalia |
| پلەی پۆلێنکردن | kingdom |
| پۆلێنکردنی باوان | Apoikozoa |
| ناوی باوی پۆلێنکردن | 动物界، animales، dyreriket، animal، živali |
| ھاوواتای پۆلێنکردن | Metazoa |
| Temporal range start | Cryogenian |
| بەرھەم | animal fossil |
| ڕێکەوتی دەستپێکردن | ٦٦٥ ملیۆن ساڵ پێش زایین |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | گیانلەبەرناسی، ژینناسی، پزیشکیی ئاژەڵ |
| ھاشتاگ | animals، animal |
| Code of nomenclature | International Code of Zoological Nomenclature |
| پێڕست | list of animal classes، lists of animals |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

| گیانەوەران Temporal range: ئێدیاکاران - تا ئێستا |
| --- |
|  |
| لە سەرەوە لە چەپ بۆ ڕاست:قرپۆک دارێکی ئۆسڕاڵیایی، کوند شاری، بەبر، جاڵجاڵووکە سەوزی ئەورووپایی، کەسپکی سپی، کیسەڵی سەوزی دەریایی، ھەنگ، ماسی، مەیموون، مشار ماسی و پەپوولە |
| Scientific classification |

**گیانلەبەر**، **گیانەوەر** یان **گیاندار** بەشێکی گەورەیە لە زیندەوەران پێک دەھێنن، کە خۆیان بە دوو لقی سەرەکی مازەداران و بێمازەکان دابەش دەبن.

## تایبەتمەندییەکان

سەرجەم گیانەوەران دەجووڵێن و لە ناویاندا مرۆڤ دەتوانێت بیر بکاتەوە.

### تایبەتمەندیی خانە گیانەوەرییەکان

خانە گیانەوەرییەکان:

* لە خانە ڕوەکییەکان بچووکترن
* ڤاکیوئۆلەکانی بچووکترە
* لایسۆسۆمیان ھەیە کە لە ڕوەکدا نییە
* کۆلۆرۆپلاستیان نییە
* خانەی گیانەوەری دیواری نییە
* خانە ڕوەکییەکان بە گشتی سانتریۆلیان نییە

## بەشێک لە گیانلەبەران

* ڕاوکەر
	+ شێر
	+ بەبر
	+ پڵنگ
	+ گورگ
	+ ڕێوی
	+ چەقەڵ
* ئاژەڵ
	+ مانگا
	+ بزن
	+ مەڕ
	+ کەر
	+ ئەسپ
	+ وشتر
	+ فیل
	+ ورچ
	+ تیمساح
	+ کەرگەدەن

## تەمەنی ھەندێک لە گیانەوەران

* مەڕ ١٠ ساڵ
* کەروێشک ٦ تا ١٠ ساڵ
* ھەنگ ٢ ساڵ
* مێروولە یەک ساڵ
* پشیلە ١٥ ساڵ
* گورگ ١٠ تا ١٥ ساڵ
* بولبول ١٢ ساڵ
* مار ١٠ ساڵ
* ئەسپ ٢٥–٣٠ ساڵ
* مانگا ٢٥ ساڵ
* پەڕەسێلکە ١٨ ساڵ
* سەگ ١٥–٢٥ ساڵ
* قڕژاڵ ٢٠ ساڵ
* مەیموون٤ ٠ساڵ
* وشتر ٣٥–٤٠ ساڵ
* لەق لەق ٣٥–٤٠ ساڵ
* کەڵ ٢٥–٤٠ ساڵ
* قەل ٥٠ ساڵ
* ھەڵۆ ٣٠ ساڵ
* ورچ ٥ ٠ساڵ
* شێر ٥٠ ساڵ
* کیسەڵ١٠٠ ساڵ
* تووتی١٠٠ ساڵ
* فیل ١٠٠ ساڵ
* ماسی ١٠٠ ساڵ
* مێشوولە ٦ مانگ
* مێش ٣–٤ مانگ
* پەپوولە ٢ مانگ
* کەرەکێوی ٤٠ ساڵ

## سەرچاوەکان

* دەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی زانست
# مازەداران

ماسی تێترا لە جۆری X-RAY، پەتی دەماری ئەم گیانەورە دیارە
**مازەداران** یەکێک لە دوو لقی سەرەکی گیانەوەرانە. تایبەتمەندی مازەداران، هەبوونی پەتێکی دەماری هڵۆڵ لە پشتدا بە ناوی پشتە مازەیە (notochord). ئەم پەتە بە مێشک کۆتایی دێ. گەورەترین ژێرلقی مازەداران بڕبڕەدارەکانن ، کە ئەم گیانەوەرانە لەگەڵ ئەوانەی بەر لە خۆیان کە کۆئەندامی پەیکەریان لە دەرەوەی لەشیاندا ھەبوو جیاوازن، بە پێچەوانە ئەم کۆئەندامە لەماندا ھاتووەتە ناو لەشی گیانەوەرەکەوە.

لقی مازەداران، سێ ژێرلقی لێ دەبێتەوە:

* کلک مازەداران(Urochordata)
* سەرمازەداران (Cephalochordata)
* کاپۆڵداران (Craniata) کە مۆرەدارانیش دەگرێتەوە.

## سەرچاوە

*بەستەری مردووی ھەمیشەیی*‍]

* دەروازەی گیانلەبەران
# بڕبڕەداران

وێنەی هەندێک لە بڕبڕەداران.
**بڕبڕەداران** یەکێک لە گەورەترین ژێرلقەکانی گیانەوەرانی مازەدارە.

گیانەوەرانێ کە لەم تۆرەمەدان پەتەمازەیێک بە ناو پشتیاندا کشاوە. لە بڕبڕەدارەکاندا ئەم پەتەمازە بە بڕبڕاگە دەپارێزرێت.

بڕبڕەداران بەشێکی زۆر لە گیانەوەرانی ئێسکدار پێک دێنن و زیرەکترین و گەورەترین حەیوانەکانی جیهانیش دەگرنە بەر. ئەم ژێرلقە پتر لە 64000 جۆرە لە بڕبڕەداران دەگرێتە خۆ کە بە 7 پۆل دابەش دەبن:

1. گوانداران
2. کرۆژنە ماسی
3. ماسی بێ شەویلکە
4. ماسی ئێسکدار
5. پەلەوەران
6. خشۆکان
7. دووژینان

ئەم گیانەوەرانە لەگەڵ ئەوانەی بەر لە خۆیان کە کۆئەندامی پەیکەریان لە دەرەوەی لەشیاندا ھەبوو جیاوازن، بە پێچەوانە ئەم کۆئەندامە لەماندا ھاتووەتە ناو لەشیانەوە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی
* ویکیپیدیای فارسی

* دەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی ژینناسی
# چین (ژینناسی)

لە باسی پۆلپۆلکردنی گیانداران لە ژینناسیدا، **چین** پلەیەکی تاکسۆنۆمییە کە لە چەند ڕێزەیەک لە پاڵ یەکا دروست دەبێ. پلەکانی دیکە لە گەورەوە بۆ بچووک بریتین لە مەڵبەند، شانشین، ھۆز، ڕێزە، خێزان، جنس و، جۆر، کە چین دەکەوێتە نێوان ھۆز و ڕێزەوە.

## سەرچاوەکان

* Class (biology)

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی ڕوەک
# گوانداران

وێنەی گیانلەبەرە مەمکدارەکان
**گوانداران** یان **شیردەران** ئەو گیانلەبەرانەن کە لە کۆمەڵەی بڕبڕەدارەکانن و خاوەن بڕبڕەی پشتن و بە شیر بێچووەکانیان گەورە دەکەن. نزیکەی ٤، ٥٠٠ جۆر گیانلەبەری مەمکدار ھەیە و مرۆڤیش ھەر سەر بە کۆمەڵەی مەمکدارەکانە. ئەو گیاندارانەی گوێیان لە دەرەوە بێ ئەوا مەمکدارن، و چەند جۆرێکی ھەیە وەکوو: ھێلکەکەرەکان، تورەگەدارەکان و... ھتد.

## ھۆکاری ناولێنان

ھۆی ناونانیان بە (مەمکدارەکان یان شیردەرەکان) بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە مەمکیان ھەیە و بە شیر بێچووەکانیان بەخێو دەکەن.

* دەروازەی گیانلەبەران
# ڕێزە (ژینناسی)

**ڕێزە** یەکێ لە ھەشت پلەی تاکسۆنۆمیی سەرەکییە. لە خێزان گەورەترە و لە چین بچووکترە. لەوانەیە وەک کۆمەڵە خێزانێک دیاری بکرێ کە لەگەڵ یەکترا پەیوەندییان بێ.

## سەرچاوەکان

* Order

* دەروازەی ڕوەک
* دەروازەی ژینناسی
# خێزان (ژینناسی)

**تیرە** یا **خێزان** ناوی پۆلێکە لە پۆلێنی زانستی گیانداراندا کە دەکەوێتە پاش ڕێزە و پێش جنس .

زاراوەی تیرە پتر بۆ ڕوەک و باڵندە بەکار دێت.

## تیرەکانی باڵندە

* نوقاڤۆکان
* لەگ لەگان
* کەندەسمان
* بەرگاویلە
* کۆتران
* قەلان
* ھەڵۆیان
* کوند
* پەپووسێمانە
* قازەکان
* گۆرەوی چنەەکان
* چۆلەکە پەرچان
* چۆلەکەکان
* شەھێنەکان
* قوڵە جووقە
* ڕەشیشەکان

## سه‌رچاوه‌

فەرھەنگی باڵندە

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی ڕوەک
# جنس (ژینناسی)

لە ژینناسیدا، **جنس** پلەیەکی تاکسۆنۆمییە کە لە پۆلێنی زانستیی ئۆرگانیزمە زیندووەکان و فۆسیلەکان و ڤایرۆسەکاندا بە کار دەبردرێ. لە زنجیرەی پۆلەکاندا، جنس لە سەرەوەی جۆر و لە خوارەوەی خێزاندایە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زانست
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی ڕوەک
# جۆر (ژینناسی)

**جۆرە** لە دابەشکاریی ژینناسیدا بە گرووپێک لە گیانەوەران دەگوترێت کە دەتوانن پێکەوە سێکس بکەن و منداڵ بھێنن و ئەم منداڵانەش بتوانن دیسان ھەمان کار بکەن.

## پەڕاوێزەکان

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی ڕوەک
* دەروازەی فەلسەفە
# ١٩٠٤

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ٢ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ١٩ – **سەدەی ٢٠** – سەدەی ٢١ |
| ساڵەکان: | ١٩٠١ ١٩٠٢ ١٩٠٣ – **١٩٠٤** – ١٩٠٥ ١٩٠٦ ١٩٠٧ |

ساڵی **1904** زایینی (ڕێکەوتی 10 بەفرانباری 1282 کۆچیی هەتاوی تا 10 بەفرانباری 1283 کۆچیی هەتاوی) چوارەمین ساڵی سەدەی 20ە.

## ڕووداو

### کوردستان

* بڵاوکردنەوەی بەرهەمەکانی هۆزانەوان، مەلای جزیری بە لیتۆگراف لە ئەڵمانیا، لەلایەن هارتمانەوە.

* تۆفیق ئاغا بۆ ماوەی ساڵێك بووە فەرمانڕەوای سلێمانی.

* بڵاوبوونەوەی نەخۆشیی ڕشانەوە لە سلێمانی و دەوروبەریدا.

* شێخ سدیق پەلاماری سنووری ئێرانی دا و لە نێوچەی ساما-بەراندوز قەڵایەكی دروستكرد.

* دامەزراندنی یەکێتی تۆپی پێی نێودەوڵەتی (فیفا)

## لە دایک بوون

* لەدایکبوونی هونەرکاری گۆرانیبێژ، مامۆستا عەلی مەردان لە شاری كەركوك.

* لەدایکبوونی هۆزانەوانی كورد گۆران.

* لەدایکبوونی زمانەوان و ئایینی شێخ موحەممەدی خاڵ.

* لەدایکبوونی هۆزانەوان شێخ ئەحمەدی سریلاوه.

* لەدایکبوونی موحەممەد سەعید قەزاز لە سلێمانی.

* لەدایکبوونی شوکور مستەفا.

* تشرینی دووەم 19 - لەدایکبوونی هۆزانەوان و نووسەر عەبدولواحید نوری.

## مەرگ

* \* کۆچی دوایی هۆزانەوان مەحوی.

* کوژرانی هۆزانەوان مایل، نێوی مەلا ڕەشیدی لاوەیە و خەڵكی سلێمانی بووە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
# دۆخی پاراستن

گرافیکێکی تایبەت بە هەڵسەنگاندنی دۆخی پاراستن
**دۆخی پاراستن** یان **دۆخی قڕان** سیستەمێکی هەڵسەنگاندنی کۆمەڵێک زیندەوەرە و ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئایا گروپەکە هێشتا بوونی بەرفراوانی هەیە لە ژینگەدا یاخود ئەگەری لەناوچوونی لەسەرە لە داهاتوویەکی نزیکدا. زۆر هۆکار لە کاتی هەڵسەنگاندنی دۆخی پاراستندا لەبەرچاو دەگیرێن- وەک (ژمارەی ئەو تاکانەی بە زیندوویی ماونەتەوە، زیادبوون و کەمبوونەوەی گشتی زیندەوەرەکان لەگەڵ تێپەڕبوونی کات، و ڕێژەی سەرکەوتنی زاوزێکردن یاخود هەڕەشە دیارەکان) لەسەر ئەو گروپەی هەڵسەنگاندنی بۆ دەکرێت.

## سەرچاوەکان

۱.

* دەروازەی ژینگە
* دەروازەی ژینناسی
# یەکێتیی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی سروشت

یەکێتی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی سروشت و سامانە سروشتییەکان (IUCN)|  |
| دروشم | یەکگرتن بۆ ژیان و بژێوی |
| دامەزران | ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٨ (١٩٤٨-١٠-05) فۆنتاینبلۆ, فەڕەنسا |
| جۆر | ڕێکخراوێکی نێونەتەوەیی |
| ئامانج | پاراستنی سروشت, جۆراوجۆری زیندوو |
| ئۆفیسی سەرەکی | گلاند, سویسڕا |
| ناوچەکانی خزمەت  | لە سەرانسەری جیھاندا |
| ئەندامان  | ١٫٤٠٠ |
| کەسایەتییە گرنگەکان | برۆنۆ ئۆبەرلێ (بەڕێوەبەری گشتی) ڕەزان ئەلموبارەک (سەرۆک) |
| داھات  | ١٤٠.٧ ملیۆن فرەنکی سویسری / ١٤٨ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی (٢٠١٩) |
| کرێکاران  | زیاتر لە ٩٠٠ (لە سەرانسەری جیھان) |
| وێبگە | www.iucn.org |
| پێشووتر ناسرابوو بە | یەکێتی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی سروشت |

**یەکێتی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی سروشت** (بە ئینگلیزی: IUCN) یەکەم ڕێکخراوی ژینگەیی جیھانە کە لە ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٨ دامەزراوە. گەورەترین ڕێکخراوە لە جیھاندا لە ڕووی زانیاری سروشتەوە و بارەگا سەرەکییەکەی لە شاری گلاند لە سویسڕایە و زیاتر لە ٢٠٠ میری و ١٠٠٠ ڕێکخراوی نامیری و نزیکەی ١٠٫٠٠٠ خۆبەخش لەخۆدەگرێت لە ١٦٠ وڵاتی دەوروبەری جیھان، کارەکانی لەسەر بنەمای توێژینەوەی زانستی و یەکخستنی ھەوڵەکانە بۆ بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانکارییە نەرێنییەکان لە سروشت لە ڕێگەی تۆڕێکەوە کە لەلایەن ١١٠٠ کارمەند و ٦٢ فەرمانگە پشتگیری دەکرێن کە لەلایەن میری(حکومەت) و کۆمپانیاکانەوە پارەیان بۆ دابین دەکرێت، ڕێکخراوەکە چاودێرێکی فەرمییە لە کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان و یەکێتییەکە ساڵانە لیستی سووری ئەو جۆرە گیاندارانە کە مەترسی لەناچوونیان ھەیە بڵاودەکاتەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕوەک
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
# سۆماڵیا

| سۆماڵیا |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Federal Republic of Somalia |
|  |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٠ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya، جمهورية الصومال الفدرالية، Soomaaliya، 𐒈𐒝𐒑𐒛𐒐𐒘𐒕𐒖 |
| زمانی فەرمی | زمانی سۆمالی، زمانی عەرەبی |
| سروودی نیشتمانی | Qolobaa Calankeed |
| Culture | culture of Somalia |
| کیشوەر | ئەفریقا |
| وڵات | سۆماڵیا |
| پایتەخت | مۆگادیشۆ |
| ناوچەی کاتی | UTC+03:00، Africa/Mogadishu |
| ناوچەی جوگرافی | ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا |
| پۆتانی شوێن | ٦°٠′٠″N ٤٧°٠′٠″E |
| Coordinates of easternmost point | ١٠°٢٥′٠″N ٥١°١٦′٠″E |
| Coordinates of northernmost point | ١١°٥٨′٤٨″N ٥٠°٤٦′٤٨″E |
| بەرزترین خاڵ | Shimbiris |
| نزمترین خاڵ | ئۆقیانووسی ھیند |
| شێوەی بنەڕەتیی حکوومەت | کۆماری فیدڕاڵ |
| پۆستی سەرۆکی دەوڵەت | President of Somalia |
| سەرۆکی حکوومەت | حەسەن شێخ مەحموود |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | Prime Minister of Somalia |
| سەرۆک | Mohamed Hussein Roble |
| دەستەی جێبەجێکردن | Federal Government of Somalia |
| ئەنجومەنی یاسادانەر | Federal Parliament of Somalia |
| Central bank | Central Bank of Somalia |
| Public holiday | Republic Day، ڕۆژی ساڵی نوێ |
| دانیشتووان | ١١٬٠٣١٬٣٨٦ |
| دراو | Somali shilling |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | جیبووتی، ئیتیۆپیا، کینیا |
| Driving side | right |
| Electrical plug type | Europlug |
| لە پێش | State of Somaliland |
| جێگەی دەگرێتەوە | Somali Democratic Republic |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | Somali studies |
| ڕووبەر | ٦٣٧٬٦٥٧±١ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە |  |
| ھاشتاگ | Somalia، somalia |
| پاوانی ئینتەرنێتی | .so |
| وەسفی ئاڵا | flag of Somalia |
| وەسفی نیشان | coat of arms of Somalia |
| جوگرافیای ئەم بابەتە | Geography of Somalia |
| ‎most populous urban area | مۆگادیشۆ |
| ئابووری بابەت | ئابووری سۆماڵیا |
| دیمۆگرافیای بابەت | demographics of Somalia |
| کۆدی مۆبایلی وڵات | 637 |
| کۆدی تەلەفۆنی وڵات | +252 |
| Emergency phone number | 999، 888، 555 |
| کۆدی تابلۆی ئۆتۆمۆبیل | SO |
| Maritime identification digits | 666 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**سۆمالیا** (بە عەربی: *الصومال* ، بە زمانی سۆمالی: *Soomaaliya*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری مۆگادیشویە. لە باکووری ڕۆژاواوە لەگەڵ جیبۆتی، لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ کینیا، لە باکوورەوە لەگەڵ کەنداوی عەدەن، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئۆقیانوسی ھیندی و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ زەریای ھیندی ھاوسنوورە ئەسیوپیا؛ و خاوەنی درێژترین سنووری دەریاییە لە کیشوەری ئەفریقا. زەوییەکانی بە جۆراوجۆری فەلات و دەشت و بەرزاییەکان تایبەتمەندن. بە درێژایی ساڵ کەشوھەوای بیابانێکی گەرمی ھەیە لەگەڵ ھەندێک وەرزی گەرما و بارانێکی ناڕێک.

لە ڕابردوودا باکووری ڕۆژھەڵاتی سۆماڵ یەکێک بوو لە ناوەندە گرنگەکانی بازرگانی نێودەوڵەتی نێوان وڵاتانی جیھانی کۆن؛ کە دەریاوان و بازرگانانی سۆماڵ، بازرگانییان بەزۆری بە بەھاراتەوە تێدا دەکرد، کە بە بەنرخترین بەرھەمەکانی ناوچەی باشووری نیمچە دوورگەی عەرەبی و سۆکۆترا دادەنران بۆ میسرییە کۆنەکان و فینیقییەکان و ماسۆنەکان و بابلییەکان، لەگەڵ ھەموو کاروانە بازرگانییەکانی سۆماڵ پەیوەست بوون و سۆماڵییەکان پەیوەندی بازرگانییان لەگەڵدا دامەزراند.

## ئایین

| ئایینەکان لە سۆماڵیا |
| --- |
| **ئایینەکان** |  |  | **ڕێژە** |  |
| ئیسلام (سوننە) |    | ١٠٠٫٠٪ |

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی وڵاتەکان
# ئیتیۆپیا

| کۆماری دیموکراتی فیدراڵی ئیتۆپیاየኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ **ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **سروود:Wodefit Gesgeshi, Widd Innat Ityopp'ya* ("March Forward, Dear Mother Ethiopia")  |
| شوێنی ئیتۆپیا   |
| **پایتەخت** و گەورەترین شار
  | ئادیس ئابابا ﻿ / ﻿ |
| زمانە فەرمییەکان | ئەمھاری |
| زمانە ناوچەییەکان | زمانە فەرمییەکان و گرووپە ڕەگەزییەکانی تر بەپێی ناوچەکان. |
| **گرووپە ڕەگەزییەکان**  | - ئۆرۆمۆ ٣٤٫٥٪
- ئەمھارا ٢٦٫٩٪
- سۆماڵی ٦٫٢٪
- تیگرایی ٦٫١٪
- سیداما ٤٫١ ٪
- گوراگی ٢٫٥٪
- وێلایتا ٢٫٣٪
- ھادییە ١٫٧٪
- ئافار ١٫٧٪
- گامۆ ١٫٥٪
- گیدیۆ ١٫٣٪
- ھیتر ١١٫٣٪
 |
| ناوی هاووڵاتی | ئیتۆپی
 |
| دەوڵەت | Federal پەڕلەمانی فیدراڵی1 |
|  -  | سەرۆک | گیرما وۆلدێ-جیۆرجس |
|  -  |  سەرۆک وەزیران | مێلیس زێناوی |
| دامەزراندن |
|  -  | شانشینی ئاخووم | ٩٨٠ پێش‌زایین  |
|  -  | ئیپمراتۆری ئیتۆپیا | ١١٣٧  |
|  -  | ڕەوشی ئێستا | ١٩٩١  |
| ڕووبەر |
|  -  | سەرجەم | ١٬١٠٤٬٣٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (27th) ٤٢٦٬٣٧١ مایلی چوارگۆشە  |
|  -  | ئاو (%) | ٠٫٧ |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی ٢٠١١ | 82,101,998 (14th) |
|  -  | سەرژمێریی ٢٠٠٧ | ٧٣٬٩١٨٬٥٠٥  |
|  -  | چڕی | ٧٤ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (123rd) ١٩٤کەس لە مایلی چوارگۆشە |
| **GDP** (PPP) | بەراوردی ٢٠١١ |
|  -  | سەرجەم | $94.598 billion  |
|  -  | سەرانە | $1,089  |
| **GDP** (nominal) | بەراوردی ٢٠١٠ |
|  -  | سەرجەم | $29.717 billion  |
|  -  | سەرانە | $350  |
| **Gini** (١٩٩٩–٠٠) | ٣٠ (medium)  |
| **HDI** (٢٠١٠) |  0.328 (low) (١٥٧th) |
| دراو | بیڕ (`ETB`)  |
| ناوچەی کاتی | EAT (UTC+٣) |
|  -  | ھاوین (DST) | not observed (UTC+٣) |
| لای لێخوڕین | ڕاست |
| پاوانی ئینتەرنێت | .et |
| کۆدی تەلەفۆن | ٢٥١ |
| 1 | According to *The Economist* in its Democracy Index, Ethiopia is a "hybrid regime", with a dominant-party system led by the Ethiopian People's Revolutionary Democratic Front. |
| 2 | Rank based on 2005 population estimate by the United Nations. |

**ئەسیوبیا** یان **ئیتیۆپیا**، بە فەرمی **کۆماری دیموکراتیی فیدراڵی ئیتیۆپیا** وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری ئادیس ئابابایە، وڵاتێکی دەورەدراوە لە قۆچی ئەفریقا، بەرەو باکوور سنووردارە لەگەڵ ئێریتریا و جیبووتی، بەرەو باکووری باکوور سنووردارە لەگەڵ سۆماڵیلاند[./ئیتیۆپیا#cite\_note-6 [lower-alpha 1]]، بەرەو ڕۆژھەڵات سنووردارە لەگەڵ سۆماڵیا، بەرەو باشووور سنووردارە لەگەڵ کینیا، بەرەو ڕۆژاوا لەگەڵ سوودانی باشوور سنووردارە و بەرەو باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ سوودان سنووردارە، تەواوی ڕێژەی خاکەکەی ١ ملیۆن و ھەزار کلیۆمەتر چوارگۆشەیە و ١١٧ ملیۆن دانیشتووی ھەیە و یەکێکە لە ١٢ وڵاتە چڕەکانی لە جیھان و دووەم وڵاتە لە ئەفریقا لەڕووی چڕی دانیشتووان.

## ئایین

٤٣٪ ئۆرسۆدۆکس، ٣٥٪ ئیسلام (سوننە)، ١٨٪ پرۆتێستانت، ٤٪ ئەوانی تر.

## تێبینیەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی وڵاتەکان

ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگەکانی `<ref>` بۆ گرووپێک بەناوی «kurdish-alpha» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای `<references group="kurdish-alpha"/>` نەدۆزرایەوە
# جیبووتی

| جیبووتی |
| --- |
| بە عەرەبی: جمهورية جيبوتي |
|  |
| بەشێکە لە | French colonial empire |
| دامەزران | ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٧٧ |
| ناو بە زمانی فەرمی | جمهورية جيبوتي، République de Djibouti، Jabuuti |
| ناونراوە لەدوای | جیبووتی |
| زمانی فەرمی | زمانی فەڕەنسی، زمانی عەرەبی |
| سروودی نیشتمانی | Djibouti |
| Culture | culture of Djibouti |
| کیشوەر | ئەفریقا |
| وڵات | جیبووتی |
| پایتەخت | جیبووتی |
| ناوچەی کاتی | UTC+03:00، Africa/Djibouti |
| ناوچەی جوگرافی | ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا |
| پۆتانی شوێن | ١١°٤٨′٠″N ٤٢°٢٦′٠″E |
| Coordinates of easternmost point | ١٢°٧′١٧″N ٤٣°٢٥′١″E |
| Coordinates of northernmost point | ١٢°٤٢′٠″N ٤٣°٧′٤٨″E |
| Coordinates of southernmost point | ١٠°٥٤′٤٧″N ٤١°٥٦′٤٨″E |
| Coordinates of westernmost point | ١١°٢٩′٣٦″N ٤١°٤٦′١٦″E |
| بەرزترین خاڵ | Mousa Ali |
| نزمترین خاڵ | Lake Assal |
| پۆستی سەرۆکی دەوڵەت | President of Djibouti |
| سەرۆکی حکوومەت | Ismail Omar Guelleh |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | Prime Minister of Djibouti |
| سەرۆک | Dileita Mohamed Dileita، Abdoulkader Kamil Mohamed |
| ئەنجومەنی یاسادانەر | National Assembly |
| Central bank | Central Bank of Djibouti |
| دانیشتووان | ١٬١٥٢٬٩٤٤ |
| دراو | Djiboutian franc |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | ئیتیۆپیا، ئێریتریا، سۆماڵیا |
| Driving side | right |
| Electrical plug type | Europlug، Type E |
| جێگەی دەگرێتەوە | French Territory of the Afars and the Issas |
| زمانەکان | Modern Standard Arabic، زمانی سۆمالی، زمانی فەڕەنسی، زمانی عەفەر |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | Declaration of independence of Djibouti |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | Djiboutian studies |
| ڕووبەر | ٢٣٬٢٠٠±١ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە |  |
| ھاشتاگ | Djibouti، djibouti |
| پاوانی ئینتەرنێتی | .dj |
| وەسفی ئاڵا | flag of Djibouti |
| وەسفی نیشان | Emblem of Djibouti |
| جوگرافیای ئەم بابەتە | geography of Djibouti |
| ئابووری بابەت | ئابووری جیبووتی |
| دیمۆگرافیای بابەت | demographics of Djibouti |
| کۆدی مۆبایلی وڵات | 638 |
| کۆدی تەلەفۆنی وڵات | +253 |
| Trunk prefix | بێ نرخ |
| Emergency phone number | 17، 18، 19 |
| Maritime identification digits | 621 |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**جیبووتی**، بە فەرمی **کۆماری جیبووتی** (بە عەرەبی: *جمھوریة جیبوتی*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری جیبووتییە.

## ئایین

| ئایینەکان لە جیبووتی |
| --- |
| **ئایینەکان** |  |  | **ڕێژە** |  |
| سوننە |    | ٩٦٫٠٪ |
| مەسیحی |    | ٤٫٠٪ |

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی وڵاتەکان