# دەستپێک

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
ئەو ئینسایکڵۆپیدیا ئازادەی کە ھەموو کەسێک دەتوانێت دەستکاریی بکات.
ھەنووکە ٨١٬٧٢٩ وتار بە کوردیی ناوەندی (سۆرانی) ھەن. | پێڕستی وتارەکان • ڕێکخستنەکان

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  ھونەر  زانست  مێژوو  ژیاننامە |  چاند  جوگرافیا  ماتماتیک  کتێب |  تەکنۆلۆژیا  مۆسیقا  وەرزش  کۆمەڵگا |
| ھەموو دەروازەکان |

 |
|
لەبارەی ویکیپیدیا
 • سیاسەت و ڕێساکان
 • فێرکاریی خێرا
 • فێرکاری بە وێنە
 • پرسیارە دووپاتکراوەکان
 • ڕێنماییی خێرا
٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (زایینی)؛ بەرامبەر بە ١٥ی جۆزەردانی ٢٧٢٦ (کوردی) |

 وتاری ھەڵبژێردراوی ھەفتە

**ھیندستان** یان **کۆماری ھیند** (بە ئینگلیزی: India؛ بە ھیندی: भारत) وڵاتێکە لە باشووری ئاسیا، دووەم پڕدانیشتووانترین وڵاتی جیھانە. حەوتەمین گەورەوڵاتی جیھانە لەڕووی ڕووبەرەوە و گەورەترین وڵاتی دیموکراسییە لە جیھان لەڕووی دانیشتووانەوە. لە باشوورەوە بە زەریای ھیندی لکاوە، ھەروەھا لە باشووری ڕۆژاوا بە دەریای عەرەبییە. ھیندستان لە ڕۆژاواوە ھاوسنوورە لەگەڵ پاکستان، ھەروەھا ھەریەکە لە چین، نیپاڵ و بوتان دەکەونە باکوور؛ بەنگلادیش و میانماریش دەکەونە ڕۆژھەڵات، ھەروەھا ھیند لە زەریای ھیندییەوە دراوسێی سریلانکا و ماڵدیڤە. لەپاڵ ئەوانەش سنووری ئاویی ھاوبەشی لەگەڵ تایلەند و ئیندەنووسیا ھەیە.

مرۆڤ نزیکەی ٥٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە ئەفریقاوە ھاتە نیمچەکیشوەری ھیندی. مانەوەیان لەم ناوچەیە لە فۆرم و گرووپی جیاواز وای کرد ناوچەکە جیاواز دەرکەوێت، بەجۆرێک لەدوای ئەفریقا دووەم ناوچەیە کە زۆرترین ژمارەی جیاوازی جینی مرۆڤی لێ بێت. نزیکەی ٩٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر، ژیان لە نیمچەکیشوەری ھیندی جێگیریی وەرگرت، لەم نێوانەدا دەرکەوتنی شارستانیی دۆڵی ئیندوس لە میلینیۆمی پێش زایینن ھەبوو. لە ١٢٠٠ ساڵ بەر لە زایین، زمانی سانسکریت بنچینەیەکی سەرەتایی دروست بوو، و دواتر لە باکووری ڕۆژاوای ھیندستان بڵاوبوویەوە. لە لایەکی دیکەوە زمانی ڕیجڤدا دەرکەوت کە بەکاردەھات بۆ تۆمارکردن و وێنەکردن لە ئایینی ھیندووئیزم لە ھیندستان. لە باکوور و ڕۆژاوای ھیند، زمانە دراڤیدییەکان چیتر نەمان. لە ٤٠٠ ساڵ بەر لە زایین، سیستمی چینایەتی و پۆلێنکردن لە ئایینی ھیندووئیزم دەرکەوت، ھاوکات ھەریەکە لە ئایینەکانی بوودیزم و جاینیزم دەرکەوتن، کە ئەوان فەرمانە کۆمەڵایەتییەکانیان بەبێ گەڕانەوە بۆ پۆلین و بنەچەی کەسەکان دەسەپاند. ئیمپراتۆریەتیی ماوریا و ئیمپراتۆریەتیی گوپتا لەیەکەمین دەسەڵاتدارە سیاسییەکانی ناوچەکە بوون، دواتر سەردەمی دەسەڵاتیان بە داھێنانەکانیانەوە کۆتایی ھات، لەپاڵ ئەوەش شکۆ و بوونی ژنیان نەھێشت لە کایەی سیاسەت، ھەروەھا سیستەمی پۆلێنکردن و چینایەتی ھیندووئیزم بەڕێکخراوییەوە خستە ناو بیرووباوەڕەکانی بەڕێوەبردن. لە باشووری ھیند، شا و فەرمانڕەواکانی ناوەڕاستی ھیند ھەستان بە ھاوردەکردنی کەلتووری دین و زمانی دراڤیدییەکان بۆ شانشینەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ھیندستان.

لە سەدەکانی ناوین، ھەریەکە لە ئایینەکانی مەسیحی، ئیسلام و زەردەشتی گەیشتنە باشوور و ڕۆژاوای ھیندستان. دواتر سوپای موسڵمانەکان لە ناوەڕاستی ئاسیاوە بەرەو باکووری ھیندستان بەپچڕ پچڕ ھەنگاویان نا، لە ئەنجامدا شانشینی دەلھی دامەزرا، بەمەش باکووری ھیندستان بوو بە بەشێک لە شارستانییەتی ئیسلامی لە سەردەمی زێڕینی ئیسلام. لە سەدەی پازدەیەم، ئیمپراتۆرییەتی ڤیجایاناگارا لە باشووری ھیندستان دامەزرا کە ڕێبەرایەتی لە کولتووری ھیندوو دەکرد. لە ناوچەی پەنجابیش، ئەوا سیکییەکان سەریان ھەڵدا. لە ساڵی ١٥٢٦، دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەتی مەغۆل ھات و دوو سەدەی ئاشتی بۆ وڵاتەکە ھێنا، لەدوای خۆشییەوە کۆمەڵێک تەلار و کۆشکی گرانبەھای جێھێشت. دوا بەدوای ئەوەش، دەسەڵاتی کۆلۆنیالیزمی بەریتانی لە ھیندستان پەرەی سەند لەڕێی ھاتنە پێشەوەی دەسەڵاتی کۆمپانی بەریتانی لە ھیند، بەمەش ھیندستان بووە وڵاتێکی ئابووری کۆلۆنی بەڵام بە لەدەستدانی سەروەرییەکەی. دواتر شێوازی دەسەڵاتەکە بوو بە دەسەڵاتی شاھانەی بەریتانیا ناسراو بە بریتش ڕاج، ئەمەش لە ساڵی ١٨٥٨ دەستی پێکرد. بەڵێنی ئینگلیزەکان بۆ پێدانی ماف بە ھیندییەکان بەھێواشی جێبەجێ دەکرا، لەپاڵ ئەوەش گۆڕانکاری دروست بوو لەڕووی پیشەسازی و شێوازی ژیان، خوێندن و خزمەتگوزارییەکان. لەو دەمەدا، بیر و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی و سەربەخۆیی لەنێو ھیندییەکان دروست بوو، لە ئەنجامی دروستکردنی ناڕەزایی ھێمن و ئاشتیانە تێبینی ئەوە کرا بەرە بەرە دەسەڵاتی شاھانەی بەریتانی لە وڵاتەکە لاواز بوو. لە ساڵی ١٩٤٧، ئینگلیز ھیندستانی دابەشی دوو وڵاتی سەربەخۆ کرد، بەشێکی زۆرە ھیندوو خستەوە سەر ھیندستان، بەشەکەی دیکەش کە زۆرینەی موسڵمان بوون کردی بە وڵاتێکی نوێ لە ژێر ناوی پاکستان، لە ئەنجامی ئەم ڕاگواستنە نەزانراوە ئەوا خەڵکێکی زۆر ژیانیان لەدەست دا. (**تەواوی وتار...**)

وتاری ھەڵبژێردراو چییە؟ • ئەرشیڤ • وتاری پێشوو

 لە ھەواڵەکاندا

عەلی زەیدی لە ٢٠٢٦
* ١٤ی ئایار – عەلی زەیدی *(لە وێنەکەدا)* وەک سەرۆک وەزیرانی عێراق دەستبەکار بوو و ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق متمانەی بە **کابینەکەی** بەخشی.
* ٩ی ئایار – **پیتەر ماگیار** وەک سەرۆک وەزیرانی مەجارستان دەستبەکار بوو و جێگای ڤیکتۆر ئۆربانی گرتەوە.
* ٦ی ئایار – **تێد تەرنەر**، خاوەن میدیا و خێرخوازی ئەمریکی لە تەمەنی ٨٧ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد.
* ٢ی ئایار – لە درێژەی شەپۆلی نوێی لەسێدارەدانەکان لە ئێران، **ناسر بەکرزادە**، بەندکراوی سیاسیی کورد لەسێدارە درا.
* ٢٧ی نیسان – **عەلی زەیدی** وەک سەرۆک وەزیرانی عێراق ھەڵبژێردرا و لە جێگای محەممەد شیاع سوودانی داندرا.

**بەردەوامە**:
* شەڕی ئێران (شەڕی لوبنان)
* ململانێی سوودان
* ھێرشی ڕووسیا بۆ ئوکراینا

**دوایین مردنەکان**:
* ھاوارد ستۆرم
* گریز چاپمان
* چارڵز سیۆفی
* تۆم کەین
* عیزەدین حەداد
* ڕێکس ڕید

پەڕەی سەرەکی • ئەرشیڤ...

 ئەمڕۆ لە مێژوودا...
* ١٩٩٦ – سۆسیالیست ئینتەرناسیۆنال کۆبوونەوەیەکی تایبەت بە کوردی بەڕێوەبرد.
* ١٧٢٣ – لەدایکبوونی ئادەم سمیت، فەیلەسووفی سکۆتلاندی (مردووی ١٧٩٠).
* ١٨٨٣ – لەدایکبوونی جۆن مەینارد کەینز، ئابووریزانی ئینگلتەرایی (مردووی ١٩٤٦).
* ١٨٩٨ – لەدایکبوونی فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا، شاعیر و نووسەری ئیسپانی (مردووی ١٩٣٦).
* ١٩٧١ – لەدایکبوونی مارک والبێرگ، ئەکتەر و بەرھەمھێنەری ئەمریکی.
* ١٩١٠ – مردنی ئۆ ھێنری، نووسەری ئەمریکی (لەدایکبووی ١٨٦٢).
* ٢٠٠٤ – مردنی ڕۆناڵد ڕێیگن، ئەکتەر و سیاسەتوانی ئەمریکی (لەدایکبووی ١٩١١).
* ڕۆژی جیھانیی ژینگە.

 ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (زایینی)؛ بەرامبەر بە ١٥ی جۆزەردانی ٢٧٢٦ (کوردی)

→دوێنێ
ئەرشیڤ
سبەینێ←

 ئایا زانیوتە...

* … کە تەمەنی **ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی** گەیشتە زیاتر لە ٦٠٠ ساڵ؟

 ناساندنی ویکیپیدیا
**ویکیپیدیا** ئینسایکڵۆپیدیایەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێک دێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی ناوەرۆکی ویکیپیدیا ئازادە. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. لەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری ناوەندی (سۆرانی) لە زمانی کوردی (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، کە لە ٢٠٠٩وە لە ویکیپیدیای کورمانجی لەبەر چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە جیا بووەتەوە و ئێستا ٨١٬٧٢٩ وتار و ١٧٧ بەشداربووی چالاکی ھەیە.
ویکیپیدیای کورمانجی • ویکیپیدیای زازاکی

 بەشداری لە ویکیپیدیا
**ویکیپیدیای کوردی** شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی، و بۆ کۆکردنەوەی زانیارییەکان لەبارەی زانستە سروشتییەکان و کۆمەڵایەتییەکان بە زمانی کوردی لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی پاش ئاشنابوون لەگەڵ ویکیپیدیا سەرەتا دەبێت بتوانیت کوردی بەباشی بنووسیت و بەباشی تایپی بکەیت. خولی فێرکاری ببینە و لە پەڕەی خۆڵەپەتانێ ئەوەی فێر دەبیت تاقیی بکەوە. ویکیپیدیا ژمارەیەکی زۆر وتاری ھەیە بەڵام بۆ ھەر بابەتێک دەبێت تەنیا یەک وتار ھەبێت. بە دەستکاریکردن و چاککردنەوەی ھەڵەکانی وتارەکان ببە بەکارھێنەرێکی چالاک و پاشان بە جادووگەری وتارەکان خۆت لە سەرەتاوە وتار بنووسە. پرسیارەکانت لە پرسگا بنووسە تا بەکارھێنەرانی شارەزا وەڵامت بدەنەوە.
پەڕەکانی ڕێنوێنی • فێرکاری بە وێنە • پرسیارە دووپاتکراوەکان

 کۆمەڵگای ویکیپیدیا
تا ئێستا ٧٥٬٦٦٢ ھەژمار لە ویکیپیدیای کوردیی سۆرانی دروستکراون کە ١٧٧ بەکارھێنەریان لە سی ڕۆژی ڕابردوو بەشدارییان ھەبووە. ھەموو بەکارھێنەرێک لێرە خۆبەخشانە بەشداری دەکات و تەنیا لە سیاسەتەکان پەیڕەوی دەکرێ نەک لە ھیچ تاکە کەسێک. بۆ باشترکردنی وتارەکان بەکارھێنەران ھەردەم قسەوباس و خاڵەکانی خۆیان لە پەڕەکانی وتووێژی تایبەتدا دەردەبڕن. ویکیپیدیای کوردی پێشوازی لە بیروڕاکان و وتووێژەکانی ھەموو بەکارھێنەرێک دەکات سەبارەت بە ھەموو بەشەکانی.
دەروازەی بەکارھێنەران • دیوەخان

 دەتەوێت وتارێک بنووسیت؟
ھەنووکە لە ویکیپیدیای کوردیی ناوەندیدا **٨١٬٧٢٩** وتار ھەن، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەو وتارەی دەتەوێت بینووسیت ئەگەری ھەبوونی ھەیە. پەڕەی گەڕان بەکار بھێنە بۆ ئەوەی بزانیت کە ئەو وتارەی دەتەوێت بینووسیت ھەیە لە ویکیپیدیا یان نا، لەوانەیە لەژێر ناوێکی تر ھەبێت. ئەگەر وتارەکە ھەبوو ئەوا پێویست ناکات پەڕەیەکی نوێ دروست بکەیتەوە لەبارەی ھەمان بابەتەوە، چونکە دەسڕدرێتەوە؛ بەڵام ئازادیت لە چاکسازیکردن لەو وتارە ھەرچۆنێک بێت. ئەگەریش نەبوو، ناوی وتاری خوازراو لەم سندووقەی خوارەوە بنووسە و دروستی بکە. بیرت نەچێت کە بە ئاگایییەوە دوای ڕێنمایییەکان بکەویت و سیاسەتەکان لەسەر نووسینی وتار و شێوازەکانی بخوێنیتەوە. وتاری بێبایەخ دەسڕدرێتەوە.

وتارێک دروست بکە
جادووگەری وتارەکان

 وێنەی ھەڵبژێردراوی ھەفتە

فرۆشیارێکی پێداویستییە کلاسیکەکانی گەشتکردن لە بازاڕی دۆفین، سانت ئوان.

 بەشەکانی تری ویکیپیدیا
* **مێزی زانیاری:** بۆ پرسیار لە بەکارھێنەرانی دیکە سەبارەت بە بابەتە جۆراوجۆرەکانی زانست و زانیاری
* **پرسگا:** بۆ پرسیار سەبارەت بە بەکارھێنانی ویکیپیدیا
* **دەروازەی کۆمەڵگا:** بۆ ڕاگەیاندنی پرۆژەکان، چاوانەکان و ڕاپرسییەکانی ویکیپیدیا
* **دیوەخان:** بۆ وتووێژ لەسەر کێشە تەکنیکییەکان، سیاسەتەکان و چالاکییەکانی ویکیپیدیا
* **ھەواڵەکانی ماڵپەڕ:** بۆ تۆمارکردنی مێژووی گۆڕانکارییە سەرەکییەکان و ناونیشانی بڵاوکراوە دەرەکییەکان سەبارت بە ویکیپیدیا
* **داخوازی بەرامبەری کوردی**: بۆ داواکردنی واتای وشەکانی زمانەکانی تر بە کوردی

 پرۆژە خوشکەکانی ویکیپیدیا

ویکیپیدیا لەلایەن دەستکاریکەرانی خۆبەخشەوە نووسراوە و لەلایەن دامەزراوەی ویکیمیدیا ڕاژە کراوە، کە دامەزراوەیەکی قازانج نەویستە و پڕۆژەگەلێکی تری خۆبەخشانەش ڕاژە دەکات وەک:

* کۆمنز
خەزێنەی ئازادی میدیا
* میدیاویکی
پەرەپێدانی نەرمامێری ویکی
* مێتاویکی
ڕێکخستنی پرۆژەکانی ویکیمیدیا
* ویکیکتێب
کتێبی خوێندن و ڕێنمایینامەی ئازاد
* ویکیدراوە
بنکەی زانیاریی ئازاد
* ویکیفانکشنز
پێڕستی فانکشنەکانی کۆمپیوتەر
* ویکیوتە
کۆکەرەوەی وتەکان
* ویکیسەرچاوە
کتێبخانەی ناوەڕۆک ئازاد
* ویکیجۆر
تۆماری جۆری ئاژەڵەکان
* ویکیزانکۆ
سەرچاوەی ئازادی فێربوون
* ویکیگەشت
ڕێنوێنی گەشتی ئازاد
* ویکیفەرھەنگ
فەرھەنگ و زاراوەنامە

 * پێڕستی ویکیپیدیاکان
* ئامارەکانی ویکیپیدیای کوردی
*