Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Candela

*Alang sa ubang artikulo, adto-a ang Candela (pagklaro)*
Ang **candela** (simbolo: **cd**) mao ang yunit sa kahayag nga intensity sa International System of Units (SI). Gisukod niini ang kahayag nga gahum matag yunit solid anggulo nga gibuga sa usa ka tinubdan sa kahayag sa usa ka partikular nga direksyon. Ang kahayag nga intensity susama sa sinaw nga intensity, apan imbis nga idugang lamang ang mga kontribusyon sa matag wavelength sa kahayag sa spectrum sa tinubdan, ang kontribusyon sa matag wavelength gitimbang sa luminous efficiency function, ang modelo sa pagkasensitibo sa mata sa tawo ngadto sa lain-laing mga wavelength, gi-standardize sa CIE ug ISO. Ang usa ka komon nga kandila nga wax nagpagawas og kahayag nga adunay kahayag nga kainit nga halos usa ka candela. Kung ang pagbuga sa pipila ka mga direksyon gibabagan sa usa ka opaque barrier, ang pagbuga mahimo gihapon nga gibana-bana nga usa ka candela sa mga direksyon nga wala matago.

```
Ang pulong nga candela kay Latin para sa kandila.  Ang daan nga ngalan nga "kandila" usahay gigamit, sama sa tiil-kandila ug ang modernong kahulugan sa gahum sa kandila.
```
# Streblus asper

| *Streblus asper* |
| --- |
|  |
| Siyentipikinhong Pagklasipikar |
| Kaginharian: | Plantae |
| Kabahig: | Tracheophyta |
| Kahutong: | Magnoliopsida |
| Kahanay: | Rosales |
| Kabanay: | Moraceae |
| Kahenera: | '**Streblus'** |
| Espesye: | ''Streblus asper'' |
| Siyentipikinhong Ngalan |
| Streblus asper Lour. |
| Laing Ngalan |
| *Streblus crenata* (Wright) Chun *Streblus zeylanica* Koen. ex Bl. *Streblus cochinchinensis* Poir. *Streblus aspera* Retz. *Streblus aculeata* Roth *Streblus zeylanica* Kurz *Streblus lactescens* (Blanco) Bl. *Streblus indica* Ser. *Streblus orientalis* Bl. *Streblus gaudichaudii* Steud. *Streblus tonkinensis* Gagnep. *Streblus crenata* Wright *Streblus lactescens* Blanco *Streblus orientalis* (Bl.) D. Dietr. *Streblus gaudichaudii* (Steud.) D. Dietr. *Streblus pallens* Soland. ex Bl. |

Kaliwatan sa tanom nga rosas ang Streblus asper. Una ning gihulagway ni João de Loureiro. Ang *Streblus asper* sakop sa kahenera nga *Streblus*, ug kabanay nga Moraceae.

Kini nga matang hayop na sabwag sa:

* Pangmasang Republika sa Tsina
	+ Guangdong Sheng
	+ Guangxi Zhuangzu Zizhiqu
	+ Hainan Sheng
	+ habagatang Yunnan Sheng
* Bhutan
* Indya
* Indonesya
* Nepal
* Pilipinas
* Sikkim
* Sri Lanka
* Thayland
* Viyetnam
* Laos
* Kambodiya
* Java (pulo sa Indonesya)
* New Guinea (pulo)
* kasadpang Malaysiya
* Andaman Islands (kapuloan sa Indiya)
	+ amihanang Andaman Islands (kapuloan sa Indiya)
	+ habagatang Andaman Islands (kapuloan sa Indiya)
* Nicobars
* Miyanmar
* Bangladesh
* Sumatra (pulo)
* Sulawesi
* Lesser Sunda Islands
	+ Bali
	+ Lombok Island
	+ Pulau Sumbawa
	+ Flores
	+ Pulau Sumba
* Moluccas (kapuloan sa Indonesya)

Walay nalista nga matang nga sama niini.

## Ang mga gi basihan niini

*
*
# Iris laevigata

| *Iris laevigata* |
| --- |
|  |
| Siyentipikinhong Pagklasipikar |
| Kaginharian: | Plantae |
| Kabahig: | Tracheophyta |
| Kahutong: | Liliopsida |
| Kahanay: | Asparagales |
| Kabanay: | Iridaceae |
| Kahenera: | '**Iris'** |
| Espesye: | ''Iris laevigata'' |
| Siyentipikinhong Ngalan |
| Iris laevigata Fisch. |
| Laing Ngalan |
| *Iris phragmitetorum* Hand.-Mazz. *Iris itsihatsi* Hassk. *Iris gmelinii* Ledeb. *Iris albopurpurea* Baker *Iris laevigata albopurpurea* (Baker) Makino *Iris albopurpurea alba* Makino *Iris albopurpurea genuina* Makino, not validly publ. *Iris albopurpurea bakeri* Makino *Iris phragmitetorum* (Hand.-Mazz.) Rodion. *Iris laevigatum* (Fisch.) Klatt *Iris laevigata leucantha* Makino & Nob.Tanaka |

Kaliwatan sa tanom nga asparagos ang Iris laevigata. Una ning gihulagway ni Fisch.. Ang *Iris laevigata* sakop sa kahenera nga *Iris*, ug kabanay nga Iridaceae.

Kini nga matang hayop na sabwag sa:

* Amur River
* Respublika Buryatiya
* Chita
* Irkutsk (kapital sa lalawigan sa Rusya)
* Khabarovsk
* Kuril Islands
* Primorskiy Kray
* Sakhalin (pulo sa Rusya)
* State of Western Australia
* Yakutsk (distrito)
* Hapon
* habagatan-sentrong & amihanan-sentrong Pangmasang Republika sa Tsina
* Manchuria
* Koreya

Walay nalista nga matang nga sama niini.

## Ang mga gi basihan niini
# Dagat Habagatang Tsina

Ang **Dagat Habagatang Tsina**
(Tinagalog: *Dagat Timog Tsina* Iningles: *South China Sea*) usa ka marhinal sa dagat nga bahin sa Karagatang Pasipiko. May lawak kini nga labaw-kumulang 3.5 ka kilometro kilometro kuwadrado (1.35 ka milyon ka milya), nga umaabot gikan sa mga Kipot ng Karimata ug Malaka sa Kipot ng Taiwan. Nagdadala kini nga hilabihan ka importante nga estratehiko; sangkatlo sa tanan nga mga barko sa kalibutan mao ang dumaan sa dagat nga kini nagdala sa kapin sa $3 trilyon sa kalakalan kada tuig. Naghatag kini mapuslanon-pakinabang sa mga pangisdaan nga gikinahanglan para sa seguridad sa pagkaon sa milyun-milyong katawhan ni Timog-silalang Asya. Pinaniniwalaang may dagkong mga reserba sa langis ug likas nga gas sa ilalom sa pinakasahig dagat.
# Belarus

|  |
| --- |
| Belarus  (*Беларусь*) |
| Belarus |
| Region |
|  |
| Capital |  Minsk  |
|  |
| GeoNames | 630336 |
|  |

**Belarus** (Binyeloruso: *Беларусь*) maoy usa ka nasod sa Sidlakang Uropa. Minsk ang iyang kapital nga dakbayan.
Sa ika-7-9 nga siglo AD, ang teritoryo sa modernong Belarus gipuy-an sa East Slavic ug Baltic nga mga tribo, sa ika-10-13 nga siglo ang Belarus sakop sa estado sa Kievan, sa ika-14-18 nga siglo ngadto sa Lithuania.

Sa katapusan sa ika-18 nga siglo, ang Belarus gisakop sa Imperyo sa Russia ug usa ka mapintas nga polisiya ang gisunod aron sa paglaglag sa Belarusian nga pinulongan ug kultura (Rus: Русификация)

Niadtong 1917, human sa pagkahugno sa Imperyo sa Russia, adunay pakigbisog alang sa kagawasan sa Belarus, apan hangtod sa 1922 ang nasud nasakop sa Unyon Sobyet

Sa 1932-1933, ang Belarus nag-antus sa usa ka dako nga kagutom nga artipisyal nga giorganisar sa Sobyet nga totalitarian nga rehimen, ug nawala ang gatusan ka libo nga mga tawo, samtang ang Ukraine nawad-an og milyon-milyon.

Flag display sa panahon sa deklarasyon sa kagawasan 1918
Ang lasang sa Kurapati mao ang kinadak-ang lubnganan sa mga biktima sa politikanhong pagpanumpo sa Sobyet. Sa dekada 1990, human sa pag-abli sa sekretong mga archive, 250,000 ka mga lubnganan ang nadiskobrehan didto ug usa ka handumanan ang gitukod
Parada sa mga tropang Aleman ug Sobyet sa Brest niadtong Septiyembre 22, 1939
Niadtong 1937, gipatay sa mga sekretong serbisyo sa Sobyet ang tibuok Belarusian nga siyentipiko ug intelektwal nga elite ug sekretong gilubong ang ilang mga lawas sa lasang sa Kurapati.

Niadtong 1942, gipatay sa sekretong pulis sa Sobyet ang Belarusian nga magsusulat nga si Yanka Kupala.

Sa 1950s–1980s, halos tanan nga architectural heritage sa Belarus naguba.

Sa 1991, ang nasud nakaangkon sa kagawasan, apan sa 1995 nagsugod ang diktadurya ni Alexander Lukashenko. Sa unang tuig sa iyang pagmando, iyang giusab ang nasudnong mga simbolo ngadto sa mga Sobyet, ug tungod sa iyang mga polisiya, ang mga Belarusian nameligro nga mapuo.
# Pinulongang Gujarati

Pinulongang Gujarati
Ang **Gujarati** (/ ˌɡʊdʒəˈrɑːti /; ગુજરાતી, gi-romanize: *Gujarātī*, gipahayag [ɡudʒəˈɾɑːtiː])) usa ka sinultian nga Indyo-Aryano nga natawhan sa estado sa Indya nga Gujarat ug gisulti nga kadaghanan sa mga Gujarati. Ang Gujarati bahin sa labing dako nga pamilya nga pinulongan nga Indyo-Europeano. Ang Gujarati naggikan sa tigulang Gujarati (c. 1100–1500 CE). Sa India, kini ang opisyal nga sinultian sa estado sa Gujarat, ingon usab usa ka opisyal nga sinultian sa teritoryo sa unyon nila Dadra ug Nagar Haveli ug Daman ug Diu.
# Thomas Edison

| Thomas Edison |
| --- |
| [usba sa Wikidata] |

Plantilya:En *A Day with Thomas Edison* (1922)
Si **Thomas Edison** (Pebrero 11 1847, Oktubre 18 1931) usa ka Amerikano mga imbentor, siyentipiko sa empresaryo.
# Nikola Tesla

| Nikola Tesla |
| --- |
| [usba sa Wikidata] |

Nikola Tesla
**Nikola Tesla** (10 Hulyo 1856 – 7 Enero 1943) usa ka Sirberyano-Amerikano nga imbentor, ihinyero, pisisista, ug futurist nga kansang sikat tungod sa iyang mga kontribusyon sa disenyo sa modernong "alternating current" (AC) nga sistema
# Republika

Usa ka mapa sa Roman Republic
Ang **republika** (res publica sa Linatin) usa ka porma sa kagamhanan diin giisip ang nasod nga *pagpakabaan sa katawhan*, ug dili kay pribadong pagpakabanaan o panag-iya lang sa pamunoan. Ang nagaunang mga puwesto sa gahom sulod sa republika wala himoang ipanunod nga kabilin, hinunoa makab-ot lang pinaagi sa piniliay nga nagdayag sa pagtugot sa gipamunoan. Ang inganang matang sa kapuwestohan sa pagpamuno gidahom nga makiangayong magrepresentar sa katibuk-ang lungsoran. Porma siya sa pangagamhanan diin ang pamuno nasod dili o wala isipang hari. Sa Amerikanhong konteksto, nagkahulogan sab ang pulong republika sa usa lang ka pangagamhanan diin mga napiling representante ang mobarog isip dayag sa katibuk-ang kalungsoranonan, giila kini laing mga dapit isip representatibanhong demokrasya (usa ka demokratikanhong republika) ug gipadagan ang gahom subay sa lagda sa pamalaod (usa ka konstitutional nga republika).

Taman 2017, 159 sa 206 ka soberiniyanhong nasod sa kalibotan ang nagdala sa pulong *republika* sa ilang mga opisyal nga ngalan - dili hinuon tanan ani nila tinuod nga republika ingon sab dunay mga republika nga walay pulong republika sa ilang opisyal nga ngalan.

Unang gimugna ang terminong “republika” niadtong mga 500 BC sa Roma, apan sa pagtuyok sa panahon nagkasahi na ang kahulogan niining maong termino. Sa sinugdan ang Linatin nga terminong “*res publica*” nagpasabot sa nahaunang “di-matibuk-anong porma sa demokrasya” sama adtong didto sa Roma sa mga tuig 500 BC taman 27 BC. Sa kasamtangangan kahulogan sa republika wala nay gitawag og *pinalabing hut-ong* nga mao ray puydeng mamunoan.

Plantilya:Hide

## Mga pakisayran
# Sappho (magbabalak)

Ang usa ka herma ni Sappho
Si **Sappho** (Griyego: Σαπφώ *Sapphō*; c. 630 - c. 570 BCE) usa ka Griyegong magbabalak nga gikan sa pulo sa Lesbos. Sa karaan nga kalibotan, ang mga balak ni Sappho gihunahuna kaayo. Ug karon, ang kadaghanan niini nawala na. Gituohan nga si Sappho misulat og mga 10,000 ka linya sa balak, apan mga 650 ka linya lang ang nagpabilin karon. Gamay ra ang nahibal-an bahin sa kinabuhi ni Sappho.

Ang balak ni Sappho nakasentro sa gugma ug gugma alang sa kalalakin-an ug kababayen-an. Ang mga tig-asoy sa iyang mga balak kanunay nga maghisgot sa mga infatuasyon ug gugma alang sa lain-laing mga babaye. Ang mga paghulagway sa lawasnong mga buhat taliwala sa mga kababayen-an gamay ra ug bukas sa panaglantugi. Wala mahibal-an kon kining mga balak gituyoan nga mahimong autobayapiko, bisan kon ang mga elemento sa ubang mga bahin sa kinabuhi ni Sappho nagpakita sa iyang binuhatan. Sama kini sa iyang urog nga kining mga suod nga panagtagbo gipahayag sa balaknon.

## Kinabuhi

Gamay ra ang nahibal-an bahin sa kinabuhi ni Sappho. Ang nahibal-an gikan sa tulo ka mga gigikanan: Ang nagpabiling balak ni Sappho, uban pang karaang mga sinulat bahin kaniya, ug ang ebidensya mahitungod sa karaang Gresya sa kinatibuk-an. Natawo siya sa pulo sa Lesbos sa Gresya mga 630 BC, sa Eresos o Mytilene. Ang mga ngalan sa iyang mga ginikanan wala mahibal-an nga sigurado, bisan kon ang iyang inahan kanunay nga ginganla'g *Kleïs*. Ang karaang tradisyon nga mohatag og labing menos walo ka posibleng mga ngalan alang sa iyang amahan. Usa ka karaang sugilanon nga mahimong gipasikad sa usa ka nawala nga balak ni Sappho, nag-ingon nga namatay ang iyang amahan sa bata pa si Sappho. Si Sappho giingon nga may tulo ka mga igsoong lalaki, nga mao sila Charaxos, Larichos, ug Eurygios. Ang "Brother poem", nga nakaplagan niadtong 2014, mihisgot bahin kang Charaxos ug Larichos.

Mahimong aduna'y anak-baye si Sappho nga ginganla'g Kleïs (susama sa iyang inahan). Duha sa mga balak ni Sappho naghisgot bahin kaniya. Dili tanan nga mga historyano miuyon nga si Kleïs sa mga balak ni Sappho mao ang iyang anak-baye. Ang uban misugyot nga siya ang hinigugma ni Sappho.

## Mga pakisayran
# Nymphicus hollandicus

| *Nymphicus hollandicus* |
| --- |
|  |
| Duration: 37 seconds.0:37 |
| Hulga sa Pagkapuo |
|  Layo sa peligro  (IUCN 3.1) |
| Siyentipikinhong Pagklasipikar |
| Kaginharian: | Animalia |
| Ka-ulo: | Chordata |
| Kasipak-ulo: | Vertebrata |
| Kahutong: | Aves |
| Kahanay: | Psittaciformes |
| Kabanay: | Cacatuidae |
| Kasipak-banay: | Nymphicinae |
| Kahenera: | *Nymphicus* |
| Espesye: | Nymphicus hollandicus |
| Siyentipikinhong Ngalan |
| **Nymphicus hollandicus** (Kerr, 1792) |
|  |

Kaliwatan sa langgam nga adunay periko ang Nymphicus hollandicus. Una ning gihulagway ni Kerr ni adtong 1792. Ang *Nymphicus hollandicus* sakop sa kahenera nga *Nymphicus*, ug kabanay nga Cacatuidae. Giklaseklase sa IUCN ang kaliwatan sa kinaminosang kalabotan. Walay nalista nga matang nga sama niini.

## Ang mga gi basihan niini

*
*
*
*
*
*
* Museum specimen
# Lonicera caerulea

| *Lonicera caerulea* |
| --- |
|  |
|  |
| Siyentipikinhong Pagklasipikar |
| Kaginharian: | Plantae |
| Kabahig: | Tracheophyta |
| Kahutong: | Magnoliopsida |
| Kahanay: | Dipsacales |
| Kabanay: | Caprifoliaceae |
| Kahenera: | '**Lonicera'** |
| Espesye: | ''Lonicera caerulea'' |
| Siyentipikinhong Ngalan |
| Lonicera caerulea L. |

Kaliwatan sa tanom nga bulak ang Lonicera caerulea. Una ning gihulagway ni Carl von Linné. Ang *Lonicera caerulea* sakop sa kahenera nga *Lonicera*, ug kabanay nga Caprifoliaceae.

## Matang nga nahiubos

Ang kaliwatan gibahinbahin ngadto sa matang nga nahiubos:

* *L. c. altaica*
* *L. c. baltica*
* *L. c. caerulea*
* *L. c. edulis*
* *L. c. pallasii*
* *L. c. stenantha*
* *L. c. subarctica*
* *L. c. cauriana*
* *L. c. venulosa*

## Ang mga gi basihan niini
# YouTube

Ang **YouTube** usa ka websityo alang sa pagtan-aw [onlayn] ug pagpaambit og mga bidyo niini, nga gipanag-iyahan sa Google, Gilunsad kini 'niadtong 2005, nila Steve Chen, Chad Hurley ug Jawed Karim. Usa kini sa labing gibisitahan nga sityo sa tibuok kalibutan, pagkahuman sa *Google Search*. Sukad sa Mayo 2019, ang mga tawo nag-aambit og labaw sa 500 ka oras sa usa ka bidyo matag gutlo.

## Mga sumpay sa gawas

Mahimo nimong bisitahan ang mga sityo gikan sa YouTube:

* YouTube desktop website (Ininglis) ; YouTube mobile website (Ininglis)
* Official YouTube Blog (Ininglis)
# Biyolin

Usa ka biyolin nga adunay pinong pang-angay sa kuwerdang E.
Ang **biyolin** usa ka Instrumentong de Kuwerda (*Stringed instrument*) nga patukaron gamit ang bow. Kini adunay upat ka kuwerdas nga gitono sa mga notang G, D, A, ug E. Kini sipitan sa walang abaga ug sa liog. Lain-laing mga nota ang iyang matukar pinaagi sa pagtapoy gamit ang walang mga tudlo, ug sa pagbow gamit sa tuong kamot. Kay wala man kini mga *fret* o uban pang mga marka, ang motukar kinahanglang nasag-ulo nang daan ang eksaktong lugar kon diin niya itapoy ang iyang mga tudlo.

Ang biyolin maoy kinagamyan ug kinataging-tingang instrumento sa pamilyang de kuwerdas. Ang ubang mga instrumento sa pamilya mao ang biyola, cello, ug ang doble baho. Biyolinista ang tawag sa motukar sa biyolin, samtang lutyero ang tawag sa maghimo niini.

Walay laing instrumento ang nakatampo og dako sa Uropeyong musika gawas sa biyolin. Ang biyolin 400 na ka tuig, ug sa paggawas sa modernong orkestra, ang biyolin maoy nahimong labing importanteng instrumento. Hapit tanang kompositor nakahimo'g mga piyesa alang sa biyolin - mga solong piyesa ug mga kwartet.
# Citrus junos

| *Citrus junos* |
| --- |
|  |
| Siyentipikinhong Pagklasipikar |
| Kaginharian: | Plantae |
| Kabahig: | Tracheophyta |
| Kahutong: | Magnoliopsida |
| Kahanay: | Sapindales |
| Kabanay: | Rutaceae |
| Kahenera: | '**Citrus'** |
| Espesye: | ''Citrus junos'' |
| Siyentipikinhong Ngalan |
| Citrus junos Sieb. ex Tanaka |
| Laing Ngalan |
| *Citrus wilsonii* Tanaka *Citrus hsiangyuan* Hort. ex Tanaka *Citrus sechen sjanchen* Kokaya *Citrus sechen* Kokaya *Citrus medica junos* Sieb. *Citrus medica junos* (Sieb.) Hiroe *Citrus aurantium junos* Makino |

Kaliwatan sa tanom nga bulak ang Citrus junos. Una ning gihulagway ni Sieb. ug Tyôzaburô Tanaka. Ang *Citrus junos* sakop sa kahenera nga *Citrus*, ug kabanay nga Rutaceae. Walay nalista nga matang nga sama niini.

## Ang mga gi basihan niini
# Martes zibellina

| *Martes zibellina* |
| --- |
|  |
| Hulga sa Pagkapuo |
|  Layo sa peligro  (IUCN 3.1) |
| Siyentipikinhong Pagklasipikar |
| Kaginharian: | Animalia |
| Ka-ulo: | Chordata |
| Kasipak-ulo: | Vertebrata |
| Kahutong: | Mammalia |
| Infraclass: | Eutheria |
| Kahanay: | Carnivora |
| Kabanay: | Mustelidae |
| Kahenera: | *Martes* |
| Espesye: | Martes zibellina |
| Siyentipikinhong Ngalan |
| **Martes zibellina** (Linnaeus, 1758) |

Espesye sa mamipero nga una nga gihulagway ni Linnaeus ni adtong 1758 ang Martes zibellina. Ang *Martes zibellina* sakop sa kahenera nga *Martes* sa kabanay nga Mustelidae. Giklaseklase sa IUCN ang espesye sa kinaminosang kalabotan.

## Matang nga nahiubos

Ang espesye gibahinbahin ngadto sa matang nga nahiubos:

* *M. z. zibellina*
* *M. z. angarensis*
* *M. z. arsenjevi*
* *M. z. averini*
* *M. z. brachyura*
* *M. z. ilimpiensis*
* *M. z. jakutensis*
* *M. z. kamtschadalica*
* *M. z. linkouensis*
* *M. z. obscura*
* *M. z. princeps*
* *M. z. sahalinensis*
* *M. z. sajanensis*
* *M. z. schantaricus*
* *M. z. tomensis*
* *M. z. tungussensis*
* *M. z. yeniseensis*

## Ang mga gi basihan niini

## Gikan sa gawas nga tinubdan

 Ang Wikispecies may mga payl nga may kalabotan sa: Martes zibellina

## Galeriya sa hulagway

*
*
*
*
*
*