Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hapon

**Hapon
日本(国)
*Nippon* / *Nihon* (koku)State of Japan**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bandera
 | Imperial Seal
 |

 |
| Nasodnong Awit: *Kimi ga Yo*  (君が代) *Imperial Reign* |
| Lokasyon sa Hapon |
| **Kapital** | Tokyo1 35°41′ N 139°46′ E |
| **Kinadak-ang dakbayan** | kapital |
| **Opisyal nga (mga) pinulongan** | Hinapon |
| **Gobyerno** | Konstitusyonal nga monarkiya |
|  - Emperador | Naruhito |
|  - Prime Minister | Sanae Takaichi (LDP) |
| **Formation** |   |
|  - National Foundation Day | February 11, 660 BC3  |
|  - Meiji Constitution | November 29 1890  |
|  - Current constitution | May 3 1947  |
|  - Treaty of San Francisco |  April 28 1952  |
| **Arya** |   |
|  - Katibuk-an | 377,975 km² (62nd) |
| **Populasyon** |   |
|  - 2025 | 123,360,000 (10th) |
|  - Sensus sa 2020 | 126,146,099 |
|  - Densidad | 330/km² (39th) |
| **GDP** (PPP) | Banabana sa 2025 |
|  - Katibuk-an | $6.758 trillion2 (5th) |
|  - Per capita | $54,8152 (39th) |
| **HDI** (2023) |  0.925 (23th) – high |
| **Kwarta** | Yen (International ¥)
 En (Japanese 円) (`JPY`) |
| **Sona sa oras** | JST (UTC+9) |
| **Internet TLD** | .jp |
| **Kodigong pangtawag** | `+81` |

Ang **Hapon** o Japan (日本, Nihon or Nippon), usa ka kapopud-ang nasod sa Sidlakang Asya. Nahimutang sa kasadpang Kadagatang Pasipiko, ang Hapon makit-an pa-sidlakan gikan sa Tsina, Korea, ug Rusya. Ang Hapon napalibotan sa mga katubigan nga Dagat Pilipino sa habagatang-sidlakan, Dagat sa Okhotsk sa amihanan, Dagat Hapon sa kasadpan ug sa Kadagatang Pasipiko sa sidlakan. Ang kanji nga teksto sa iyang pangalan nagpasabot nga "gikan-adlaw", mao nga kini nailhan nga "Yuta sa Nagsidlak nga Adlaw" o *Land of the Rising Sun*. Tokyo ang iyang kapital nga dakbayan.
# Kanji (pagklaro)

Ang **Kanji** ngalan niining mga mosunod:

## Kamerun

1
Mga dapit nga gitawag Kanji sa Kamerun.

1. Kanji (suba sa Kamerun), East Region, ﻿ / ﻿

## Kenya

1
Mga dapit nga gitawag Kanji sa Kenya.

1. Kanji (bungtod), Meru, ﻿ / ﻿

## Republikang Demokratiko sa Congo

1
Mga dapit nga gitawag Kanji sa Republikang Demokratiko sa Congo.

1. Kanji (suba sa Republikang Demokratiko sa Congo), Province du Kasaï-Occidental, ﻿ / ﻿
# Pagsulat

Usa ka eskriba nga nagsulat
Ang **pagsulat** usa ka representasyon sa pinulongan ngadto sa teksto nga porma pinaagi sa paggamit og mga simbolo (nailhan isip sistema sa pagsulat). Lahi kini sa ilustrasyon o paghulagway, sama sa mga drowing sa langob ug pamintal, ug ang pagrekord sa pinulongan pinaagi sa dili-tekstwal nga medyum sama sa *magnetic tape audio*.

Ang pagsulat nahimugso tungod sa panginahanglan sa pagkwenta (*accounting*). Niadtong mga ikaupat nga milenyum BK, ang kompleksidad sa negosyo ug pagdumala dili na makaya sa pagmemorya lang, ang pagsulat mao ang nahimong labing kasaligan nga pamaagi sa pagrekord ug pagpakita sa mga transaksyon sa porma nga permanente (Robinson, 2003, p. 36).
# Silabaryo

Ang ubang mga silabaryo nagsugod nga pinayanong logogramo sama sa gipakita dinhi uban sa Hinapon nga katakana nga silabaryo. Sa wala ang makabag-ong titik uban sa orihinal nga Ininsik nga porma sa tuo.
Ang **silabaryo** usa ka han-ay sa mga simbolo nga nagreprsentar og mga silabiko nga nagmugna sa mga pulong. Ang simbolo sa usa ka silabaryo nagrepresentar og patingog ug gisundan kini og katingog.

|  Mga sistema sa pagsulat |
| --- |
| Kasaysayan |
| Grapemo |
| Lista sa mga sistema sa pagsulat |
| Mga matang |
| Alapabetong petsuryal |
| Alpabeto |
| Abjad |
| Abugida |
| Silabaryo |
| Logograpiyo |
| Kasikbit |
| Pictogramo |
| Ideyogramo |

## Mga pinulongang naggamit og silabaryo

Ang mga pinulongang naggamit og silabikong sistema sa pagsulat naglakip sa Meseneyanong Griniyego (Linear B), ang Karaang Amerikanhong pinulongan nga Cherokee, ang Aprikanong pinulongan nga Vai, ang binase sa Iningles nga kriyolyo nga pinulonganng Ndyuka(ang Afaka script), Yi nga pinulongan sa Tsina, ang Nü Shu nga silabaryo sa Yao nga mga taw sa Tsina ug ang karaang Pilipinhong sinulatan nga Alibata. Ang Ininsik, Kuneporma, ug Maya nga sinulatan mga may pagkasilabiko, bisan biase sa logogramo. Maong usahay gitawag kining *logosilabiko*.
Ang Hinapon naggamit og duha ka silabaryo nga gitawag nga kana, ang duha mao ang hiragana ug katakana (namugna niadtong mga 700 AD). Gigamit kini sa pagsulat sa mga pulong ug mga elemento sa batadila ug sa mga hinulaman nga mga pulong usab, pananglitan, ang hotel gisulat sa tulo ka kana ホテル (*ho-te-ru*), sa Hinapon. Sanglit ang HIinapon naggamit og daghang PK (patingog + katingog) nga mga silabiko ang usa ka silabaryo nahaom lamang sa pagsulat sa pinulongan. Sa daghang mga silabaryo hinuon ang ubang katingog ug mga kataposang patingog gisulat sa lahi nga simbolo, mao ang *atta* ug *kaita* gisulat sa tulo sa ka kana:あった (*a-t-ta*) ug かいた (*ka-i-ta*). Maong gitawag usab kini nga *mora*nhong sinulatan.

### Kalahian sa silabaryo ug abugida

Ang mga Indiyanong pinulongan ug Etiyopyanong pinulongan naay matang sa alpabeto nga gitawag nga *abugida* kun *alpasilabaryo*. Kani usahay gikasaypang mga silabaryo apan lahi sa silabaryo nga ang tanang silabiko nagsugod sa samang patingog nga gibase sa samang simbolo, ug mao nga kinahanglan og mga simbolo aron sa pagrepresentar og silabiko. Sa usa ka tinuod nga silabaryo walay sistematikong grapikong kaingnan sa mga karakter nga duol og pagkasulti (hinuonang uban naa'y grapikong kaparehasan sa katingog). Maong ang mga karakter nga "ka", "ki", ug "ku" wala'y kaingnan nga mopadangat ilang "k" nga susama. Lahi kini sa mga abugida nga diin ang mga grapemo nagrepresentar og silabiko ug diin ang mga karakter nga nagrepresentar og managsusamang tingog managsama usab ang dagway (usa ka susamang patingog nga giusab gamay aron pagrepresentar sa katingog sa silabiko).

## Mga sumpay sa gawas

* Syllabaries - Omniglot's lista sa mga silabaryo ug mga abugida, lakip na ang mga pananglitan sa daghang ga sistema sa pagsulat
# Pangmasang Republika sa Tsina

Bandila

Ang **Pangmasang Republika sa Tsina** (**RPT**; Inintsek: 中华人民共和国, *Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó*; Ininggles: *People’s Republic of China*, *PRC*; Pinortuges: *República Popular da China*) kun yanong **Tsina** (sa Inintsik nga yano: 中国 kun sa karaang Inintsik: 中國, Pinyin: Zhōngguó) mao ang rekonosidong kagamhanan sa Tsina, usa ka nasod sa sidlakang Asya. Mao kini ang ikatulong kinadak-ang nasod sa dapit sa heyograpiya, ang nasod nga may kinadak-ang kamulupyohan sa kalibotan.

Ang Tsina usa sa labing karaang sibilisasyon sa kalibutan: kini aduna'y labing karaang sibilisasyon nga nagpadayon nga duol sa rehiyon sa Yellow River. Adunay arkeolohikanhong ebidensya kapin sa 5,000 ka tuig ang kagulangon.
Ang Tsina usab aduna'y usa sa labing karaang sistema sa pagsulat sa kalibutan (ug ang labing karaang ginagamit karon). Ang Tsina mao ang tinubdan sa daghang dagkong imbensyon.
Sa Heyograpiya, ang kinataas-ang suba sa Tsina mao ang Yangtze River nga nag-agos sa dagkong mga dakbayan ug gipuy-an sa daghang mga espisye. Mao kini ang ikatulong kinataas-ang suba sa kalibotan.

Sukad pa sa wala pa ang 2014, ang gobyerno sa Tsina nagbuhat og genocide batok sa mga Uyghur ug uban pang Turkic nga minorya. Adunay daghang arbitraryo nga pagdakop ug pagpabilin sa prisohan, pagpanglutos, malawom nga surveillance, paglapas sa kultura ug relihiyon, pagpabulag sa pamilya, pinugos nga trabaho, sekswal nga karahasan, ug paglapas sa mga katungod sa reproduksyon.

Gawas sa daghang pagpabilin sa prisohan, ang mga polisiya sa gobyerno naglakip sa pinugos nga trabaho ug trabaho sa pabrika, pagpugong sa relihiyosong praktis sa Uyghur, politikal nga indoctrination, pinugos nga sterilization, pinugos nga paggamit og kontrasepsyon, ug pinugos nga aborsyon. Gibanabana nga 16,000 ka mosque ang nadaut o nawasak, samtang gatusan ka libo ka mga bata pinugos nga gibulag gikan sa ilang mga ginikanan ug gipadala sa mga boarding school.

Sumala sa estadistika sa gobyerno sa Tsina, gikan 2015 hangtod 2018, ang birth rate sa kadaghanang Uyghur nga mga rehiyon sa Hotan ug Kashgar mikunhod og labaw sa 60%. Sa samang panahon, ang birth rate sa tibuok nasod mikunhod og 9.7%. Sumala sa CNN, ang mga awtoridad sa Tsina miila nga ang birth rate mikunhod hapit usa ka ikatulo sa 2018 sa Xinjiang, apan gisalikway ang mga report bahin sa pinugos nga sterilization. Sa 2019, ang birth rate sa Xinjiang mikunhod pa og dugang 24%, kumpara sa nationwide nga pagkunhod nga 4.2%.

## Mga tinubdan
# Pinyin

Ang Yiling, Yichang, Hubei, teksto sa mga karatula sa dalan makita sa mga karakter sa China ug sa Hynyu Pinyin
**Pinyin**, o **Hànyǔ Pinyin**, mao ang opisyal nga romanisasyon sistema alang sa Standard sa Tsina sa mainland Tsina, Malaysia, Singapore, ug Taiwan. Kini sagad nga gigamit sa pagtudlo sa Standard sa Intsik, nga kasagaran nahisulat sa paggamit sa Ininsek nga mga karakter. Ang sistema naglakip sa upat ka kudlit nga nagtumong tono. Pinyin nga walay tono nga marka gigamit sa spelling sa Intsik mga ngalan ug sa mga pulong sa pinulongan nga gisulat sa Latin nga alpabeto, ug usab sa pipila ka mga pamaagi sa kompyuter input sa pagsulod sa mga Intsik nga mga karakter.