# Prinanses

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ganghaan:Pinulongan |

Ang **Pranses** o **pinulongang Pranses** ('français') usa ka Romanse nga pinulongan nga sakop sa pundok nga Gallo-Romanse. Kini ang opisyal nga pinulongan sa Pransiya, ug gigamit usab sa mga dapit sama sa Belhika, Suisa, Canada (Quebec), ug sa daghang nasod sa Africa. Ang pinulongang Pranses sakop sa samang pamilya sa Liones, Italyano, Portuges, o Veneto.
Sa kasaysayan, ang Pranses giila isip usa ka pinulongan sa diplomasya, literatura, ug siyensya sa tibuok kalibotan. Kini ang usa sa labing gitun-an nga pinulongan ug gigamit isip opisyal nga pinulongan sa Hiniusang mga Nasod ug sa Unyong Yuropreyo.

## Kasaysayan ug gigikanan

Ang Pranses naggikan sa vulgarna Latin nga gilitok sa rehiyon sa Gaul panahon sa Imperyong Romano. Sa paglabay sa mga siglo, ang Latin naimpluwensyahan sa mga pinulongang Celtico sa mga taga-Gaul ug sa Germaniko nga pinulongan sa mga Franko, diin nakuha ang ngalan nga 'Pranses'.
Sa panahon sa Edad Medya, ang Pranses nabahin sa nagkalain-laing mga sinultihan.

Ang barayti sa Paris, nga gitawag og 'Francien', nahimong sumbanan sa pinulongan tungod sa politikanhong gahom sa maong dakbayan. Sukad sa ika-17 nga siglo, ang Pranses nahimong nag-unang pinulongan sa komunikasyon tali sa mga elite sa Uropa, nga mipuli sa Latin sa natad sa diplomasya.

## Ang reporma sa ortograpiya sa 1990

Ang sugyot alang sa reporma sa ortograpiya sa Pranses, nga gidumala sa 'Conseil supérieur de la langue française' (o "Labaw nga Konsilyo sa Pinulongang Pranses", usa ka lawas nga gilangkuban sa mga representante gikan sa nagkalain-laing Pransesofonong nasod) ug giaprobahan human niana, nag-usab sa pagsulat sa mokabat sa 3% sa bokabularyong Gallic.

Bisan pa niana, ang Académie française mihatag lamang og mga rekomendasyon mahitungod sa paggamit sa mga pulong nga ubos sa reporma, nga walay gipahamtang nga bisan unsang obligasyon.
Kining mga kausaban adunay tumong nga madugangan ang pagsabot tali sa gilitok ug sa nasulat nga pinulongang Pranses, aron himoon kini nga mas klaro sa bahin sa fonolohiya, samtang gitahod gihapon ang etimolohiya sa mga pulong.

Dugang pa, gitinguha usab niini ang paglatid og mga kriterya para sa pagporma og mga bag-ong pulong. Bisan pa niini, ang kadaghanan sa mga naggamit sa pinulongang Pranses nagpadayon gihapon sa pagsunod sa tradisyonal nga ortograpiya.

## Linguistikong kinaiya

Ang Pranses adunay mga hiyas nga nagpalahi niini sulod sa pamilyang Romanse:
Fonetika ug ortograpiya: Ang Pranses naggamit og daghang nasal nga mga tingog ug adunay komplikado nga sistema sa pagsulat nga wala magsunod sa tingog sa matag letra (non-phonetic). Kini usa ka dakong kalainan kon itandi sa mas konserbatibo nga mga pinulongan sama sa Katalan, Occitan, Liones o Italyano. Ang sintaksis sa Pranses nailhan tungod sa hugot nga pagsunod sa han-ay nga suheto-berbo-obheto (SVO). Kini nga istruktura naimpluwensyahan usab sa Germaniko nga superstratum, nga naghatag sa Pranses og talagsaon nga ritmo kon itandi sa mga silingang Romanse sa habagatan sama sa Italyano o Sicilian. Ang paggamit sa mga dummy subjects (sama sa 'il' sa 'il pleut') usa usab ka hiyas nga nagpakita sa linggwistikong distansya niini gikan sa mas konserbatibo nga mga pinulongan sa peninsulang Iberika.

Sa bahin sa morpolohiya, ang Pranses nakasinati og dakong kausaban gikan sa sintetikong istruktura sa Latin padulong sa usa ka mas analitikal nga sistema. Ang pagkawala sa mga declension o case endings sa mga karaan nga pulong nagpugos sa pinulongan sa paggamit og mga artikulo ug preposisyon aron mapahayag ang relasyon sa mga pulong sa usa ka tudling. Kon itandi sa mga pinulongan sama sa Llïonés nga nagpreserbar sa pipila ka mga karaan nga porma sa berbo, ang Pranses mas nagsalig sa mga auxiliary verb aron maporma ang mga komplikado nga kapanahunan.

* Clitic nga mga suheto: Sama sa Veneto ug sa ubang pinulongan sa amihanang Italya, ang Pranses naggamit og mga pronoun sa suheto (sama sa 'je', 'tu', 'il') nga obligadong iuban sa berbo, usa ka hiyas nga nagpakita sa iyang dapit sa pundok sa mga pinulongan sa kasadpang Uropa.
* Impluwensya sa Iningles: Ang Pranses adunay dakong impluwensya sa bokabularyo sa Iningles tungod sa pagpanakop sa mga Norman sa Inglatera niadtong tuig 1066. Gibanabana nga kapin sa traynta porsyento sa mga pulong sa Ininglis naggikan sa Pranses.

## Lamesa sa pagtandi sa mga pinulongan

Kini nga lamesa nagpakita sa pagtandi sa Pranses sa uban pang mga pinulongan, nga nagsubay sa mga pulong gikan sa karaang istruktura:
**Prinanses** (*français, la langue française*) maoy usa ka pinulongang Romano nga lumad nga gitabi sa Pransiya. Lumad sab kini nga pinulongan sa mga tapad nga nasod sa Pransiya, ang Belhika ug Suisa, sa probinsiya sa Quebec, Kanada ug opisyal nga pinulongan sa kanhing mga kolonya sa Pransiya sa Aprika, ubp. Kini sab ang *lingua franca* sa internasyonal nga komunidad sa wala pa ang ika-20 siglo.

## Lamesa sa pagtandi sa mga pinulongan

Kini nga lamesa nagpakita sa pagtandi sa Pranses sa uban pang mga pinulongan, nga nagsubay sa mga pulong gikan sa karaang istruktura:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Latin | Pranses | Valon | Inutsitan | Liones | Kinatsila | Italyano | Korsiko | Iningles | Filipino | Sinugboanon |
| fumus | fumée | fumi | fum | fumu | humo | fumo | fumu | smoke | usok | aso |
| claudere | fermer | clôre | barrar | pechare | cerrar | chiudere | chjode | close | isara | sira / takop |
| factum | fait | fwait | fach | feichu | hecho | fatto | fattu | done | gawa | buhat / nahimo |
| planum | plein | plan | plan | chanu | llano | piano | pianu | plain | patag | patag |
| filius | fils | fis | filh | fiyu | hijo | figlio | figliolu | son | anak | anak (lalaki) |
| noctem | nuit | nute | nuèch | nueiche | noche | notte | notte | night | gabi | gabii |
| oculus | oeil | ouy | uèlh | güeyu | ojo | occhio | ochju | eye | mata | mata |

## Tan-awa usab

* Alliance française
* en:Académie française
* en:Académie royale de langue et de littérature françaises de Belgique
* en:Office québécois de la langue française
* en:Template:French language
* wikibooks:en:French
* wikiversity:en:Portal:French
* wiktionary:en:Category:French language
* en:Quebec French lexicon
* en:Quebec French phonology
* en:Quebec French syntax

## Mga pakisayran

## Mga sumpay sa gawas

* Académie française (sa Pransiya)
* Académie royale de langue et de littérature françaises de Belgique (sa Belhika)
* Office québécois de la langue française (sa Quebec)