Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tuig

**Tuig** (usahay: **anyos**) mao ang usa ka ihap sa panahon kung diin nakompleto ang usa ka rebolusyon sa atong Kalibotan palibot sa Adlaw. Sa kalendaryo, adunay dose ka buwan ang usa ka tuig. Sa kalendaryo, ang usa ka tuig nagsugod sa buwan sa Enero hangtod sa buwan sa Disyembre, o 365+ ka adlaw.
# Kalibotan (planeta)

Ang **Calebôtan** (simbolo astronomiya: ; Iningles: *Earth*) ang ekatolo'ng planeta gekan sa Adlaw ug ang labe'ng dakó sa tana'ng mga planetang teristreyal sa Sistema'ng Solar, sa dayamitro ug *gebugatun*. Puy-anan sa mga lahi-lahê'ng *species*, Qene osab getawag nga Yotá.

Qene osab ang planeta nga sa carun mao palay nahebaloan nga makatobuy ug Qenabohé.
# Lunes

1616 nga mga drowing sa Galileo sa bulan ug mga yugto niini.
Ang **Tagurkad** kun **Lunes** mao ang una o ikaduhang adlaw sa pitlaw, taliwala sa Ligidligid ug Dumason.

Ang pulong gikan sa Kinatsila nga gikan sa Linatin nga ngalan alang sa bulan (Luna). Sa Prinanses, ang Lunes *lundi*, samtang sa Iningles kini *Monday*, gikan sa Mani, Kinaraang Iningles *Mona*, gikan sa diyos-diyos sa bulan sa mitolohiyang Aleman. Sa Indiya, ang Lunes gitawag *Somvar*, gikan kang Soma, ang Bedikong diyos-diyos sa bulan.

Sa Uropa, Ostralya, mga bahin sa Aprika ug Habagatang Amerika ang Lunes ang giilang unang adlaw sa Semana. Ang internasyonal nga estandard sa pamuo, ISO 8601, mikonsidera sa Lunes isip unang adlaw sa usa ka semana nga pagtrabaho.

Sa Hudeyo-Kristiyano nga pagtuo, ang Lunes ang ikaduhang adlaw. Kini usab ang tradisyonal nga panlantaw sa Pilipinas, Kanada ug Estados Unidos. Ang ngalan sa maong adlaw sa Arabiko, Armenyan, *Georgian*, Griyego, Hudeyo, Persiyano ug Pinortuges nagpasabot "ikaduhang adlaw". Ang mga Quakers nag-ila usab niini isip ikaduhang adlaw. Ang opisyal nga liturhikanhong kalendaryo sa Simbahang Katoliko nag-ila sa Lunes isip "Feria II".

Sa mga nasod sa Tunga-tungang Sidlakan, ang sinugdanan sa trabaho sa semana mao ang Sabado (ang Huwebes ug Biyernes ang walay trabaho). Sa Israel, ang Dominggo maoy unang adlaw sa trabaho.

| Mga adlaw sa semana |
| --- |
| Dominggo | Lunes | Martes | Miyerkoles | Huwebes | Biyernes | Sabado |
# Martes

Ang diyos-diyos nga si Týr, kang kinsa gingalan ang Martes (*Tuesday* sa Iningles).
Ang **Dumason** kun **Martes** ang ikaduha o ikatulo nga adlaw sa pitlaw (agad sa konteksto), taliwala sa Tagurkad ug Dukotdukot. Ang pulong "Lunes" sa Sinugboanon naggikan sa Kinatsila. Ang Iningles nga ngalan sa maong adlaw "Tuesday", nga naggikan sa Tunga-tungang Iningles *Twisday*, gikan sa Kinaraang Iningles *Tiwes dæg*, gikan sa Linating *Martis dies* ("ang adlaw ni Mars, ang Ginoo sa Gubat). Sa Swedish ang maong adlaw gitawag *Tisdag*; sa Danish, *Tirsdag*; sa Finnish, *Tiistai*. Ang Iningles ug *Scandinavian* nga mga ngalan gikan sa Nordic nga diyos-diyos Tyr (*Tiw*/*Tew*/*Tiu* sa Kinaraang Iningles.

Sa mga Griyego, ang Martes giilang demalas nga adlaw, tungod kay sa maong adlaw nahugno ang Constantinople. Sa mga dapit nga nakolonisar sa Espanya giila usab kini nga demalas: *En martes, ni te cases ni te embarques* (Sa Martes, ayaw pagpakasal ug ayaw pagsugod og biyahe.) Hinuon sa Pilipinas kini wala mabantayi, apan usa sa mga patuo-tuo sa mga lalawigan mao nga ngil-ad maligo kon Martes.

Sa Estados Unidos, ang Martes ang adlaw sa piniliay. Ang piniliay alang sa pederal nga mga posisyon mahitabo sa Martes human sa unang Lunes sa Nobiyembre; kini nga petsa giestablisar sa balaod alang sa piniliay sa pamuno-nasod sa tuig 1845. Ang Ubos Balay-Balaoranan gilakip sa 1875 ug ang Senado sa 1914. Ang Martes maoy labing sayo nga adlaw sa semana kanus-a makaadto sa mga dapit-botaranan ang mga tawo sa sayong bahin sa ika-19 nga siglo: ang mga lungsoranon mahimong kinahanglan pang molakaw og bali usa ka adlaw aron makabotar, ug dili sila mobiya sa Dominggo nga usa ka adlaw sa pagsimba alang sa mayoriya kanila.

| Mga adlaw sa semana |
| --- |
| Dominggo | Lunes | Martes | Miyerkoles | Huwebes | Biyernes | Sabado |
# Miyerkoles

Ang **Dukotdukot** kun **Miyerkoles** ang ikatulo kun ikaupat nga adlaw sa pitlaw (agad sa konteksto), taliwala sa Dumason ug Baylobaylo. Ang Sinugboanong pulong naggikan sa Kinatsilang "miercoles", nga gikan sa Linating *dies Mercurii* kun "adlaw ni Merkyuri", ang ginoo sa komersiyo.

Ang Iningles nga ngalan sa maong adlaw *Wednesday*, nga gikan sa Tunga-tungang Iningles *Wednes dei*, gikan sa Karaang Iningles *Wodnes dæg*, ang adlaw ni Woden, usa sa mga diyos-diyos sa mitolohiyang Aleman.

Kon ang Dominggo ang ilhong unang adlaw sa semana, ang tunga-tungang adlaw mao ang Miyerkoles. Sa pinulongang Aleman, ang ngalan sa maong adlaw *Mittwoch*, sa literal nga pagkahubad, "tunga-tunga sa semana". Ang maong pulong mipuli sa karaang ngalan *Wodanstag* sugod sa ikanapulo nga siglo. Ang Finnish nga pulong *Keskiviikko*; sa literal nga pagkahubad kini nagkahulogang "sentro sa semana."

Sa Hebreohanong Bibliya, ang Miyerkules mao ang adlaw kanus-a gihimo sa Diyos ang Adlaw ug Bulan.

| Mga adlaw sa semana |
| --- |
| Dominggo | Lunes | Martes | Miyerkoles | Huwebes | Biyernes | Sabado |

## Mga hulagway

*
*
*
# Huwebes

Ang diyos-diyos nga si Thor, kang kinsa ang Huwebes (*Thursday* sa Iningles gingalan.
Ang **Baylobaylo** kun **Huwebes** mao ang ikaupat o ikalima nga adlaw sa pitlaw (agad sa konteksto), taliwala sa Dukotdukot ug Danghos.

Ang Sinugboanong Huwebes gikan sa Kinatsilang *jueves*, nga gikan sa Linating *dies Iovis*, kun *Adlaw ni Hupiter*, usa sa mga diyos-diyos sa mitolohiyang Romano.

Ang Iningles nga ngalan *Thursday*, gikan sa Karaang Norse nga *Torsdag* kun "Adlaw ni Thor", usa sa mga diyos-diyos sa dalugdog sa mitolohiyang Norse.

Ang Huwebes mao ang tradisyonal nga adlaw sa tabo sa mga lungsod sa Sugbo.

| Mga adlaw sa semana |
| --- |
| Dominggo | Lunes | Martes | Miyerkoles | Huwebes | Biyernes | Sabado |
# Biyernes

Ang Frigg nagsulud sa mga panganod, ni John Charles Dollman
Ang **Danghos** kun **Biyernes** mao ang ikalima kun ikaunom nga adlaw sa pitlaw (agad sa konteksto), taliwala sa Baylobaylo ug Hingot-hingot.

Ang Sinugboanong Biyernes gikan sa Kinatsilang *viernes*, isip halad kang Benus, ang diyos-diyos sa katahom sa mitolohiyang Romano.

## Biyernes sa lain-laing pinulongan

Sa pinulongang Iningles, *Friday* ang ngalan sa maong adlaw, gikan kang Freya, ang diyos-diyos sa katahom sa mitolohiyang Norse.

Sa Pranses, ang maong adlaw gitawag *vendredi*; sa Italyano, *venerdi*; sa Romanyan, *vineri*; sa modernong Aleman, *Freitag*; sa Dutch, *vrijdag*; ug sa Swedish, *fredag*.

Sa Indiya, ang Biyernes gitawag Shukravar, alang kang Shukra, ang diyos-diyos sa katahoman sa mitolohiyang Vedic.

## Biyernes sa kasaysayan

Sa Alaska sa tuig 1867, ang Oktubre 6 (usa ka Biyernes) gisundan dayon sa Oktubre 18 (usa usab ka Biyernes). Kini tungod sa paggamit sa kalendaryong Gregoryano ug sa pagbalhin sa Internasyonal nga Linya sa Petsa human ang Alaska nakuha sa Estados Unidos gikan sa Rusya.

## Byernes sa tinuohan

Ang Shabat, ang adlaw igpapahulay sa mga Hudeyo, magsugod sa pagkatunod sa adlaw sa Biyernes ug mahuman sa pagkatunod sa adlaw sa Sabado.

Sa Katolisismo ang Biyernes Santo mao ang Biyernes sa wala pa ang Pasko sa Pagkabanhaw. Ning maong adlawa gihumdoman ang pagkamatay ni Kristo.

Sa Islam, ang Biyernes mao ang adlaw sa publikong pagsimba (tan-awa ang mga pangadyeon sa Biyernes). Sa pipila ka mga Muslim nga nasod, ang semana magsugod sa Dominggo ug matapos sa Sabado, apan sa mayoriya sa mga nasod nga Muslim, lakip na ang Saudi Arabia ug Irak, ang semana magsugod sa Sabado ug matapos sa Biyernes.

## Demalas ang Biyernes

Sa pipila ka mga dapit, giilang demalas ang Biyernes, labi na ang Ika-13 nga Biyernes.

## Tan-awa usab

* *TGIF*

| Mga adlaw sa semana |
| --- |
| Dominggo | Lunes | Martes | Miyerkoles | Huwebes | Biyernes | Sabado |
# Sabado

Caravaggio, ika-16 nga siglo
Ang **Hingothingot** kun **Sabado** mao ang ikaunom o ikapito nga adlaw sa pitlaw (dagad a konteksto), taliwala sa Danghos ug Ligidligid.

Ang Sinugboanong pulong gikan sa Kinatsilang *sábado*, nga gikan sa Inebreyong *shabat* (sulat Inebreyo: שַׁבָּת). Sa pinulongang Ininggles, ang Sabado gitawag *Saturday*, "Adlaw ni Saturno"; kini ang bugtong adlaw sa semana nga ang ngalan direkta gikan sa Linating *dies Saturni*. Si Saturno ang diyos-diyos sa panguma sa mitolohiyang Romano. Sa pinulongang Indi, ang Sabado Shanivar, alang kang Shani, ang Vedic nga diyos-diyos alang sa planetang Saturn.

Sumala sa tradisyong Hudeyo, ang Sabado kun *Shabat* ang kataposang adlaw sa semana. Kini mao usab ang estandard sa Pilipinas, Estados Unidos, ug uban pang nasod. Sa Uropa, sulod na sa pipila ka dekada, ang Sabado giilang ikaunom nga adlaw, ug ang Dominggo ang ikapito. Kini maoy gisunod sa ISO 8601. Sa mga Muslim nga nasod, ang Sabado ang ikapito nga adlaw (ang Biyernes usa ka walay trabaho nga adlaw).

Daghang mga bar, klub, ug mga restawrante ang mas taas og panahon sa pag-abli sa gabii sa Sabado.

Ang Sabado ang sagad nga adlaw sa piniliay sa Awstralya. Sa New Zealand, ang mga piniliay mahimo lamang ipahigayon sa usa ka Sabado.

| Mga adlaw sa semana |
| --- |
| Dominggo | Lunes | Martes | Miyerkoles | Huwebes | Biyernes | Sabado |
# Dominggo

Ang **Ligidligid** kun **Dominggo** (Kinatsila: *Domingo*) maoy unang adlaw sa pitlaw.

Sumala sa tradisyong Kristyanhon, ang Dominggo mao ang Adlaw sa Ginoo ug ang unang adlaw sa semana. Kini mao usab ang batakan sa Pilipinas, Tinipong Bansa, ug uban pang nasod. Sa Uropa, sulod na sa pipila ka dekada, ang Dominggo giilang kataposang adlaw. Kini maoy gisunod sa ISO 8601.

| Mga adlaw sa semana |
| --- |
| Dominggo | Lunes | Martes | Miyerkoles | Huwebes | Biyernes | Sabado |

## Galeriya sa hulagway

*
*
*
# Bulan (panahon)

Mga bulan sa pinulongang espanyol
Ang **bulan** kun **buwan** usa ka yunit sa panahon, gigamit sa kalendaryo, nga ka-ekstensibo sa natural nga peryod sa paglihok sa Bulan. Ang tradisyonal nga konsepto nagsugod sa siklo sa nawong sa Bulan (*lunar phases*) nga mokabat og 29.53 ka adlaw, gitawag nga sinodiko (*synodic month*). Sumala sa antropolohiya, gikan sa mga nabungkal nga istik sa pag-ihap, ang mga resirtser nag-konklud nga nag-ihap sa adlaw ang mga tawo pinaagi sa nawong sa Bulan niadto pang sayo sa panahong Paleyolitiko.

Ang kalendaryong Gregoryano, nga gigamit sa kadaghanan sa mga nasod sa kalibotan, adunay dose (12) ka bulan ekwal sa usa ka tuig:

* Enero (Ulalong)
* Pebrero (Dagangkahoy)
* Marso (Dagangbulan)
* Abril (Kiling)
* Mayo (Himabuyan)
* Hunyo (Kabay)
* Hulyo (Hinapdapon)
* Agosto (Lubadlubad)
* Septiyembre (Kagurolsol)
* Oktubre (Bagyo-bagyo)
* Nobiyembre (Panglot-nga-diyutay)
* Disyembre (Panglot-nga-dako)
# Kalendaryo

Ang **kalendaryo** kun **talaadlawan** maoy sistema sa pagngalan sa mga yugto sa panahon, ilabina sa mga adlaw. Kini nga mga ngalan nailhan nga mga petsa sa kalendaryo. Ang mga petsa mahimong ibase sa giila nga mga lihok sa mga butang nga astronomiya. Usab usa ka pisikal nga himan (kasagaran papel) usa ka kalendaryo nga naghulagway sa sistema (pananglitan, usa ka *kalendaryo sa lamesa*)–kini ang labing kasagaran nga paggamit sa pulong.

## Mga bulan sa tuig

* Enero (Ulalong)
* Pebrero (Dagangkahoy)
* Marso (Dagangbulan)
* Abril (Kiling)
* Mayo (Himabuyan)
* Hunyo (Kabay)
* Hulyo (Hinapdapon)
* Agosto (Lubadlubad)
* Septiyembre (Kagurolsol)
* Oktubre (Bagyo-bagyo)
* Nobiyembre (Panglot-nga-diyutay)
* Disyembre (Panglot-nga-dako)

## Mga sumpay sa gawas

* Calendar converter, including all major civil, religious and technical calendars. (Ininglis)
# Day

Ang **Day** ngalan niining mga mosunod:

## Heyograpiya

1
2
3
4
5
6
7

### Antarctica

* 1 Day (pulo sa Antarctica, lat -67,25, long -67,72), ﻿ / ﻿
* 2 Day (punta), ﻿ / ﻿

### Tinipong Bansa

* 3 Day (lungsod), Florida, Lafayette County, ﻿ / ﻿
* 4 Day (pulo sa Tinipong Bansa, Oregon), Lane County, ﻿ / ﻿

### Guinea

* 5 Day (suba sa Guinea), ﻿ / ﻿

### Kamerun

* 6 Day (suba sa Kamerun), North Region, ﻿ / ﻿

### Mali

* 7 Day (tuburan), Koulikoro Region, ﻿ / ﻿
# Bulan (astronomiya)

Ang **bulan** o **buwan** (simbolo astronomiya: ) ang nag-inusarang natural nga satelayt sa kalibotan. Ang sentro nga distansya gikan sa Kalibotan ngadto sa Bulan mokabat og 384,403 kilometros (238,857 milyas), mga 30x sa diametro sa Kalibotan. Aduna kiniy diametro nga 3,474 kilometros (2,159 milyas) — mas dako'g gamay sa 1/4 sa Kalibotan. Ang iyang gibultohon 1/50 lang sa Kalibotan. Ang iyang *gravitational pull* sa *surface* mga 1/6 sa Kalibotan. Ang Bulan mokompleto sa iyang paglibod sa Kalibotan matag 27.3 ka adlaw, ug ang mga baryasyon nga peryodiko sa heyometriya sa sistemang Kalibotan–Bulan–Adlaw mao ang responsable sa mga dagway sa mga lihok sa Bulan (*lunar phases*) nga mobalik matag 29.5 ka adlaw.

## Mga lihok sa bulan

| Hulagway | Ngalan | Katin-awan |
| --- | --- | --- |
| *
 | **Unang Subang** | unang gabii Unang Subang - unang gabii sa pagkabuhi sa bulan, gitawag usab og  **Bag-ong Subang** ug ingon man **Buhing Buwan** walay bulan nga makita sa una ug ikaduhang subang kay duol kaayo kini sa adlaw |
| *
 | **Unang Pakita** | ikatulong gabii Unang Pagpakita - ikatulong gabii sa pagkabuhi sa bulan, gitawag usab og Ikatulong Subang magsugod ang puasa sa mga Muslim kon bulan sa Ramadan |
| *
 | **Udtong Katin** | ikapitong gabii Udtong Katin - ikapitong gabii sa pagkabuhi sa bulan, gitawag usab og Mudto tungang gabii mosalop ang bulan (ang gipasabot sa **katin** nag-inanay kadako) |
| *
 | **Lakad Pagkatibuok** | ikawalong gabii
 Lakad sa Katibuok - unang gabii human sa udtong katin hangtod motakdol ang bulan, gitawag ang gabii og Lakad og Usa (aron Matibuok) hangtod Lakad og Pito kadlawon na mosalop ang bulan |
| *
 | **Talitakdol** | ikanapulog-tulong gabii Talitakdol - lakad og pito aron matibuok, halos lingin na ang bulan mao kini ang tingalimango o tinglambay |
| *
 | **Takdol** | ikanapulog-upat nga gabii Takdol - gitawag usab og **Tibuok ang Bulan** naay bulan sa tibuok gabii ug kadlawon |
| *
 | **Da-il** | ika napulog-limang gabii
Da-il - una ug ikaduhang gabii human sa takdol, gitawag usab og Dulom o **Dulom-dulom** pasado alas syete sa gabii na mosubang ang bulan (nagkagamay ang pasabot sa **da-il**) |
| *
 | **Bahilig** | ikanapulog-pitong gabii
Bahilig - ikatulo hangtod ikaunom nga gabii human sa takdol lawom na nga gabii mosubang ang bulan |
| *
 | **Udto sa Himatayon** | ikakawhaag-unang gabii
Udto sa Himatayon - ikapitong gabii human sa takdol tungang gabii na mosubang ang bulan |
| *
 | **Himatayon** | ikakawhaag-duhang gabii Himatayon - dagway sa bulan sugod molakad og usa hangtod lima ka gabii human sa udto sa himatayon kadlawon na mosubang ang bulan maong ngitngit ang gabi |
| *
 | **Lukay-lukay** | ikakawhaag-walong gabii
Lukay-lukay - dagway sa bulan inig molakad og ikaunom nga gabii human sa udto sa himatayon banag-banag na hapit mosubang ang bulan ug gamay na lang kaayo ang makitang hayag |
| *
 | **Patay nga Bulan/ Patay ang Bulan** | ikakawhaag-siyam nga gabii (usahay ikakatloang gabii)
Patay nga Bulan - walay bulan tibuok gabii ug kadlawon apan dili pa unang subang |
|  | **Unang Subang** | balik na pud sa uno og ihap alang sa lain na pud tuyok sa lihok sa bulan |
# Taknaang 12-oras

Ang **taknaang 12-oras** ang sistemang orasan nga ginagamit sa pipilang mga kanhing kolonya sa Hiniusang Gingharian, sama sa Indya ug *Estados Unidos*. Kini usab ang ginagamit sa Pilipinas, usa ka kanhing kolonya sa *Estados Unidos*.

Sa kining sistema, gipikas ang 24 ka oras sa adlaw sa duha ka periyodo nga ginatawag sa Linatin nga ante meridiem (**a.m.** kun **s.b.**, "sa buntag") ug post meridiem (**p.m.** kun **s.g.**, "sa gabii").

## Tan-awa usab

* Taknaang 24-oras

## Galeriya sa hulagway

*
*
*
# Kalendaryong Ebreo

Ang **kalendaryong Ebreo** (Inebreo: הַלוּחַ הַעִבְרִי, *haluaẖ ha’ivri*) maoy talamdagang lunisolar ug ang pangkaugalingong talamdagang ginagamit sa mga Hudiyo kasabay sa pang-adlaw-adlaw nga talamdagang ginagamit sa ilang lugar sa pinuy-anan. Sa talamdagang Ebreo nakabase ang mga petsa sa mga balaang adlaw sa Hudaismo.

Ang mga ngalan sa mga napulog-usa ka bulan sa talamdagang Ebreo gihango gikan sa Inakadyo, nga nakuha niadtong panahon sa pag-eksilyo sa mga Hudiyo sa Babilonya, ug dili makita bisan asa sa Bibliya. Adunay duha ka orden ang talamdagan: usa ka sibil usa ka pangrelihyon. Nakaparentesis ang mga dagwayng Inebreo.

| **Sibil** | **Pantinuohan** |
| --- | --- |
| Tishre (תִּשְׁרֵי) | Nisan |
| Ḥeshvan (חֶשְׁוָן) | Iyyar |
| Kislev (כִּסְלֵו) | Sivan |
| Tevet (טֵבֵת) | Tammuz |
| Shevat (שְׁבָט) | Av |
| Adar (אֲדָר) | Elul |
| Nisan (נִיסָן) | Tishre |
| Iyyar (אִיָּר) | Ḥeshvan |
| Sivan (סִיוָן) | Kislev |
| Tammuz (תַּמּוּז) | Tevet |
| Av (אָב) | Shevat |
| Elul (אֱלוּל) | Adar |

Ginausbon ang *Adar* kada tuig bisyesto.

## Galeriya sa hulagway

*
*
# Astronomiya

Astronomiya
Ang **astronomiya** mao ang siyensiya sa mga butang nga selestyal (sama sa mga bituon, planeta, kometa, ug galaksiya) ug mga penomena nga naggikan gawas sa atmospera sa Kalibotan (sama sa mga aurora ug *cosmic background radiation*). Kini nagtuon sa ebolusyon, pisika, kemika, meteorolohiya, ug lihok sa mga butang selestyal, apil na pud ang pormasyon ug pagdebelop sa Lukopngatanan. Ang pulong astronomiya nagpasabot nga "balaod sa mga bituon" ug naderiba gikan sa Griyego αστρονομία, astronomia, gikan sa mga pulong άστρον (astron, "star") ug νόμος (nomos, "balaod sa pagpangalan").

Ang astronomiya usa sa mga dugay nang establisadong siyensiya. Ang mga astronomo sa mga karaang sibilisasyon naghimo og mga obserbasyon nga metodikal sa gabiing kalangitan. Ang imbensyon sa mga teleskopyo mao ang nagpadebelop sa atronomiya ngadto sa modernong pagtuon.

Sugod sa ika-20 siglo, ang astronomiya nabahin ngadto sa astronomiya nga obserbasyonal ug astropisika nga teyoretikal. Ang astronomiya nga obserbasyonal konsernd sa pagkuha og datos, apil na ang paghimo ug pagmentenar sa mga instrumento, ug sa pagproseso sa mga resulta. Ang astropisika nga teyoretikal nakapokus sa pag-*ascertain* sa mga modelong kompyuter o analitikal para sa implikasyon niini sa mga obserbasyon. Nagkomplemento kining duha ka sanga, ang astropisika nga teyoretikal nagaeksplikar sa mga resulta sa mga obserbasyon. Ang mga obserbasyon puedeng mo-testing sa mga teoryang pundamental sa pisika, sama sa relatibidad nga heneral.
# Dagitabyan

Panid sa Wikipedyang Iningles
Ang **kompiyuter**, **kompyuter**, kun **dagitabyan** (Iningles: *computer*) mao'y elektronikong makina nga nagadawat ug nagadagan og datos aron kombertihon sa mapuslanong kasayuran. Ang kompiyuter dako kaayo'g matabang kay kini may daghang kasayuran. Naa kini'y lain-laing mga kategoriya, uban niini ang mga *supercomputer*, *mainframe computer*, minicomputer, *microcomputer,* desktopcomputer (PC)*,* laptop computer*, ug* handheld computer*.*