# Linatin

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ganghaan:Pinulongan |

Ang **Linatin** (*lingua Latīna*) usa ka karaan nga pinulongang Indo-Uropeo nga orihinal nga gilitok sa rehiyon sa Latium ug sa Karaang Roma. Kini nahimong prayoridad nga pinulongan sa tibuok Mediteraneo tungod sa gahom sa Imperyong Romano. Sulod sa daghang siglo, ang Linatin nagsilbing nag-unang medyum sa komunikasyon, balaod, ug pagdumala sa dakong bahin sa Uropa.

## Kasaysayan ug ebolusyon

Ang kasaysayan sa Linatin nabahin sa duha ka dagkong sanga: ang Klasikong Linatin ug ang Bulgar nga Linatin. Ang Klasikong Linatin mao ang porma nga gigamit sa mga magsusulat ug mga pilologo sa paghimo og mga balak, prosa, ug legal nga mga dokumento. Sa laing bahin, ang Bulgar nga Linatin (*vulgarna Latin*) mao ang pinulongan nga gilitok sa komon nga katawhan o sa 'vulgus'. Human sa pagkahugno sa Kasadpang Imperyong Romano, kining Bulgar nga matang sa Linatin nagsugod paglain-lain sa nagkadaiyang rehiyon, nga sa ulahi nahimong mga bulag nga pinulongan.

## Kabilin sa mga pinulongang Romanse

Gikan sa ebolusyon sa Bulgar nga Linatin, naugmad ang pamilya sa mga pinulongang Romanse nga gilitok karon sa minilyon ka mga tawo. Lakip sa mga labing nailhan nga anak sa Linatin mao ang Kinatsila, Pranses, Italyano, Portuges, ug Romeno. Niini usab nga pundok nahisakop ang ubang mga pinulongan sa Lawis Iberiko sama sa Katalan, Galiziano, ug ang Liones. Kini nga mga pinulongan nagpreserbar sa managlahing aspeto sa gramatika ug bokabularyo sa orihinal nga Linatin sumala sa ilang geograpikanhong nahimutangan. Ang Uropa usa ka kontinente nga adunay dako nga bahandi sa mga pinulongan ug kultura. Sa habagatang bahin sa kontinente, ang mga pinulongang Romanse naglangkob sa mga nasodnong pinulongan ug mga rehiyonal nga pinulongan. Ang pipila ka mga ehemplo niini mao ang Occitan (occitan), Furlan (furlan), ug ang Liones (Llïonés), Veneto (vèneto).

## Paggamit sa kaalamdag ug pagtuon

Bisan tuod dili na kini gilitok isip unang pinulongan sa usa ka nasod, ang Linatin nagpabilin nga *de facto* nga pinulongang internasyonal sa kaalamdag ug pagtuon sa tunga-tunga ug kasadpang Uropa hangtod sa ika-17 nga siglo. Daghang mga siyentipiko, pilosopo, ug teologo ang nagsulat sa ilang mga buhat sa Linatin aron masabtan sa tibuok nakatuon nga sosyedad sa Kasadpan. Sa pagkakaron, ang Linatin mao gihapon ang opisyal nga pinulongan sa Dakbayan sa Baticano ug gigamit gihapon sa Simbahang Katoliko alang sa mga liturhiya ug opisyal nga komunikasyon.

## Impluwensya sa modernong mga pinulongan

Ang impluwensya sa Linatin makit-an sa hapit tanang modernong pinulongan sa kalibotan. Sa Iningles, gibanabana nga kapin sa katunga sa bokabularyo naggikan sa Linatin o Pranses. Sa Pilipinas, ang mga pinulongang lokal sama sa Sinugboanon ug Tinagalog adunay daghang mga pulong nga hinulaman gikan sa Kinatsila nga adunay direktang gamut sa Linatin. Kini nga kabilin makita sa natad sa medisina, balaod, biolohiya, ug uban pang mga sanga sa siyensya diin ang mga terminong teknikal nagpabilin sa ilang orihinal nga porma sa Linatin.

## Impluwensya sa modernong mga pinulongan

Ang impluwensya sa Linatin makit-an sa hapit tanang modernong pinulongan sa kalibotan. Sa Iningles, gibanabana nga kapin sa katunga sa bokabularyo naggikan sa Linatin o Pranses. Sa Pilipinas, ang mga pinulongang lokal sama sa Sinugboanon ug Tinagalog adunay daghang mga pulong nga hinulaman gikan sa Kinatsila nga adunay direktang gamut sa Linatin. Kini nga kabilin makita sa natad sa medisina, balaod, biolohiya, ug uban pang mga sanga sa siyensya diin ang mga terminong teknikal nagpabilin sa ilang orihinal nga porma sa Linatin.

## Pagtandi sa mga pulong gikan sa Linatin

Aron masabtan ang ebolusyon sa mga tingog gikan sa karaan nga Linatin padulong sa modernong mga pinulongan, mapuslanon ang pagtandi sa pipila ka batakang pulong sa nagkalain-laing dapit. Kining mosunod nga lamesa nagpakita sa relasyon sa mga pinulongang lokal sa Pilipinas sama sa Sinugboanon (Binisaya) ug Filipino (Tagalog) uban sa mga pinulongang Romanse sa Uropa sama sa Kinatsila (castellano), Galiziano (galego), Liones (Llïonés), Piamontes (piemontèis), Occitan (occitan), ug Veneto (vèneto). Pinaagi niini nga pagtandi, makit-an ang linggwistikong istruktura ug ang pagpreserbar sa mga karaan nga gamut sa matag sibilisasyon.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Latin | Sinugboanon | Tagalog | Kinatsila | Galiziano | Liones | Piamontes | Occitan | Veneto |
| fumus | aso | usok | humo | fume | fumu | fùmme | fum | fumo |
| claudere | sira | sara | cerrar | pechar | pechare | saré | barrar | sarâ |
| factum | buhat | gawa | hecho | feito | feichu | fâit | fach | fato |
| planum | patag | patag | llano | chan | chanu | ciàn | plan | pian |
| filius | anak | anak | hijo | fillo | fiyu | fieul | filh | fio |
| noctem | gabii | gabi | noche | noite | nueiche | néuit | nuèch | note |
| oculus | mata | mata | ojo | ollo | gueyu | euj | uèlh | òcio |
| fames | gutom | gutom | hambre | fame | fame | fam | fam | fame |

## Mga sumpay sa gawas

* Wikibooks in Lingua Latina
* Wiktionary in Lingua Latina
* Wikiquote in Lingua Latina
* Wikisource in Lingua Latina