Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1961 шо

|  |
| --- |
| II эзар шо |
| XVIII бӀешо — XIX бӀешо — **XX бӀешо** — XXI бӀешо — XXII бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1890‑гӀа
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900‑гӀа
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |
| 1910‑гӀа
 |  1910
 |  1911
 |  1912
 |  1913
 |  1914
 |  1915
 |  1916
 |  1917
 |  1918
 |  1919
 |
| 1920‑гӀа
 |  1920
 |  1921
 |  1922
 |  1923
 |  1924
 |  1925
 |  1926
 |  1927
 |  1928
 |  1929
 |
| 1930‑гӀа
 |  1930
 |  1931
 |  1932
 |  1933
 |  1934
 |  1935
 |  1936
 |  1937
 |  1938
 |  1939
 |
| 1940‑гӀа
 |  1940
 |  1941
 |  1942
 |  1943
 |  1944
 |  1945
 |  1946
 |  1947
 |  1948
 |  1949
 |
| 1950‑гӀа
 |  1950
 |  1951
 |  1952
 |  1953
 |  1954
 |  1955
 |  1956
 |  1957
 |  1958
 |  1959
 |
| 1960‑гӀа
 |  1960
 |  1961
 |  1962
 |  1963
 |  1964
 |  1965
 |  1966
 |  1967
 |  1968
 |  1969
 |
| 1970‑гӀа
 |  1970
 |  1971
 |  1972
 |  1973
 |  1974
 |  1975
 |  1976
 |  1977
 |  1978
 |  1979
 |
| 1980‑гӀа
 |  1980
 |  1981
 |  1982
 |  1983
 |  1984
 |  1985
 |  1986
 |  1987
 |  1988
 |  1989
 |
| 1990‑гӀа
 |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000‑гӀа
 |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |

 |
| Хронологин таблица |

## Оцу шарахь хилларг

* Хьайиллина Гайтаман исбаьхьли Республикин музей (Республикинский музей изобразительных искусств) (1961 шеран 4 октябрь)

## Оцу шарахь бинарш

* Абдулаев, Мовлади (1961 шеран 7 январь) — нохчийн штангист, тренер, халкъашна юккъера даржан спортан суьдхо, нохчийн спортах лаьцна хьалхара сайт кхоьллинарг, СССР спортан говзанча;
* Атавов, Ахмед Султаналиевич (1961 шеран 23 февраль) — нохчийн паргӀата кепара латархо, СССР а, Россин а, Европин а, дуьненан а чемпион а, совгӀатхо а, абсолютни йозаллин категорехь дуьненан чемпион, дуьненан Кубок яккхинарг, СССР Сийлахь спортан говзанча (1989);
* Ачичаев, Ахмад Адамович (1961 шеран 1 июнь) — нохчийн штангист, СССР чемпион а, Кубок яккхинарг а, Россин кегирхойн гулйина тобан коьрта тренер;
* Муртазалиев, Сайд-Хусейн (1961 шеран 20 январь) — нохчийн паргӀат кепар латархо, СССР чемпион, дуьненан Кубока яккхинарг, Нохчийчоьнан паргӀат кепар латаран Федерацин президент;

## Оцу шарахь белларш

* Э́рвин Ру́дольф Йо́зеф Алекса́ндр Шрёдингер (1887 шеран 12 август, Вена — 1961 шеран 4 январь, циггахь) — австрийн физик-теоретик, квантан механика кхоьллинчарах цхьаъ, физикин Нобелин совгӀатан лауреат (1933 шо).
# Стаг вазвар

Сталин тӀехь волу плакат, Советийн Азербайджан, 1938 шо
**Стеган культ(инг. a cult of personality)* — автократин лард ю. Стеган культ- къаьстина цхьа стеган (дукхахьолехь пачхьалкхан гӀуллакххочун) сийлахь вазвар ду. Стеган культ кхоллало цхьа адамо я пачхьалкхан рожо массийн хаамийн информацин а, пропагандин а гӀирсаш лелайо баьччан сийлалла гайта.
# 11 октябрь

| ←→Октябрь |
| --- |
|

| Орш | Шин | Кха | Йеар | ПӀе | Шот | КӀи |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |

 |
| 2026 шо |

**11 октябрь** — шеран 284-ра де (285-ра високосан шерашкахь) Григорийн рузманца.
Шо чекхдала дисина 81 де.

1582 шеран 15 октябрь кхачале — 11 октябрь юлианан рузманца, 1582 шеран 15 октябрера дуьйна — 11 октябрь кхаччалц григорийн рузманца.

XX а, XXI а бӀешераш догӀу 28 сентябрехь юлианан рузманца.

| ←→Октябрь |
| --- |
|

| Орш | Шин | Кха | Йеар | ПӀе | Шот | КӀи |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |

 |
| 2026 шо |

## Оцу динахь белларш

* Джоуль, Джеймс (1818 шеран 24 декабрь — 1889 шеран 11 октябрь) — Термодинамика кхуллуш доккха дакъа лецна ингалсан физик.
# ТӀемлойн декхар

ТӀеман ницкъаш дац (Гаити, Гренланди, Исланди, Коста-Рика, Панама)     ТӀемлойн кхайкхам бац     Кхайкхаман жигара система, амма кхойкху 20% кӀезиг хан кхаьчна тобанех     ТӀемлойн кхайкхар гергарчу хенахь сацор ду (Турци, Украина, Тайвань, Кхазакхстан)     Йукъара тӀемлойн декхар     Хаам бац
**ТӀемлойн декхар** — тӀеман я къоман (альтернативан, гражданийн) гӀуллакх дӀакхехьа боьршачу нехан декхар (цхьацца пачхьалкхашкахь зударийн а).

Иштта цуо кхетадо тӀеман ницкъийн могӀарехь тӀом бан декхар (тӀеман гӀуллакхаш хилахь). *ТӀеман декхараллех* ца ваьлла схьадолу тӀеман гӀуллакх тӀеман заманахь. Амма дукха пачхьалкхашкахь ду *тӀемалойн декхар*, цуо тардолуьйту гӀуллакх дӀакхехьар тӀеман, иштта маьрша а хенахь.

ХӀора мехкан таро ю билгалъяккха кхайкхаран хан, ткъа иштта кхин хьолаш, билгалдоккху гӀуллакхан дикалла а, дохалла а.

ТӀемалойн декхар хьаладоьду ширачу замане, дӀахьуш ду цхьацца пачхьалкхаша хӀинца а, тайп-тайпана цӀераш техкина. ХӀинцалера система берриг аьлча санна къоман кегийрхойн гӀуллакхе кхайкхар, юкъадаьлла Французийн революцил тӀаьхьа 1790-гӀа шерашкахь, цигахь иза хилира чӀогӀа йоккхачу, ницкъалчу эскаран бух. Дуккхаха долу европин мехкаша тӀаьхьа копи яьккхира оцу системан машаран ханна, иштта наха гӀуллакх дӀахьо билгалчу хенахь 1-8 шарахь боккъалчу гӀуллакхе, ткъа тӀаьхьа дехьабовлу запасе.

## Билгалдахарш
# Йерд

**Йерд** — иза адамо Ӏибадатдо цӀа ду, иза доьгӀна ду далла гӀуллакхдан а, динан белхаш кхочушдан а. Дукхачу бӀешерашкахь (къаьсттина Йуккъерчу бӀешерашкахь Европехь) йердаш йукъараллин гуламийн а, йезачу церемонийн а меттиг хилла йу.

Шри-Ланкера Тринкомали гӀала шиваизман VI бӀешеран йерд
## Хьосташ

## Билгалдахарш
# Сентябрь

| ←→Сентябрь |
| --- |
|

| Орш | Шин | Кха | Йеар | ПӀе | Шот | КӀи |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |   |   |   |   |

 |
| 2026 шо |

Сентябрь Россиехь
**Сентя́брь** (лат. *September* — ворхӀлгӀа, *нохчийн маттахь* — Гезгмашан-бутт) — Юлианан а, Грегорианан а календарешкахь шеран 9-гӀа бутт, Цезарьс календарь хицале Шира Риман мартехь йолалучу календарехь 7-гӀа бутт. 30 де долу беа беттах цхьаъ.

Дуьненан къилбаседера эхигехь хьалхара гуьренан бутт бу, дуьненан къилбера эхигехь хьалхара бӀаьстенан бутт бу.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Сентябрь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.
# 1640 шо

|  |
| --- |
| II эзар шо |
| XV бӀешо — XVI бӀешо — **XVII бӀешо** — XVIII бӀешо — XIX бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1590‑гӀа
 |  1590
 |  1591
 |  1592
 |  1593
 |  1594
 |  1595
 |  1596
 |  1597
 |  1598
 |  1599
 |
|  |
| 1600‑гӀа
 |  1600
 |  1601
 |  1602
 |  1603
 |  1604
 |  1605
 |  1606
 |  1607
 |  1608
 |  1609
 |
| 1610‑гӀа
 |  1610
 |  1611
 |  1612
 |  1613
 |  1614
 |  1615
 |  1616
 |  1617
 |  1618
 |  1619
 |
| 1620‑гӀа
 |  1620
 |  1621
 |  1622
 |  1623
 |  1624
 |  1625
 |  1626
 |  1627
 |  1628
 |  1629
 |
| 1630‑гӀа
 |  1630
 |  1631
 |  1632
 |  1633
 |  1634
 |  1635
 |  1636
 |  1637
 |  1638
 |  1639
 |
| 1640‑гӀа
 |  1640
 |  1641
 |  1642
 |  1643
 |  1644
 |  1645
 |  1646
 |  1647
 |  1648
 |  1649
 |
| 1650‑гӀа
 |  1650
 |  1651
 |  1652
 |  1653
 |  1654
 |  1655
 |  1656
 |  1657
 |  1658
 |  1659
 |
| 1660‑гӀа
 |  1660
 |  1661
 |  1662
 |  1663
 |  1664
 |  1665
 |  1666
 |  1667
 |  1668
 |  1669
 |
| 1670‑гӀа
 |  1670
 |  1671
 |  1672
 |  1673
 |  1674
 |  1675
 |  1676
 |  1677
 |  1678
 |  1679
 |
| 1680‑гӀа
 |  1680
 |  1681
 |  1682
 |  1683
 |  1684
 |  1685
 |  1686
 |  1687
 |  1688
 |  1689
 |
| 1690‑гӀа
 |  1690
 |  1691
 |  1692
 |  1693
 |  1694
 |  1695
 |  1696
 |  1697
 |  1698
 |  1699
 |
|  |
| 1700‑гӀа
 |  1700
 |  1701
 |  1702
 |  1703
 |  1704
 |  1705
 |  1706
 |  1707
 |  1708
 |  1709
 |

 |
| Хронологин таблица |

## Оцу шарахь белларш

* Питер Пауль Рубенс (1577 шеран 28 июнь, Зиген — 1640 шеран 30 май, Антверпен) — кхиаме къилбера Нидерландашкара (фламандхойн) суьрташдахкархо.