# Ша-шен дер

| Ша-шен дер |
| --- |
|  Ша-шен дер (Мане Эдуардан сурт) |
|  |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**Ша-шен дер** йа **суицид(латинан маттера sui caedere «ша вер») —* хуъушехь ша шена тоьхна хӀаллакхилар ду.

Суицидан бахьанаш йукъахь ду — синӀаткъаман цамгарш а (царна йукъахь депресси а, биполяран карзахалла а, аутизм спектран карзахаллаш а, шизофрени а, стеган цамгарш а, сингаттаме цамгарш а), физически цамгарш а (масала дӀа ца долу гӀелдалар), психотропан молханаш мийлар а, маларийн цамгар а.

*Ша кхоа ца вар* (масала тӀамехь а, къаьсттина халчу хьолехь а) турпалалла санна лоруш ду; башхо йоцу суицидах а, альтруистан суицидах а къастадо иза.

Дерригдуьненан могушалла Ӏалашйаран организацин (ВОЗ-ан) хаамашца, хӀора шовзткъе секундехь суицид ярца цхьа стаг хӀаллакхуьлу. ХӀора дийнахь дуьненахь кхо эзар адамо суицид йо. ХӀора шарахь цхьа миллион адамо суицид йо.

Ша-шен деран уггара лахара гайтамаш бу Латинан Америкехь а, Ӏаьрбойн а, цхьайолчу азиатийн а пачхьалкхашкахь. Суицидийн йуккъера барам бу Къилбаседера а Йуккъерачу а Европехь а, Къилбаседа Америкехь а, Къилба-Малхбале Азехь а, Тийначу Ӏапказан Малхбузера декъехь а (Австрали а, Канада а, ХӀинди а, Керла Зеланди а, Америкин Цхьанатоьхна Штаташ а). 2008-чу шеран ша-шен деран уггар лакхара гайтамаш бара Литвахь а, Беларусехь а, Россехь а, Шри-Ланкехь а, Кхазакхстанехь а, Мажаройчоьнах а, Японехь а, Украинехь а, Латвехь а.

## Суицидийн бахьанаш

Билгалдоху рогӀера суицидийн бахьанаш:

* Стеган дахарехь йолу проблемаш:
	+ ямартло яр;
	+ доьзалан девнаш а, дӀасакъастар а;
	+ гергарчу стеган цамгар а, кхалхар а;
	+ ша хилар а, тидам цатоар а, гонаха болчу наха гӀайгӀа ца бар а;
	+ балх тӀехь а, доьшучу меттехь а аьтто цахилар;
	+ зенаш хилар а, банкрот хилар а;
	+ аьтто байна йукъараллин зеделларг (масала, цхьана тобанах йукъаравалар а, балхара дӀаваккхар а, карьера йохар а), социале изоляци а;
	+ аутинг (адаман ца луъушехь йа пурба доцуш цуьнан сексан ориентацех а, гендеран билгалдаккхарех а лаьцна къайле нахалаяккхар а);
	+ хала соматични цамгар йа эрчавоккхуш сакхт;
	+ психотропан молханаш маларца йоьзна проблемаш (цу йукъахь синӀаткъаме *(психологикан)*);
	+ къаьсттина депресси а, кхийолу синӀаткъаман цамгарш а (Дерригдуьненан могушалла Ӏалашйаран организацин хаамашца, 15 процент депресси йолчу наха суицид йо).
* Ша-шен вуьйчу хьоле ваккхар:
	+ Ӏалашоллин хьийзор а, эладита (сийсаздар) а, кхерор а, гӀело яр а;
	+ ницкъбар а, еттарш а;
* ХӀоттар а, дахарехь самукъа цадалар а, Ӏалашо цахилар а;
* Динан фанатизм (*бӀарзвелла тешар)* а, Ӏадатан ша-шен дер а.
* Сий лардархьама ша-шен дер (масала, харакири);

## Тайпанаш

Ша-шен дер тайп-тайпана хуьлу. Л. З. Трегубовс а, Ю. Р. Вагинс а билгалйаьккхина цуьнан тайпанаш:

* ша-шен ирхъолла
* садукъдар
* хи чу эккхар
* дӀовш *(талу а, набаран молханаш а, наркотикан препараташ а)* малар
* ша-шен дагор
* Ӏуттучу а, ирачу а герзаца суицид яр:
	+ сэппуку йа харакири — Японехь Ӏадатехь ша-шен дер а;
	+ тур тӀе вожар (Ширачу Румехь);
	+ пхенаш этӀор
* долучу герзан гӀоьнца
* электричествон токаца
* хӀаваан кеманийн пилоташ хуъушехь бина авиабохамаш
* лакхе тӀера охьакхетар
* мацалла хьегар
* кхераме шелдалар

Америкин Цхьанатоьхначу Штаташкахь 2005-чу шарахь ша-шен деран уггаре йаьржина кепаш йара:

·       долучу герзаца йина суицид — 52,1 %

·       ша-шен ирхъолла— 22,2 %

·       дӀовш малар — 17,6 %

·       кхийолу методаш — 8,1 %

## Ша-шен дер а, дин а

Дела цхьаъ веш волчу динашкахь *(ислам а, керсталла а, яхӀудийн дин а)* ша-шен дер къилахь лоруш ду. Делахь а, цхьацца йукъарадаккхарш хуьлу. Суицид йинчу адаман докъан ламасташ кхочуш ца до. Йукъарадаккхарш ду: синтӀаткъаме цамгар йолуш нах а, кхетам чохь ца хилла адам а, вехна хилла адам а; шайн динан а, даймехкан а дуьхьа белларш а, шен ницкъ ца байта кхелхинарш а.

Сийлахьчу Къуръанехь Аннисаъ (Зударий) суратехь а, 29-чу айатехь йаздина ду:

> ХӀай шаьш [Дéлах] тешнарш! Ма даа вовшийн даьхнеш шайна йукъахь харцонца, и [даьхнеш] шу вовшийн рéза долу совдéгар [даьхнеш] хилча бен . Ма дайъа шайн догӀмаш . Баккъалла а АллахӀ ву шоьца къинхéтамé.
>
>

Ортодоксан керсталлехь суицид йинчарна тӀера доӀа дан магош ду. Протестанталлехь а, таханлерачу католицизмехь а ша-шен дер динчунна тӀера докъан ламасташ кхочушдо. Кхиболчу неха дуьхьа шен дахар дӀадалар суицид санна лара ца деза бохучу нахас даладо Ӏийсан Инжилера дешнаш:

> «Шен доттагӀашна хьалхара шен са а дӀадаллал болчу безамал сов безам цхьанна а хир бац.» *(Яхья 15:13)*
>
>

## Билгалдахарш