Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Нана-гӀала

**Нана-гӀала** — иза официалан пачхьалкхан коьрта гӀала (нагахь — мегалополис) йу. Нана-гӀалахь хуьлу меттигаш:

* пачхьалкхан кортан резиденци (монархан, президентан);
* Ӏедалан кортан резиденци;
* парламент;
* юккъера министерстваш а ведомстваш а;
* Лакхара суд.

Цхьайолу структураш кхечу гӀалахь хила мега.

## Билгалдахарш
# Эстуари

Ла-Плата — хина эстуари Парана. Космосера хьаьжча.
**Эстуа́ри** (от лат. *aestuarium* — хина хикхоче ) — цхьа га долу, муцӀаркуйнах тера хина хикхоче, хӀорд болу агӀора шорлуш долу.

## Билгалдахарш
# Адаман дукхаллийн кхиаман индекс

World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).

|  |  |
| --- | --- |
|      0.800–1.000 (very high)
     0.700–0.799 (high)
     0.550–0.699 (medium) |      0.350–0.549 (low)
     Data unavailable |

**Адаман дукхаллийн кхиаман индекс** (АДКИ) — хӀора шарахь адаман дукхаллийн кхиам гайтар ду.

## Билгалдахарш

## Литература

## Хьажоргаш
# Каллиграфи

**Каллиграфи(желтойн маттахь καλλιγραφία — «хаза йоза»)* - гайтаман исбаьхьаллин цхьа дакъа ду. Каллиграфих хазачу йозан исбаьхьалла олу. Таханлера каллиграфин къастам иштта къастам бу: *«исбаьхьачу а, цхьаьнайогӀучу а кепехь билгалонаш  язъяран говзалла»*.  Иза шуьйра буьххьеюллург йолу гӀирсаца а, щеткица йа кхечу яздечу гӀирсаца а хӀоттош йоза а ду.

Функцин йозанаш а, сарташ а тӀера *элпаш деша луш йа деша ца луш* гайтаман исбаьхьаллин тӀе кхаччалц хийцалуш ю  кхузаманан каллиграфи. Классикан каллиграфи типографиках а, неоклассикан куьйгайозанах къаьсташ ду, ткъа каллиграфистиг шиннех а болх бало.

Классикан каллиграфи типографиках а, неоклассикан куьйгайозанах къаьсташ ду, ткъа каллиграфистиг шинне а агӀор болх бало.

## Хьостанаш
# Охьадоьду хи

**Охьадоьду хи** — харш чухула латта таьӀначу агӀор охьадоьду хин объект ан йукъара кхетам. Охьадоьду хиш (эркаш, шовданаш, татолаш) тӀехулара хин объекташ йу.

Охьадоьду хиш декъало Ӏаламан (эркаш, шовданаш) а, адамо даьхна (тайп-тайпана Ӏалашонан татолаш) а. Охьадоьду хиш кхин а декъало гуттаренна долчарна а, ханна долчарна а (дакъало хи а, гӀоро хи а). Гуттаренна долчу охьадоьду хиш лела дерриг шарахь йа цуьнан доккхаха долчу декъехь, ханна долчарна чохь — шеран жимачу декъех.

Махка тӀера дерриг охьадоьду хишшах олу харший маша, ткъа дерриг эркех а, шовданех а цхьаьна — эркан маша.

## Охьадоьду хин тайпанаш

Охьадоьду хиш декъало лахарчу категорешка:

* гуттаренна а, ханна а;
* Ӏаламан (эркаш а, шовданаш) а, адамо дина (татолаш);

* Карсол
* Аьхк
* Доккха эрк

## Хьажа кхин а

* ХӀордан лелам
* Хидоккхийла

## Билгалдахарш

## Литература

* *Маккавеев Н. И.* Русло реки и эрозия в её бассейне. — М.: Изд-во АН СССР, 1955.
* *Флинт Р. Ф.* Водотоки // История Земли = The Earth and Its History / В пер. с англ. И. И. Спасской. — М.: Прогресс, 1978.
* *Чеботарев А. И.* Гидрологический словарь. Л.: Гидрометеоиздат, 1978, 308 с.
* Водоток // География. Современная иллюстрированная энциклопедия / Под ред А. П. Горкина. — М.: Росмэн, 2006. — 624 с.
# ЛутӀ

| ЛутӀ |
| --- |
| Ӏаьр. لُوط‎‎ |
|  |
| СалимуллахӀ |
| Вина меттиг | Месопотами, Ур |
| Да |
ХӀаран ибн Тарахь |
| Зуда | ЛутӀан зуда |
| Лоруш волу динаш |
ислам, керсталла, жуьгталла |

**ЛутӀ** (Ӏаьр. لُوط‎‎) — иза исламан пайхамар ву. ИбрахӀим пайхамаран  вешин кӀант ву иза. Ткъе ворхӀазза Къуръан чохь хьахийна ву. ЛутӀ цхьана Ӏийна ву ИбрахӀимца, шен деда Тарахь (Азар) волчахь, ИбрахӀиман деца. ЛутӀ цкъа а тӀулган делойх тешаш хилла вац. Цуьнан зуда хилла Делах тешаш йоцуш керста стаг. АллахӀа ЛутӀ ваийтина хилла садомхойн къомана тӀе, уьш нисбан.

## Хьажоргаш
# Территори

**Террито́ри** (лат. *territorium* «*территори*, гӀалин гобаьккхина латта») — билгала дозанаш долуш билгалла лаьттан тӀехулара дакъа.

Хьалха территори олуш хила пачхьалкхан юрисдикци йолучу лаьттан декъах, тӀаьхьа административан дакъа (территорин кхоллам) пачхьалкхан йукъахь. ТӀаьхьо оцу дешца билгалйаккха йолийра лаьттан тӀера муьлха а меттиг.

## Билгалдахарш
# 565 год

|  |
| --- |
| I эзар шо |
| IV бӀешо — V бӀешо — **VI бӀешо** — VII бӀешо — VIII бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 490‑гӀа
 |  490
 |  491
 |  492
 |  493
 |  494
 |  495
 |  496
 |  497
 |  498
 |  499
 |
|  |
| 500‑гӀа
 |  500
 |  501
 |  502
 |  503
 |  504
 |  505
 |  506
 |  507
 |  508
 |  509
 |
| 510‑гӀа
 |  510
 |  511
 |  512
 |  513
 |  514
 |  515
 |  516
 |  517
 |  518
 |  519
 |
| 520‑гӀа
 |  520
 |  521
 |  522
 |  523
 |  524
 |  525
 |  526
 |  527
 |  528
 |  529
 |
| 530‑гӀа
 |  530
 |  531
 |  532
 |  533
 |  534
 |  535
 |  536
 |  537
 |  538
 |  539
 |
| 540‑гӀа
 |  540
 |  541
 |  542
 |  543
 |  544
 |  545
 |  546
 |  547
 |  548
 |  549
 |
| 550‑гӀа
 |  550
 |  551
 |  552
 |  553
 |  554
 |  555
 |  556
 |  557
 |  558
 |  559
 |
| 560‑гӀа
 |  560
 |  561
 |  562
 |  563
 |  564
 |  565
 |  566
 |  567
 |  568
 |  569
 |
| 570‑гӀа
 |  570
 |  571
 |  572
 |  573
 |  574
 |  575
 |  576
 |  577
 |  578
 |  579
 |
| 580‑гӀа
 |  580
 |  581
 |  582
 |  583
 |  584
 |  585
 |  586
 |  587
 |  588
 |  589
 |
| 590‑гӀа
 |  590
 |  591
 |  592
 |  593
 |  594
 |  595
 |  596
 |  597
 |  598
 |  599
 |
|  |
| 600‑гӀа
 |  600
 |  601
 |  602
 |  603
 |  604
 |  605
 |  606
 |  607
 |  608
 |  609
 |

 |
| Хронологин таблица |

**565 (пхи бӀе кхузткъа пхеалгӀа) шо** Юлианан рузманца — високосан доцу шо, долалуш долу йеарахь. Иза вайн эран 565 шо ду, 565 шо 1 эзарлагӀа шерашкахь, 65 шо бӀешеран, 5 шо 7-гӀа иттаннаш шерашкахь VI бӀешеран, 6 шо 560-гӀа шерийн.

## Хиламаш

* 565—572 — Альбоин, лангобардийн тхьамда.
* Лангобардаш Центран Европин тӀелатаран юьхьиг.
* 11 а, 14 а ноябран йукъ — Юстиниан I валар. Ша император кхайкхийна куропалата (гӀалан хойн хьаькам) Юстина, Юстинианан йишийн кӀанта.
* 565—578 — Византийн император Юстин II (вела 578, 4.10). Юстинианан йишийн Вигиланцин кӀант.
* Юстин II схьакхайкхина Дунай тӀиера шича Юстин, хьажийна Александри, вие аьлла омар дина.
* Флавий Велисарий валар

## Белла

* Сийлахь Мало
* 13 мартехь — Велизарий, византийн баьчча.
* Юстиниан I, Византин император.

## Хьажа кхин а

  565 шо
# 15 июль

| ←→Июль |
| --- |
|

| Орш | Шин | Кха | Йеар | ПӀе | Шот | КӀи |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |   |

 |
| 2026 шо |

## Оцу динахь хилларг

* «Акха дивизис» хӀаллак йина 46-гӀа а, 58-гӀа а Пруссин пехотан полкаш (1916 шеран 15 июль).

## Оцу динахь бинарш

* Айсханов, Султан Катаевич (1944 шеран 15 июль) — нохчийн Ӏилманча, хирург;
* Ре́мбрандт Ха́рменс ван Рейн (1606 шеран 15 июль — 1669 шеран 4 октябрь) — Нидерландин художник, гравёр, ӀиндагӀан а, серлонан а сийлахь воккху говзанча, Голландин сурташ дахкаран «дашо бӀешеран» воккху векал;
* Хазбулатов Бекхан Абусупьянович (1952 шеран 15 июль) — филологийн Ӏилманий доктор;
* Эсамбаев, Махмуд Алисултанович (1924 шеран 15 июль — 2000 шеран 7 январь) — советски нохчийн балетан артист, эстрадан хелхархо, хореограф, актёр, СССРн Халкъан артист (1974 шо), Социалистически Къинхьегаман Турпал (1984 шо).

## Оцу динахь белларш

* Чехов, Антон Павлович (1860 шеран 17 январь (29 январь) — 1904 шеран 2 июль (15 июль)) — сийлахь воккху оьрсийн йаздархо, драматург, лор, Императоран Ӏилманий Академин исбаьхьалли йозан сийлахь академик, дуьненна литературин классик.
# 7 декабрь

| ←→Декабрь |
| --- |
|

| Орш | Шин | Кха | Йеар | ПӀе | Шот | КӀи |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 31 |   |   |   |

 |
| 2026 шо |

## Оцу динахь бинарш

* Агуев, Арби (1987 шеран 7 декабрь) — Австрехь Ӏаш волу нохчийн ийина кепар латархо;
* Хомский, Ноам (1928 шеран 7 декабрь) — америкин лингвист, публицист, философ, теоретик, Массачусетсан технологин институтан лингивистикан профессор, формалин меттанашийн классификацин автор (*Хомскин иерархи*).

## Оцу динахь белларш
# Цигонийн мотт

| Цигонийн мотт |
| --- |
|  |
| Шен цӀе | Romani chib |
| Пачхьалкхаш | * Албани
* Австри
* Босни а, Герцеговина а
* Колумби
* DK
* Финлянди
* Германи
* Венгри
* Косово
* Ӏаьржаламанхойчоь
* Къилбаседа Македони
* Норвеги
* Польша
* Румыни
* Серби
* Словаки
* Швеци
 |
| Мотт буьйцурш | * 46 000 000 стаг
 |
| Статус | дӀабала кхерамехь бу |
| Классификаци |
| евроазиатские языки
ХӀинди-Европин меттанаш
индоиранские языки
индоарийские языки
центральные индо-арийские языки
Цигонийн мотт |
| Йоза | Латинан абат, Кириллица, деванагари |
| Меттанийн кодаш |
| ГОСТ 7.75–97 | цыг 780 |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | rom |
| ISO 639-3 | rom |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 405 |
| Ethnologue | rom |
| ABS ASCL | 3905 |
| IETF | rom |
| Glottolog | roma1329 |
|  ХӀокху маттахь Википеди |

**Цигонийн мотт** (циг. Романы чиб (Romány čib), Romáňi ĉib) — Цигонийн малхбузен генийн дакъа. хӀинди-европин меттанийн хӀиндоарин генийн йукъабогӀу.

## Билгалдахарш