# Итальянийн мотт

| Итальянийн мотт |
| --- |
|  |
| Шен цӀе | italiano, la lingua italiana ладогӀар  |
| Пачхьалкхаш | * Итали
* Сан-Марино
* Швейцари
* Ватикан
 |
| Официалан статус |  Итали
 Ватикан
 Сан-Марино
 Швейцари
 Малтойн орден
**Регионийн йа локалан официалан мотт:**
 Хорвати* Истрин жупани

 Словени* Изола
* Копер
* Пиран

**Организацеш:**  Европин барт Латинан Барт |
| Нисдеш организаци | L’Accademia della Crusca |
| Мотт буьйцурш | 70 млн герга |
| Рейтинг |
18 |
| Статус | кхерамзаллехь |
| Классификаци |
| Категори: |
Евразин меттанаш |
|
ХӀинди-Европин меттанаш
Романийн тоба
Итало-романийн бухара тоба |
| Йоза | латиница |
| Меттанийн кодаш |
| ГОСТ 7.75–97 | ита 235 |
| ISO 639-1 | it |
| ISO 639-2 | ita |
| ISO 639-3 | ita |
| WALS | ifi, ita |
| Ethnologue | ita |
| Linguasphere | 51-AAA-q |
| ABS ASCL | 2401, 24 |
| IETF | it |
| Glottolog | ital1282 |
|  ХӀокху маттахь Википеди |

Юьхьанцарчу классашкахь Ӏамош хилла итальянски курсив .
**Итальянийн мотт** (lingua italiana) — Италин официалан мотт бу.

## Йоза

Итальянийн абат (alfabeto)| Элп | Алар | ЦӀе (ит.) | ЦӀе (нох.) |
| --- | --- | --- | --- |
| A a | [a] | a | а |
| B b | [b] | bi | би |
| С с | [k], [ʧ] | сі | чи |
| D d | [d] | di | ди |
| E e | [e], [ɛ] | e | э |
| F f | [f] | effe | эффе |
| G g | [g], [ʤ] | gi | джи |
| H h | хьажа тексте | acca | акка |
| I i | [i], [j] | i | и |
| L l | [l] | elle | элле |
| M m | [m] | emme | эмме |
| N n | [n] | enne | энне |
| O o | [o], [ɔ] | o | о |
| P p | [p] | pi | пи |
| Q q | деккъа цхьаьна *qu* [kw] | cu | ку |
| R r | [r] | erre | эрре |
| S s | [s], [z] | esse | эссе |
| T t | [t] | ti | ти |
| U u | [u], [w] | u | у |
| V v | [v] | vu | ву |
| Z z | [ʣ], [ʦ] | zeta | дзета |
| Деккъа кхечу меттанашкара девлла дешнаш дӀаяздан |
| J j | [j] | i lunga | и лунга |
| K k | [k] | cappa | каппа |
| W w | [v], [w] | vu doppia | ву доппиа |
| X x | [ks] | ics | икс |
| Y y | [i], [j] | i greca | и грека |

Итальянийн матто лелайо латинан абат тӀетоьхна диакритикашца. Яьржина ю иштта диграфаш.

Элпаш *c*, *g* билгалдоху аьзнаш [k], [g] хьалхарчу могӀанера доцучу мукъа аьзнашна хьалха (*o*, *u*, *a*), ткъа мукъа аьзнашна *e*, *i* уьш доьшу [ʧ] а, [ʤ] а. Цхьаьна «*ci*, *gi* + мукъа аз» элп *i* ца доьшу, ткъа билгал бен ца доккху дешар *c*, *g* аффриката сашша (ciao 'салам'/'Ӏие шайна' ['ʧao]), нагахь *i* уозош дацахь. Цхьаьна элпаш *cie*, *gie* хӀинцалерачу маттахь ца къаьста аларца *ce*, *ge*([ʧe] а, [ʤe] а). Уьш леладо цхьадолчу орамашкахь (*cieco* 'бӀаьрзе', хӀунда аьлча *ceco* 'чехийн' ду) а, зударийн родера дукхаллин терахьехь мукъа аьзнашна тӀехьа: *valigia* 'тӀоьрмиг', дукх. т. *valigie* (*valige* дац). Триграф *sci* билгалдоккху [ʃ].

Аьзнаш [k], [g] *i*, *e* хьалха хилча билгалдоккху *ch*, *gh* (дуста иштта *sch* [sk]): *ghiaccio* 'ша' [gjjaʧ:o], *che* [kje] 'хӀу'.

*h* элпан шен аз дац. Иза леладо диграфашкахь *ch*, *gh* (триграфехь *sch*), тӀеэцначу дешнашкахь, айдардешнашкахь (*ahi* 'хӀун дие'), ткъа иштта, хандешан кеп билгалъяккха *avere* 'хила' омонимаш йолчу кхечу дешнех: *ho* 'сан ю' (*o* 'я'), *hai* 'хьан ю' (*ai* — предлоган цхьаьнатоьхна кеп *a* а артикль *i* а), *ha* 'цуьна ю' (*a* 'к'), *hanno* 'церан ю' (*anno* 'шо').

Диграфаш *gl* а, *gn* а билгалдоху палаталан сонанташ [ʎ] ('лль') а, [ɲ] ('нь') а. *i* доцург [ʎ] муьлххачу мукъа озаца цхьаьна, яздар доьху триграф *gli*: дус. *gli* [ʎi] ('льи') — артикль *i* хийцаялар, йа 'цунна'; амма *migliaia* [mi'ʎaja] ('милья́я') 'эзар'.

Элп *q* лела ца до *qu* кепара бен, цуо билгалдоккху [kw]. Шала дар *qu* триграф *cqu* санна хуьлу: *acqua* 'хи', *nacque* 'иза вина' (йукъарадаккхар: *soqquadro* 'низам ца хилар', *biqquadro* 'бекар').

Элпаш *i* а, *u* а билгалдаха тарло мукъа аьзнаш [i] а, [u] а, ткъа иштта глайдаш [j] а, [w] а. Дукха хьолах кхечу мукъа озан уллехь цуо билгалдоху глайдаш, нагахь иза уозош дацахь йа юьцург суффикс *-ia* яцахь. И уозор йозанехь билгал ца доккху: *Russia* ['rus.si.a] 'Росси', амма *trattoria* [trat.to.'ri.a] 'трактир'. Дус. *capìi* [ka.'pi.i] 'со кхетта'.

*e*, *o* элпашка билгалдахало алсамо къевлина [e], [o], алсамо къевлина а [ɛ], [ɔ]. Нагахь царна тӀехула акутан йа грависан хьаьрк ца латтахь, уьш къаста ца ло: *legge* 'закон' ([leʤ:e]), амма *legge* 'цуо йоьшу' ([lɛʤ:e]).

Акутан а, грависан хьаьркаш лелайо уггар хьалха, тӀехьара слог уозо езар гойтуш, цу тӀе уозо деза мукъа аз — *i*, *u* йа *a* делахь, даиман лелайо гравис: *città* 'гӀала', *gioventù* 'къуоналла', *capì* 'иза кхетта'. Нагахь мукъа аз йукъара барамехь уозо дезахь, диллина хилар гойтуш лелайо гравис, ткъа къевлина гойтуш — акут: *perché* 'хӀунда' [per'ke], *tè* [tɛ] 'чай'.

Цул сов, акут а, гравис а хьаьркаш хӀиттайо цхьайолчу юьззина уозош йолчу кепашна, уьш уозош доцу дешнийн омографех къастаялийта: *dà* 'цуо ло', *da* 'тӀиера', *sì* 'хӀаъ', *si* '-ся' (дус. кхин а *è* 'иза ду', *e* 'а').

Элп *j* леладо цхьа могӀа тӀеэцначу дешнашкахь а, доларчу цӀерашкахь а ламастан яздар Ӏалашдеш (дус. *Juventus*). Шира тексташкахь хаало *j* дукхаллийн терахьера цӀерийн чеккхенгахь *-io*: *principj* 'долораш' (морфологехь *principi-i*, дус. *principio* 'юьхьиг').

## Билгалдахарш

## Литература

* *Berloco, Fabrizio.* The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition. — Lengu, 2018. — ISBN 978-8894034813.
* *Serianni, Luca.* Italiano. Grammatica, sintassi, dubbi. / Serianni, Luca, Castelvecchi, Alberto. — Milan : Garzanti, 1997.
* *Berruto, Gaetano.* Sociolinguistica dell'italiano contemporaneo. — Roma : Carocci, 1987.