Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Валюта

| Валюта |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
|  |

**Валюта**-цхьана пачхьалкхан я масийтта пачхьалкхан ахча лоруш лелош барам бу. Итальянийн маттер тӀеэцна *valuta* дош ду.

Валюта- къаьмнийн а, кхечу пачхьалкхера а, дуьненайукъара ахча ду. Иза низамца а догӀуш такхаран гӀирс бу. Валюта карахь долу ахча санна а *(кехатан а, хазнин билетийн а, нахартан а кепехь)* хуьлу, иштта ахчанца йоцчу чоьтехь а (банкашан чоьтан тӀехь а, банкехь охьадиллина ахча санна а) хуьлу.

Билгалонан шолгӀа маьӀна- ахчанан барам ду. Ахча леладо гӀуллакхдаран а, товаран а мах гайтамехь, иштта ахчан билгалонан номиналаш хӀиттош а, ахчанан чот лелорехь а, кхечу мехкийн валютан мах (курс) билгалбоккхуш а.

Оьрсийчоьнан къоман ахча оьрсийн сом (рубль) ду. Цуна юкъайохуш бӀе кепек ю. Ткъа кепекаш ахча къастаден барам бу.

Евро ду дуьненаюкъарчу валютан къеггина масал.

## Дош схьадалар

Валюта дош итальянийн маттер тӀеэцна ду. Церан маттахь **valuta** дешан маьӀна *«мах, нахарт»* ду. И дош доьзна ду **valere** дашца, цуьнан маьӀна *«йозалла хилар, мах хила»* ду. Ткъа и дош латинан маттер схьадеъна. Латинан маттахь **valere«ницкъ хилар, таро хилар, мах хила»* маьӀна ду.

Валюта билгало ишшта лелайо кхечу пачхьалкхера валюташ а, валютин мехала хӀуманаш а, балансан валюташ а билгалйохуш.
# ГӀайре

Спутник тӀера даьккхин Мадагаскаран сурт
**ГӀайре** — океанан, хӀордан йа хин тӀехь долу латтан дакъа, го баьккхина хи долуш даиман а, кхевссина догӀа хилларахь а айа делла латта. Материкил гӀайренил а башхалла йу иза жима хилар (шен майда йоккха йолуш гӀайре лоруш йу Гренланди, гергарчу хьесапехь иза уггаре жимачу Австрали цӀе йолу континентал кхоза жима йу.

## ГӀайренийн тайпанаш

## 30 000 км² йоккха майда йолу гӀайренаш

| № | ГӀайренна цӀе | Майда км² | Пачхьалкх |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Гренланди | 2 175 600 |  Дани |
| 2 | Керла Гвиней | 790 000 |  ХӀиндонези а,  Папуа — Керла Гвиней а |
| 3 | Калимантан (Борнео) | 737 500 |  Бруней,  ХӀиндонези,  Малайзи |
| 4 | Мадагаскар | 587 041 |  Мадагаскар |
| 5 | Баффинан Латта | 507 451 |  Канада |
| 6 | Суматра | 425 000 |  ХӀиндонези |
| 7 | Йоккха Британи | 229 946 |  Йоккха Британи |
| 8 | Хонсю | 227 414 |  Япони |
| 9 | Виктори | 217 291 |  Канада |
| 10 | Элсмир | 196 236 |  Канада |
| 11 | Сулавеси | 174 600 |  ХӀиндонези |
| 12 | Къилба гӀайре | 150 737 |  Керла Зеланди |
| 13 | Ява | 132 000 |  ХӀиндонези |
| 14 | Къилбаседа гӀайре | 114 050 |  Керла Зеланди |
| 15 | Ньюфаундленд | 108 860 |  Канада |
| 16 | Куба | 105 007 |  Куба |
| 17 | Лусон | 104 688 |  Филиппинаш |
| 18 | Исланди | 102 828 |  Исланди |
| 19 | Минданао | 94 630 |  Филиппинаш |
| 20 | Ирланди | 84 406 |  Йоккха Британи а,  Ирланди а |
| 21 | Хоккайдо | 78 073 |  Япони |
| 22 | Сахалин | 76 400 |  Росси |
| 23 | Гаити | 74 700 |  Гаити а,  Доминикин Республика а |
| 24 | Банкс | 70 028 |  Канада |
| 25 | Шри-Ланка | 65 268 |  Шри-Ланка |
| 26 | Тасмани | 60 637 |  Австрали |
| 27 | Девон | 55 247 |  Канада |
| 28 | Къилбаседа гӀайре, Керла Латта | 48 904 |  Росси |
| 29 | ЦӀеран Латта (Исла-Гранде) | 47 992 |  Аргентина а,  Чили а |
| 30 | Александран Латта I | 43 200 | Антарктида |
| 31 | Аксель-Хайберг | 43 178 |  Канада |
| 32 | Мелвилл | 42 149 |  Канада |
| 33 | Саутгемптон | 41 214 |  Канада |
| 34 | Маражо | 40 100 |  Бразили |
| 35 | Малхбузен Шпицберген | 39 044 |  Норвеги |
| 36 | Кюсю | 36 555 |  Япони |
| 37 | Керла Британи | 36 514 |  Папуа — Керла Гвиней |
| 38 | Тайвань | 35 801 |  Тайвань |
| 39 | Хайнань | 33 572 |  Китай |
| 40 | Принц Уэльсан гӀайре | 33 339 |  Канада |
| 41 | Къилба гӀайре, Керла Латта | 33 275 |  Росси |
| 42 | Ванкувер | 31 285 |  Канада |
| 43 | Тимор | 30 777 |  Малхбален Тимор а,  ХӀиндонези а |

## Билгалдахарш
# Математика

**Математика** дош желтойн маттер (μάθημα, *máthēma)* тӀеэцна ду, нохчийн маттахь *Ӏилма, Ӏамор, хьехар* гочдар ду цуьнан. Цхьайолчу пачхьалкхашкахь (масала Ингалс а, Австрали а, Ирланди а, Керла Зеланди а) цунах **maths** олу. Ткъа АЦШ-хь а, Канадехь а **math** олу.

Математико Ӏамадо барам (терахьийн теори) а, структура (алгебра) а, шорте (геометри) а, хийцадалар а (математикера анализ) а. Амма математикин массара а тӀеэцна къастам бац.
# Лютераналла

| Лютераналла |
| --- |
| Luthertum |
|  |
| Диллинарг |
Мартин Лютер |
| Кхоьллина де | 1517 шеран 31 октябрь, 1521 шеран 25 май |

Лютераналла-керстанан болам бу. Керста динехь ширачу протестантийн боламах цхьаъ ду.

Лютераналлица доьзна ду протестанталла боху дош, хӀунда аьлча Лютеранаш Шпайер шахьрехь дуьхьало йинчул тӀаьхьа царах протестанташ олура. Кхолладелла XVI-чу оьмарехь Германехь хиллачу рефорацин боламехь, юха скандинавин мехкашкахь килсаш пачхьалкхан кепе дерзарца.

Лютеранан килсан бухенгара принципаш хӀоттина цхьана агӀор Мартин Лютерс а, цуьнан мурдаш а Руман-Католикийн килсан зуламийн дуьхьал бинчу тӀамехь а, иштта радикалан кепе йирзинчу протестантийн боламаш а *(анабаптизм а, кальвинизм а, цвинглиансталла а)*- кхечу агӀор.

## ЦӀе

Дуьххьара «лютеранаш» билгало юкъаяккхна **Иоганн Экко** 1520-чу шарахь, Лютеран а, цуьнан агӀончийн къовсаме ваьлчу хенахь. Цхьабакъ ду, хьалхарчу муьрехь и билгалдар лютеранаш осалбаха лелош дара. Амма хан-зама яьлча дешан керла, вон доцуш маьӀна хилира. Лютерас къобал ца йора и цӀе, цуьнан **Бартхиларан жайнехь** и дош лелош дац.

XVII-чу оьмарех и билгало массара а тӀеэцна яцара, масала динан Ӏилманхо хил волу *Филипп Николаи* цец волура немцойн протестантшах «лютеранаш» аьлча.

**Ткъе итт шеран тӀом** дӀабаьлчул тӀаьхьа наха шуьйра пайда эца болабелла цу дешнан. ХӀeттe a, гӀоле а, нийса а ду «инжилан керсталла» я «инжилан керстанаш» алар.

## Билгалдахарш
# Операционни система

**Операцио́нни систе́ма**, йоцца **ОС** (инг. *operating system, OS*) — декъашхочуьнца йукъаметтиг латтайаран а, устройствон ресурсийн урхалла дан а кхоьллинчу программийн комплекс.

Дукхах йолчу ларарин системашкахь операционни система чӀогӀа оьшуш (наггахь уггаре коьрта а) дакъа ду системан программан латторехь. 1990 шарахь дуьйна, йаьржина операционни системаш ларалуш йу Windows а, UNIX системан классаш а (къаьсттина Linux а, Mac OS а).

Операционни системан компоненташ[*хьост?*]:

* Загрузчик
* Ядро
* Куьйгаллин процессор
* Устройствон драйверш
* Чу хIоттийна йолу программан латтор

## Кхетам

Операционни системан къасторан ши тоба йу: «гӀирсийн урхалла даран программийн набор» а, «кхечу программийн урхалла даран программийн набор» а. Цу шиннан а къаьсттина технически маьӀна ду, опреационни система маца оьшу бохучу хаттарца доьзна долу.

Операционни система оьшуш йу:

* хаамаш Ӏалашбан универсальни механизм эшахь
* сих-сиха лелош йолчу подпрограммийн системан библиотекаш кхачийта
* бакъонаш дӀасайекъа
* компьютер тӀехь «цхьанне» болх бан масех программа схьайаста оьшуш делахь
* программийн процессашна урхалла дан

## Билгалдахарш
# Февраль

Нечкинскан къоман парк чиллан-баттахь

| ←→Февраль |
| --- |
|

| Орш | Шин | Кха | Йеар | ПӀе | Шот | КӀи |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |   |

 |
| 2026 шо |

**Февра́ль** шира нох. **Чиллин**, **Чи́ллан-бутт** (лат. *Februārius mēnsis «Фебруусан бутт», «цӀанонан бутт»* схьадаьлла лат. *Februa «цӀанонан Ӏида»*) — юлианан а, григорианан рузманашкахь шолгӀа бутт, Цезара хийцамаш банле мартехь долалуш хиллачу шираруман шеран шийтталгӀа бутт. Иза шеран уггаре боца бутт бу, и цхьаъ бен бац 30 дийнал боца бутт: 28 де хуьлу кхаа шарахь, 29 де хуьлу високосан шарахь. Дуьненан Къилбаседа эхигехь Ӏаьнан кхоалгӀа бутт бу, Къилба эхигехь — аьхкенан кхоалгӀа бутт.

ХӀинцалерачу муьрехь февралан 16 де кхаччалц григорианан рузманца малх лаьтта Козерог цӀе йолчу седарчийн гуламехь, февралан 16 денера — Водолей седарчийн гуламехь.

## Статистика а, цунах дийцар а

Февралан юккъера температура Москохан гуонан масалин тӀаьхь: −9,6 °С техка −38,2 °С тӀиера 1929 шарахь +5,7 °С тӀекхаччалц 1935 шарахь.

Январца буьстича, малх къиегаран йохалла тӀекхета 27 сахьт, 59 сахьте кхочу.

Бен бан йолало Ӏаьржа къиг. Маьлха-хьозан а, цӀирцӀирхьозан а дуьххьара йиш. БӀаьстенна схьакхелха свиристелаш, бутт бовша — дӀакхелха лайн хьозанаш къилбаседехьа. Чен бенахь чено кӀорнеш йоху.

Февраль болало март а, ноябрь а болалучу дийнахь високосан доцучу шерашкахь, ткъа високосан шерашкахь болало август болалучу дийнахь. Февраль чекхболу октябрь (даиман а), январь (високосан доцучу шерашкахь) чекхболлучу дийнахь.

## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш
# Шийла тӀом

| Шийла тӀом |
| --- |
|  |
|  |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

Шийла тӀом — ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа Советийн Социалистийн Республикийн Бертан а, Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн а, церан бартхойн а юкъахь геополитикан а, тӀеман а, экономикин а, идеологин а юкъаметтигаш гӀоьртина хилла мур бу.

Цхьаболчу историкаш дийцарехь, Шийла тӀом болабелла 1947-чу шарахь Трумэнан доктрина кхайкхинчул тӀаьхьа, ткъа бирзина 1991-чу шарахь  Советийн Барт бохарца. Оцу муьрехь «шийла тӀом» олу, хӀунда аьлча Советийн Бертан а, Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн а юкъахь баккхий тӀемаш бацара, амма цу шиммо гӀолоцура баккхий регионан девнашкахь. Ингалсан маттахь царех *proxy war* олу.