Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 2001 шо

|  |
| --- |
| III эзар шо |
| XIX бӀешо — XX бӀешо — **XXI бӀешо** — XXII бӀешо — XXIII бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1990‑гӀа
 |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000‑гӀа
 |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |
| 2010‑гӀа
 |  2010
 |  2011
 |  2012
 |  2013
 |  2014
 |  2015
 |  2016
 |  2017
 |  2018
 |  2019
 |
| 2020‑гӀа
 |  2020
 |  2021
 |  2022
 |  2023
 |  2024
 |  2025
 |  2026
 |  2027
 |  2028
 |  2029
 |
| 2030‑гӀа
 |  2030
 |  2031
 |  2032
 |  2033
 |  2034
 |  2035
 |  2036
 |  2037
 |  2038
 |  2039
 |
| 2040‑гӀа
 |  2040
 |  2041
 |  2042
 |  2043
 |  2044
 |  2045
 |  2046
 |  2047
 |  2048
 |  2049
 |
| 2050‑гӀа
 |  2050
 |  2051
 |  2052
 |  2053
 |  2054
 |  2055
 |  2056
 |  2057
 |  2058
 |  2059
 |
| 2060‑гӀа
 |  2060
 |  2061
 |  2062
 |  2063
 |  2064
 |  2065
 |  2066
 |  2067
 |  2068
 |  2069
 |
| 2070‑гӀа
 |  2070
 |  2071
 |  2072
 |  2073
 |  2074
 |  2075
 |  2076
 |  2077
 |  2078
 |  2079
 |
| 2080‑гӀа
 |  2080
 |  2081
 |  2082
 |  2083
 |  2084
 |  2085
 |  2086
 |  2087
 |  2088
 |  2089
 |
| 2090‑гӀа
 |  2090
 |  2091
 |  2092
 |  2093
 |  2094
 |  2095
 |  2096
 |  2097
 |  2098
 |  2099
 |
|  |
| 2100‑гӀа
 |  2100
 |  2101
 |  2102
 |  2103
 |  2104
 |  2105
 |  2106
 |  2107
 |  2108
 |  2109
 |

 |
| Хронологин таблица |

## Оцу шарахь белларш

* Багакашвили, Бугдан (1939—2001) — нохчийн самбист а, дзюдоист а.
* Бисултанов, Асланбек Гирманович (1956 шо — 2001 шо) — нохчийн паргӀат кепара латархо, хьалхара нохчийн СССРн, Европин а, Дуьненан а чемпион, СССРн Сийлахь спортан говзанча;
* Дачиев, Хансултан Чапаевич (1922 шеран 12 декабрь — 2001 шеран май) — Советски эскаран лахара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал;
* Мусаев, Магомед Мусаевич (1915 шеран 15 июнь — 2001 шо) — нохчийн йаздархо, драматург, гочдархо, публицист, Сийлахь-Бокхха Даймехкан тӀеман декъашхо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР культурин Сийлахь белахало;
* Харрисон, Джордж (1943 шеран 25 февраль — 2001 шеран 29 ноябрь) — ингалсан рок-музыкант, эшархо, композитор, йаздархо, продюсер, ситарист, The Beatles тобанан соло-гитарист.
# ХӀорд

ХӀордан тулгӀенаш
**ХӀорд** — йоккха меттиг дӀалаьцна лаьттaш долу дуьра хи ду. Цунан гондахьа массо агӀора латта хила тарло йа кхеча хӀорданца йа Ӏапказаца вовшех кхеташ хила тарло. Цундела хӀорданаш кеп-кепара хуьла. ТӀаккха цхьацца болу бокх дуьра Ӏамех а — хӀорд олу, масалла Каспий-хӀорд. Юридически агӀора иза хӀорд бу аьлла лоруш бац. Массо агӀора латто и къевлина хилар бахьан долуш.

## Билгалдахарш

Кеп:Атлантикин Ӏапказан хӀордаш
# 1816 шо

|  |
| --- |
| II эзар шо |
| XVII бӀешо — XVIII бӀешо — **XIX бӀешо** — XX бӀешо — XXI бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790‑гӀа
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800‑гӀа
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810‑гӀа
 |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820‑гӀа
 |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830‑гӀа
 |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840‑гӀа
 |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850‑гӀа
 |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860‑гӀа
 |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870‑гӀа
 |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880‑гӀа
 |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890‑гӀа
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900‑гӀа
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологин таблица |

## Оцу шарахь бинарш

* Барон Услар, Пётр Карлович (1816 шеран 1 сентябрь — 1875 шеран 20 июнь) — оьрсийн эскаран инженер (генерал-майор), лингвист, этнограф, XIX бӀешеран гӀарваьлла кавказовед.
* Захаров-Чеченец, Пётр Захарович (1816 шо гергга — 1846 шо) — Россин художник-портретист. XIX бӀешарахь цхьаъ бен воцу нохчийн художник.
# 1900 шо

|  |
| --- |
| II эзар шо |
| XVII бӀешо — XVIII бӀешо — **XIX бӀешо** — XX бӀешо — XXI бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790‑гӀа
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800‑гӀа
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810‑гӀа
 |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820‑гӀа
 |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830‑гӀа
 |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840‑гӀа
 |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850‑гӀа
 |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860‑гӀа
 |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870‑гӀа
 |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880‑гӀа
 |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890‑гӀа
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900‑гӀа
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологин таблица |

## Оцу шарахь белларш

* Фри́дрих Ви́льгельм Ни́цше (1844 шеран 15 октябрь, Рёккен, Германи — 1900 шеран 25 август, Веймар, Германи) — немцойн философ, филолог, композитор, шатайпа философин хьехаман кхоллархо.
# 13 июль

| ←→Июль |
| --- |
|

| Орш | Шин | Кха | Йеар | ПӀе | Шот | КӀи |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |   |

 |
| 2026 шо |

## Оцу динахь бинарш

* Хусейнов, Зелимхан (1981 шеран 13 июль) — Азербайджанехь Ӏаш волу нохчийн паргӀат кепар латархо, Европин чемпион, дуьненан чемпионатийн совгӀатхо.

## Оцу динахь белларш

* Кало, Фрида (1907 шеран 6 июль — 1954 шеран 13 июль), — мексикан художник, шен автопортреташ бахьнехь евзуш йолу.
* Тарамов, Руслан Ихванович (1965 шеран 13 июль) — нохчийн боксёр, 3-за СССР чемпион, Дика Ӏалашон ловзарийн толамхо, Европин чемпионатан борзан совгӀатхо, СССР Кубок яккхинарг, Сеулехь хилла Олимпиадан декъашхо, Халкъашна юккъера классан СССР спортан говзанча;
# 1877 шо

|  |
| --- |
| II эзар шо |
| XVII бӀешо — XVIII бӀешо — **XIX бӀешо** — XX бӀешо — XXI бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790‑гӀа
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800‑гӀа
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810‑гӀа
 |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820‑гӀа
 |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830‑гӀа
 |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840‑гӀа
 |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850‑гӀа
 |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860‑гӀа
 |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870‑гӀа
 |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880‑гӀа
 |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890‑гӀа
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900‑гӀа
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологин таблица |

## Оцу шарахь хилларг

* Нохчийн полк кхоллар. Полке д1аоьцара шайн лаамца баьхкинарш. Х1ора веанарг шен духарца а, чоица а, герзаца а хила везар. Полкан хьаьким хоттийн вара генерал Орцу Чермоев (1877 шеран 15 январь)
# 1111 шо

|  |
| --- |
| II эзар шо |
| X бӀешо — XI бӀешо — **XII бӀешо** — XIII бӀешо — XIV бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1090‑гӀа
 |  1090
 |  1091
 |  1092
 |  1093
 |  1094
 |  1095
 |  1096
 |  1097
 |  1098
 |  1099
 |
|  |
| 1100‑гӀа
 |  1100
 |  1101
 |  1102
 |  1103
 |  1104
 |  1105
 |  1106
 |  1107
 |  1108
 |  1109
 |
| 1110‑гӀа
 |  1110
 |  1111
 |  1112
 |  1113
 |  1114
 |  1115
 |  1116
 |  1117
 |  1118
 |  1119
 |
| 1120‑гӀа
 |  1120
 |  1121
 |  1122
 |  1123
 |  1124
 |  1125
 |  1126
 |  1127
 |  1128
 |  1129
 |
| 1130‑гӀа
 |  1130
 |  1131
 |  1132
 |  1133
 |  1134
 |  1135
 |  1136
 |  1137
 |  1138
 |  1139
 |
| 1140‑гӀа
 |  1140
 |  1141
 |  1142
 |  1143
 |  1144
 |  1145
 |  1146
 |  1147
 |  1148
 |  1149
 |
| 1150‑гӀа
 |  1150
 |  1151
 |  1152
 |  1153
 |  1154
 |  1155
 |  1156
 |  1157
 |  1158
 |  1159
 |
| 1160‑гӀа
 |  1160
 |  1161
 |  1162
 |  1163
 |  1164
 |  1165
 |  1166
 |  1167
 |  1168
 |  1169
 |
| 1170‑гӀа
 |  1170
 |  1171
 |  1172
 |  1173
 |  1174
 |  1175
 |  1176
 |  1177
 |  1178
 |  1179
 |
| 1180‑гӀа
 |  1180
 |  1181
 |  1182
 |  1183
 |  1184
 |  1185
 |  1186
 |  1187
 |  1188
 |  1189
 |
| 1190‑гӀа
 |  1190
 |  1191
 |  1192
 |  1193
 |  1194
 |  1195
 |  1196
 |  1197
 |  1198
 |  1199
 |
|  |
| 1200‑гӀа
 |  1200
 |  1201
 |  1202
 |  1203
 |  1204
 |  1205
 |  1206
 |  1207
 |  1208
 |  1209
 |

 |
| Хронологин таблица |

## Оцу шарахь белларш

* Абу Хамид аль-Газали (Ӏаьр. ابو حامد محمد بن محمد الغزالى‎‎, *Абу Ха́мид Муха́ммад ибн Муха́ммад аль-Газа́ли*; 1058 шо, Тус, Иран — 1111 шеран 19 декабрь, Тус, Иран) — бусалба динан Ӏилманхо, правовед, философ, динан хьехархо, суфизман бухбиллинчарах цхьаъ.
# Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2002

| Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2002 |
| --- |
| 2002 FIFA월드컵 한국/일본 2002 FIFAワールドカップ 韓国/日本 |
| Чемпионатан логотип Чемпионатан логотип |
| Ма-дарра чемпионатах |
| ДӀаяхьаран меттиг | Республика Корей/ Япон |
| Турниран хан |
2002 |
| Финалан турниран хан |
2002 |
| Декъахойн барам |
199 |
| финалан тӀегӀанехь |
32 |
| СовгӀатан меттигаш |
| 1 Чемпион |
{{Байракх/Кеп:ПачхьалкхКодаца/Бразили|Байракх/icon|variant=|барам=22px}} [[Кеп:ПачхьалкхКодаца/Бразили гулйина команда футболу|Кеп:ПачхьалкхКодаца/Бразили]] (5гӀа) |
| 2 ЩолгӀа меттиг |  Германи |
| 3 КхоалгӀа меттиг |
{{Байракх/Кеп:ПачхьалкхКодаца/Туркойчоь|Байракх/icon|variant=|барам=22px}} [[Кеп:ПачхьалкхКодаца/Туркойчоь гулйина команда футболу|Кеп:ПачхьалкхКодаца/Туркойчоь]] |
| ЙоьалгӀа меттиг |  Республика Корей |
| Финал |
Интеркъоман стадион Йокогама |
| Чемпионатан статистика |
| Хьовсархой бахкар |
2 705 197 (42 269 ловзарехь) |
| Левзина матчаш |
64 |
| Чутоьхна голаш |
161 (2,52 ловзарехь) |
| Бомбардир(аш) |  Роналдо (8 буьрканийн)  |
| харжаман турнирехь |  Томпсон Арчи (16 буьрканийн) |
| Уггаре дика ловзархо |  Оливер Кан |
| Уггаре дика кевнхо |  Оливер Кан |
| Уггаре дика къона ловзархо |  Лэндон Донован |
| ← 1998 ← 19982006 → |

**Футболех ловзаран дуьненан чемпионат 2002** — 17-гӀа футболех ловзаран дуьненан чемпионат. ДӀаяьхьира 2002 шеран 31 майра 30 июнь кхаччалц Къилба Корейн а, Японин а аренашкахь.

Ишттачу масштабера къовсам дуьххьара дӀабаьхьира Азехь, кхин а дуьххьара шина махкахь. Чемпионат дӀаяхьаран меттиг харжаран сацам бира Дуьненайукъара футболан федерацис (ФИФА) Цюрихехь, 1996 шеран майхь (юьхьанца, ткъа оцу шеран ноябрехь — чеккхенца). Юьхьанца турнир дӀаяхьаран бакъо шина мехкан яра — Къилба Корейн а, Японин а, ша-ша. Амма 1996 шеран 31 майхь, иштта а шина мехкан йукъара Ӏоттаделла хьал ира ца дархьама, ФИФА конгрессо «Сулим паччахьан» сацам бира, шинне кховдам цхьаьнатоьхна, оцу харжаман дуьхьала берш а болушехь, масала, оцу хенан ФИФАн президент Авеланж Жоао. Дуьненан чемпионат 2002 дика чекхъяькхина йолушехь, кхин дӀа ФИФАс кхайкхийра, кхин дагахь ца хилар турнираш цхьаьна ян шен куьйга кӀела. ТӀаккха а 2018 шарахь ФИФАн конгрессехь сацам бира дуьненан чемпионат 2026 дӀаяхьа 3 махкахь: АЦШхь, Канадехь, Мексикехь.

Официалан турниран буьрка — Adidas Fevernova.

## Кхин

Исбаьхьаллин кхолламашкахьи/ф Къилбаседан дозанан аса (Респ. Корей, 2015)
## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Чемпионат мира 2002 (инг.). ФИФА. ТӀекхочу терахь: 2014 шеран 29 ноябрь.
* *Erlan Manaschev; Neil Morrison, Thomas Søfting, Roberto Di Maggio.: .* World Cup 2002 - Match Details (инг.). Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (3 июля 2008). ТӀекхочу терахь: 2014 шеран 29 ноябрь.
# Французийн ХӀиндоций

|  |
| --- |
| Французийн колониалан империн дакъа |
| Французийн ХӀиндоций |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Байракх | ХӀост |

 |
|  |
| ←  ←  ←  ←
 →  →  →  →
1887 — 1954 |
| Коьрта гӀала | Ханой |
| Мотт (меттанаш) | французийн, вьетнамхойн, лао, кхмерийн |
| Ахча | хӀиндоцийн пиастр |
| Майда | 750 000 км² (1935) |
| Бахархой | 21 599 582 (1935) |
| Урхаллин тайпа | федераци колонин протектораташ |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**Французийн ХӀиндоций** (фр. Indochine française, вьетн. *Đông Dương thuộc Pháp* [ɗoŋm zɰəŋ tʰuə̀k fǎp]) — Французийн колониалан империн дакъа, Францин ХӀиндоций цӀе йолу ахгӀайренан тӀехь хила колони.

Французийн ХӀиндоций
1887 дуьйна йара официалан цӀе **ХӀиндоцийн барт** (фр. Union indochinoise, вьетн. *Liên bang Đông Dương*), цуна йукъайогӀуш йара Францес 1858 тӀера 1884 шо кхаччалц Вьетнамегара схьайаьхна мехкаш, мохк бекъна бара Кохинхина колони (Намбо), Аннам протекторат (Чунгбо) а, Тонкин протекторат (Бакбо) а. Цул совнах, Французийн ХӀиндоцийн йукъайогӀура Камбоджа протекторат а, Лаос протекторат а, 1860—1890- шершкахь схьайаьхна йолу, иштта Цийчоьгара аренде эцна болу Гуанчжоувань мохк.

ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлча къоман-маршонан болам бахьнехь Французийн ХӀиндоцийн латтан тӀехь кхоллайелла маьрша пачхьалкхаш Вьетнам а, Камбоджа а, Лаос а.

## Билгалдахарш
# 1834 шо

|  |
| --- |
| II эзар шо |
| XVII бӀешо — XVIII бӀешо — **XIX бӀешо** — XX бӀешо — XXI бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790‑гӀа
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800‑гӀа
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810‑гӀа
 |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820‑гӀа
 |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830‑гӀа
 |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840‑гӀа
 |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850‑гӀа
 |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860‑гӀа
 |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870‑гӀа
 |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880‑гӀа
 |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890‑гӀа
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900‑гӀа
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологин таблица |

## Оцу шарахь бинарш

* Дми́трий Ива́нович Менделе́ев (1834 шеран 27 январь (8 февраль), Тобольск — 1907 шеран 20 январь (2 февраль), Петарбух) — оьрсийн энциклопедист: химик, физикохимик, физик, метролог, экономист, технолог, геолог, метеоролог, педагог, воздухоплаватель, приборостроитель. Петарбухан университетан профессор; Паччахьан Петербурган Ӏилманийн академин член-корреспондент, химин элементашан муьран закон гучудаккхинарг.

## Оцу шарахь белларш

* Чеченский, Александр Николаевич (1780 шо — 1834 шо) — Россин кавалерин генерал-майор, нохчий.
# 22 сентябрь

| ←→Сентябрь |
| --- |
|

| Орш | Шин | Кха | Йеар | ПӀе | Шот | КӀи |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |   |   |   |   |

 |
| 2026 шо |

## Оцу динахь бинарш

* Майкл Фараде́й (1791 шеран 22 сентябрь — 1867 шеран 25 август) — ингалсан физик-экспериментатор а, химик а. Лондонан паччахьан йукъараллин (1824 шо) а, шорта кхоьчу Ӏилманийн организацийн декъашхо.

## Оцу динахь белларш

* Дагаев, Валид Шитаевич (1940 шеран 30 июнь — 2016 шеран 22 сентябрь) — нохчийн эшархо, музыкант, композитор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист, РСФСР Сийлахь артист, РСФСР Халкъан артист, Ахмат Кадыровн орденан кавалер.
# Байда

Байдин тӀехь дежа даьхний.
**Байда** йа **Дежийла** йа **Дишни** — буц йуу дийнаташ дажо гуттаренна а лелош долу, бецан ораматаш йолу йуьртабахаман латташ. Механизацин йуьртабахам йукъабалале, байда аьхка коьрта хьост хилла дийнатийн йуурган, масала бежний, уьстагӀий, говраш. Байданаш хӀинци а лелайо дийнаташ дажош, йекъачу областашкахула латта кхечу хӀуман пайдехь доцучохь муххале а.

Байдаш къастайо: йекъа тогӀийн, хи диллина, уьшал хилла, ломан, кхин а. Тодаран тӀегӀанца байдаш декъало Ӏаламан а, культурин а декъашка.
Культурин байдаш йо оханаш дӀа а дуьй лакхарчу сурсатийн бецашца, иштта байдин лакхара дааран мехалла хуьлу Ӏаламан байдашца дуьстича.

Байдин ораматаш хила тарло тайп-тайпана кенан ораматаш, кенан-кхоьшан культураш, кхин а докъаран культураш. Лаьттан тайпа, хӀора шеран температуран минимум, йочанаш — байдаш лелоран кепийн коьрта факторш йу.

Дуьненан байдин йерриг майдан барам 26% гергга бу, декъачу лаьттан майдан барамех.

## Хьажа иштта

* Арадохийла
* Токан гуо

## Билгалдахарш
# 1821 шо

|  |
| --- |
| II эзар шо |
| XVII бӀешо — XVIII бӀешо — **XIX бӀешо** — XX бӀешо — XXI бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790‑гӀа
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800‑гӀа
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810‑гӀа
 |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820‑гӀа
 |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830‑гӀа
 |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840‑гӀа
 |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850‑гӀа
 |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860‑гӀа
 |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870‑гӀа
 |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880‑гӀа
 |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890‑гӀа
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900‑гӀа
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологин таблица |

## Оцу шарахь бинарш

* Фёдор Михайлович Достоевский (1821 шеран 30 октябрь (11 ноябрь), Москох, Россин импери — 1881 шеран 28 январь (9 февраль), Петарбух, Россин импери) — дуьненахь гӀарвелла оьрсийн йаздархо а, ойланча а.

## Оцу шарахь белларш

* Наполео́н I Бонапа́рт (1769 шеран 15 август, Аяччо, Корсика — 1821 шеран 5 май, Лонгвуд, Сийлахь Еленин гӀайра) — Францин император 1804 шо дуьйна 1815 шо кхаччалц, таханлера Францин бухбиллина сийлахь воккху французийн баьчча а, пачхьалкхан гӀуллакххо а.