Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Устав

Черногори олаллин Устав (Конституци)
**Уста́в** — цхьаьна билгалчу сфереран я пачхьалкхан меженан, кхолламан, предприятин, кхечу а гӀуллакх дӀадахийтаран а, низам латторан а бакъонийн гулам бу.

Йукъара уставаш чӀагӀдо, дукхах дерш, пачхьалкхан Ӏедалан лакхарчу меженаш, цхьацца кхолламийн уставаш — уьш кхоьллинчара я шайн министраллаш а, коьртерчу предприятеш а. Уставаш хуьлу йукъараллин кхолламийн (лаамца кхоьллина спортан йукъараллаш, кхоламаллин союзаш, кхин а). Уставаш ду дукхах болчу дуьненайукъара кхолламийн.

## Устав юридически кхоллам кхолларан документ санна

Юридически кхолламийн барамашна регламент хӀоттадо Гражданийн кодексан 52 йаззамца, ткъа иштта юридически тайп-тайпанчу кепийн кхолламийн законашца, масала, 1998 шарахь 8 февралехь арадаьлла Федералан закон № 14-ФЗ «Барамаллин жоьпалла долу йукъараллаш» (хийцамашца а, тӀетохаршца а).

Устав кхоллараллин документ санна лела лахарчу юридически кхолламийн кхоллараллин-бакъонийн кепашкахь:

* Акционеран йукъаралла (АЮ)
* Барамаллин жоьпалла долу йукъаралла (БЖДЮ), 2009 шарахь дуьйна — цхьаъ бен доцу единственный кхоллараллин документ ду БЖДЮ.

## Юридически кхолламийн уставан барамаш

* 1998 шарахь 8 февралехь ара а даьлла, 2013 шеран 23 июлехь хийцина а, тӀетоьхна а долу «Барамаллин жоьпалла долу йукъараллаш» цӀе йолчу № 14-ФЗ Федералан Законанан 12 йаззам.

## Хьаьжа кхин а

* ТӀемлойн устав
* Кхоллараллин документ
* Кхоллараллин барт
# Исраилан пачхьалкх

|  |
| --- |
| Историн пачхьалкх |
| Исраилан пачхьалкх |
|  |
| гергга 1050 в. э. хьалха — гергга 930 в. э. хьалха |
| Коьрта гӀала | Джабӏат, Къудс-ГӀала, Халиль |
| Мотт (меттанаш) | Ӏебархойн мотт |
| Официалан мотт | Ӏебархойн мотт |
| Дин | жуьгталла (ислам) |
| Урхаллин тайпа | абсолютни монархи, монархи |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**Цхьанатоьхна Исра́илан пачхьалкх** (Ӏеб. ממלכת ישראל המאוחדת‎) — иза хьалхалера жуьгтийн пачхьалкх йу. И кхоьллина Шамвиль пайхамаро а, жуьгтийн паччахьо Тӏалута а XI-чу бӏешарахь в. э. тӏеяле, 1030 шарахь гергга в. э. тӏеяле хила мега. Шолгӏачу бӏешарахь Ширачу Малхбален йоккха пачхьалкх хилира цунах, Тӏалут а, Давуд а, Сулайман а паччахьийн куьйгаллин кӏелахь.

Сулайман паччахь дӀакхелхина чул тӀаьхьа (930—920 шш. гергга в. э. тӏеяле) и пачхьалкх йекъаеллера шина декъе: къилбаседехьара Исраилан а, къилбера Яхӏудан а пачхьалкхаш аьлла.

## Билгалдахарш
# Ненан мотт

**Ненан мотт** ― буьйцучу маттаций бен цхьа а хӀума дийца йиш йац вайн. Историх, арифметиках, литературах, грамматиках, физиках — доцца аьлча, цхьана а хӀуманах лаьцна хӀумма а ала а, дийца а адамийн таро хир йацара, буьйцуш болу аьзнийн мотт ца хилча.

Мотт вайн ойланан а, кхетаман а, хьекъалан а, дахаран а уггаре ца хилча йиш йоцу гӀирс бу. Иза хьекъалан а, ойланан а хазна йу. ХӀора халкъан ненан мотт — цуьнан дахаран хазна йу. Ненан мотт хӀора къоман а, хӀора халкъан а культурин бух бу. Иза кӀорггера дика Ӏамор вайн декхар ду.

Йаздархочо К. Паустовскийс нийса йаздина ненан маттах лаьцна дешнаш: «ХӀора стеган а шен маттаца йолчу йукъаметтиге хьаьжжина, цуьнан культурин барам къастийна ца Ӏаш, цуьнан граждански мехалла а кхоччуш нийса къасто мегар ду. Шен махке болу бакъ безам шен матте бацахь, маьӀна долуш бац.

Мотт вай Ӏама а бо, дахаран тӀаьххьара денош тӀекхаччалц, саццаза Ӏамо декхар а ду…»

Мотт адамийн дахарехь ца хилча ца торуш йукъараллин нуьцкъала а, хьекъалан а гӀирс бу. Йукъараллин дахар а, къахьегар а бахьанехь кхоллабелла а, кхуьуш схьабеана а бу мотт. Адамийн дахар а, говзалла а, Ӏилма а, культура а — адамашна а, йукъараллина а оьшуш дерг дерриг а кхио гӀодинарг мотт бу. Мотт а, ойла а, кхетам а, хьекъал а чӀогӀа вовшех дозуш ду. Вешан ойла а, дагахь дерг а вай дӀадуьйцу маттаца. Мотт ойланан дегӀ ду, ткъа ойла меттан сурт ду.

ХӀума хааран а, хӀуманах кхетаран а ойланах кхетам олу, ткъа адамийн дахарх а, къинхьегамах а, Ӏаламах болчу кхетамах хьекъал олу. Доцца аьлча, хьекъал хӀуманах вайн болу кхетам бу. Дуьненахь къаьмнийн меттанаш дукха ду.

Ӏилманхоша дерриг а дуьненахь 3000 сов къоман мотт лору, кегий, даккхий къаьмнийн меттанаш лерича. И меттанаш, вовшашна герга а, вовшех тера а хиларе хьаьжжина, меттанийн тобанашка декъало. ХӀора меттанийн а тӀехь, тайп-тайпана башхаллаш йу. Уьш вовшех къаьста меттан дешнашца а (лексикаца), цуьнан грамматикица а. Вовшийн гергара хиларе терра, славянин меттанийн тобана йукъадогӀуш ду ду оьрсийн, украинийн, белорусийн, болгарийн, полякийн меттанаш, ткъа вайнехан меттанийн тобана йукъадогӀуш нохчийн, гӀалгӀайн меттанаш.

## Билгалдахарш