Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Провинци

**Прови́нци** — мехкан, дукху администрацин, дакъа пачхьалкхан чохь.

## Провинцеш йолу пачхьалкхаш

* Россин провинцеш — 1719—75.
* Алжиран провинцеш
* Америкин Самоан провинцеш
* Анголан провинцеш
* Аргентинан провинцеш
* Эрмалойчоьнан провинцеш
* Бельгин провинцеш
* Вьетнаман провинцеш
* Зимбабвен провинцеш
* Ирландин провинцеш
* Испанин провинцеш
* Италин провинцеш
* Китайн провинцеш
* Канадан провинцеш
* Корейн провинцеш
* Нидерландашан провинцеш
* Саудийн Аравин провинцеш
* Финляндин провинцеш
* Шри-Ланкин провинцеш
* Эритреин провинцеш
* Къилбера Кореин провинцеш

## Билгалдахарш
# 1949 шо

|  |
| --- |
| II эзар шо |
| XVIII бӀешо — XIX бӀешо — **XX бӀешо** — XXI бӀешо — XXII бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1890‑гӀа
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900‑гӀа
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |
| 1910‑гӀа
 |  1910
 |  1911
 |  1912
 |  1913
 |  1914
 |  1915
 |  1916
 |  1917
 |  1918
 |  1919
 |
| 1920‑гӀа
 |  1920
 |  1921
 |  1922
 |  1923
 |  1924
 |  1925
 |  1926
 |  1927
 |  1928
 |  1929
 |
| 1930‑гӀа
 |  1930
 |  1931
 |  1932
 |  1933
 |  1934
 |  1935
 |  1936
 |  1937
 |  1938
 |  1939
 |
| 1940‑гӀа
 |  1940
 |  1941
 |  1942
 |  1943
 |  1944
 |  1945
 |  1946
 |  1947
 |  1948
 |  1949
 |
| 1950‑гӀа
 |  1950
 |  1951
 |  1952
 |  1953
 |  1954
 |  1955
 |  1956
 |  1957
 |  1958
 |  1959
 |
| 1960‑гӀа
 |  1960
 |  1961
 |  1962
 |  1963
 |  1964
 |  1965
 |  1966
 |  1967
 |  1968
 |  1969
 |
| 1970‑гӀа
 |  1970
 |  1971
 |  1972
 |  1973
 |  1974
 |  1975
 |  1976
 |  1977
 |  1978
 |  1979
 |
| 1980‑гӀа
 |  1980
 |  1981
 |  1982
 |  1983
 |  1984
 |  1985
 |  1986
 |  1987
 |  1988
 |  1989
 |
| 1990‑гӀа
 |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000‑гӀа
 |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |

 |
| Хронологин таблица |

## Оцу шарахь хилларг

* Арахеца долийна «Грозненский нефтяник» газет (1949 шеран 29 июль)
* Хьайиллина Павел Мусоров цӀарах парк а, кинотеатр а (1949 шеран 2 сентябрь)

## Оцу шарахь бинарш

* Аласханов, Зайнди (1949 шеран 25 апрель) — нохчийн паргӀат кепар латархо, СССР чемпионатан совгӀтахо хилла хьалхара нохчо, СССР халкъашна юккъера даржан спортан говзанча, Россин Сийлахь тренер, полковник;
* Алиев, Гапур Хамидович (1949 шеран 2 январь — 2011 шеран 16 март) — нохчийн поэт, бард, драматург;
* Ачичаев, Алым Адамович (1949 шеран 17 май) — нохчийн штангист, СССР чемпион, СССР Кубок яккхинарг, СССР халкъашна юккъера классан спортан говзанча, СССР еза атлетикан чемпион хилла хьалхара нохчий;
* Джамбеков, Овхад Алихаджиевич (1949 шеран 17 февраль) — фольклорист;
* Джамаев, Амран Германович (1949 шеран 9 апрель) — Нохчийн Республикин Халкъан артист, Къилбаседан Осетин Сийлахь артист;
* Джандаров Муса Дукузович (1949 шеран 13 август) — Нохчийн Республикин Халкъан артист;
* Исмаилов Абу (1949 шеран 12 август) — поэт.
# Тубалараш

| Тубалараш |
| --- |
| Шен цӀе | *туба* |
| Дукхалла а, ареал а |
| Дукхалла | 3620 |
|  Росси: 3620 стаг (2021 шо); 1965 стаг (2010 шо); 1565 стаг (2002 шо)
* + Республика Алтай 1891 стаг (2010 шо); 1533 стаг (2002 шо)
	+ Иркутскан область 12
	+ Алтайн мохк 7
 |
| Хаам |
| Мотт | тубаларийн (къилбаседа-алтайн), къилба-алтайн (алтайн), оьрсийн |
| Дин | шаманизм (регионалан форма), бурханизм, православи |
| Йукъабоьду | туьркийн къаьмнаш |
| Гергара къаьмнаш |
кхумандой, челканаш,
къилба-алтайхой (алтайхой), тувинаш, теленгиташ, телеуташ |

**Тубала́раш** (шен цӀе *туба*, ширйела цӀе *тувинаш*) — туьркойн мотт буьйцу орамера къам, беха Республика Алтай къилбаседехьара декъехь. Шен цӀе туба (тува) кижи, тубалары, иштта йыш кижи («хьуьнан нах»). Тубалараш беха Катунь эркан малхбалехьа, Бия эркан йистошкахула, Телецкан Ӏоман бердйистехула а. Сибаре карайерзочу муьрехь кхуза дуьххьара баьхкинчу оьрсаша царах олура «черневые татары».

## Билгалдахарш
# Эвенкийн мотт

**Эвенкийн мотт**, **эве́нийн мотт** (*шира* тунгуссийн мотт) — эвенкийн мотт. Баьржина бу Россиехь мадарра аьлча Малхбален Сибирехь — Енисейн аьрру агӀорара йистера Сахалин гӀайрена тӀе кхаччалц (4,8 эзар адам 2010), кхин 9 эзар адам герг, солонаш а — Китайн къилбаседа дакъан тӀехь Ӏаш бу (Чоьхьара Монголи, Синьцзян-Уйгурийн автономни кӀошт) кхин Монголехь. Наряду с Эвенийн меттаца а, негидалийн меттаца тунгусийн-маньчжурийн меттанийн юкъабогӀу.

## Билгалдахарш
# Ӏа (шеран зама)

Ӏаьнан баганан хьун
Ӏаьнан пейзаж
Ӏа Сярьги Ленинградан областехь 1972 шо.
**Ӏа** — шеран заманах еаннах цхьаъ, гуьйренна а, бӀаьстенна а йукъахь.

Оцу шеран заманан коьрта хьесап — дукхаха йолчу Дуьнеан кӀошташкахь хӀоьттина лахара температура (Цельсин 0 градусал лахара), ло латта тӀе оьгу, лаьтта охьадуьллу.

Дуьнен тӀиера заманан хийцамаш боьзна бу планета Мелхан гуонаха шеран хьовзаран мурца а, орбитан экъане хьаьжна хьовзаран семан таӀарца а.

## Астрономин Ӏа

Астрономин Ӏа планетан тӀехь лаьтта Ӏай малх цӀа кхачарца бӀаьста де-буьйса нисдаллалц, аьлчи а Дуьненан Къилбаседа эхигехь 22 декабрера 21 март кхаччалц, Къилба эхигехь 22 июнера 21 сентябрь кхаччалц. Цхьацца шерашкахь (Дуьнен тӀехь) и астрономин моменташ йогӀу тайп-тайпанчу хенашкахь (гайтинчу де-буьйсан чохь).

### Астрономин Ӏа Нохчийчохь

Нохчийчохь **Ӏа** — Ӏаламехь уггар шийла хан ю. Маца юлу Ӏаьнан чилла. Муха хуур ду Ӏа доьлча? Халкъо олуш ду: «Малх цӀа кхаьчча Ӏа дулу». Иза нийса ду. Де уггар дацделла хан хуьлу иза. Цул тӀаьхьа догӀуш долу масех де кхин хийца ца луш лаьтта.

И денош дӀадевлча, де дахдала долало. Ӏаьнан уггаре а шийла цхьа мур хуьлу. Цунах чилла олу. Чилла юлу Ӏа доьлла ткъа де даьлча. Иза шовзткъа дийнахь-бусий лаьтта. Чиллахь гӀайба санна тӀе ло диллина, массо а геннаш лаьтта хӀуттуш букар дахна хуьлу диттийн, коьллийн. Ӏаьнан хьун, хьежа ца кӀордош, исбаьхьа хуьлу. ХӀаваъ цӀена, садеӀа атта хуьлу.

## Рузман Ӏа

Рузман Ӏа лаьтта кхаа баттахь: Къилбаседа эхигехь иза — декабрь, январь, февраль, ткъа Къилбахь — июнь, июль, август.

Ӏийса пайхамар  варан а, керла шеран а Ӏиданийн ламасташкахь а, Русехь Святкаш олуш хилла церан деланийн динан аналогашкахь а, Ӏа доладалар малх цӀа кхачаре дихкина.

XVIII бӀешо кхаччалц Москохан пачхьалкхехь Ӏа лорура Ӏийса пайхамар, ӀалайхӀи салам, винчу денна (25 декабрь) тӀиера Дика кхайкхоран де (25 март) кхаччалц. ХӀора шеран заманахь лорура 91 де 7 минот ах минот.

## Суьрташ

* Iаьнан пейзаж.
* Ӏай тӀе ша биллина дитташ а, коьллаш а
* Ша лаьтта гӀорийна дитт
* Херршинг - жима гӀап-гӀала
* Iа Болотнизехь.
* Iаьнан суьйре Сярьгашкахь.
* Хуьнан Iа
* Iаьнан некъ.

## Хьажа кхин а

* ХӀоьънан Ӏа

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Описание зимы в природе

## Литература