Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Йаззам

**Йаззам**, **йаздам** (оьрс.  *— статья*, инг.  *— article*) — бохучу деша ду нохчийн маттахь иштта маьӀна; дуккха йаздина йоза иза бу йаззам, иштта интернет чохь йолу меттигашна чутоьхна чу йозанах олу йаззам.

* Нагахьсанна вай олуш хилчи, оцу яззамах лаьцна, доца аьлча стенах лаьцна йаздина и йоза; оцунах олу йаззаман **чулацам**, чулацам дика болуш йаздина, нагахь иза кехат тӀе йаздинехь, иштта дош саттош олу йазбина йаззам, хьалха нислучу деше хьожже, масалла; хаза йазбина йаззам, иштта хаза йаздина йоза.

## Хьахжа иштта

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
# 24 июнь

| ←→Июнь |
| --- |
|

| Орш | Шин | Кха | Йеар | ПӀе | Шот | КӀи |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |   |   |   |   |   |

 |
| 2026 шо |

## Оцу динахь бинарш

* Аюбов, Шохрудди Абубакарович (1981 шеран 24 июнь) — нохчийн греко-риман латархо, Россин чемпионатийн совгӀатхо, Дуьненан Кубок яккхинарг;
* Шерип, Инал (1971 шеран 24 июнь) — кинорежиссёр, продюсер, компоизитор, «шахматан кинон» бухбиллинарг.

## Оцу динахь белларш

* Ахмадов, Шарпудин Бачуевич (1941 шеран 5 декабрь — 2016 шеран 24 июнь) — нохчийн историк, историн Ӏилманийн доктор, профессор.
# 1918 шо

|  |
| --- |
| II эзар шо |
| XVIII бӀешо — XIX бӀешо — **XX бӀешо** — XXI бӀешо — XXII бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1890‑гӀа
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900‑гӀа
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |
| 1910‑гӀа
 |  1910
 |  1911
 |  1912
 |  1913
 |  1914
 |  1915
 |  1916
 |  1917
 |  1918
 |  1919
 |
| 1920‑гӀа
 |  1920
 |  1921
 |  1922
 |  1923
 |  1924
 |  1925
 |  1926
 |  1927
 |  1928
 |  1929
 |
| 1930‑гӀа
 |  1930
 |  1931
 |  1932
 |  1933
 |  1934
 |  1935
 |  1936
 |  1937
 |  1938
 |  1939
 |
| 1940‑гӀа
 |  1940
 |  1941
 |  1942
 |  1943
 |  1944
 |  1945
 |  1946
 |  1947
 |  1948
 |  1949
 |
| 1950‑гӀа
 |  1950
 |  1951
 |  1952
 |  1953
 |  1954
 |  1955
 |  1956
 |  1957
 |  1958
 |  1959
 |
| 1960‑гӀа
 |  1960
 |  1961
 |  1962
 |  1963
 |  1964
 |  1965
 |  1966
 |  1967
 |  1968
 |  1969
 |
| 1970‑гӀа
 |  1970
 |  1971
 |  1972
 |  1973
 |  1974
 |  1975
 |  1976
 |  1977
 |  1978
 |  1979
 |
| 1980‑гӀа
 |  1980
 |  1981
 |  1982
 |  1983
 |  1984
 |  1985
 |  1986
 |  1987
 |  1988
 |  1989
 |
| 1990‑гӀа
 |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000‑гӀа
 |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |

 |
| Хронологин таблица |

## Оцу шарахь хилларг

* БӀедийнахь лаьттина тӀом (1918 шеран 11 август — 1918 шеран 12 ноябрь) — Соьлжа-гӀалара большевики Гикалос куьгулхо дешйолу гарнизонани, тӀелеттачу Бичераховн эскарни йукъахь хилла тӀом
* Кхоьллина Нохчийн ЦӀе арми Асланбек Шерипов куьгулхо а волуш (1918 шеран 30 август)
* Соьлжа-гӀалахь ЦӀе эскаран парад хилла Бичерахов эскар эшадарна бахьнехь (1918 шеран 14 ноябрь)

## Оцу шарахь бинарш

* Дешериев Юнус Дешериевич (1918 шеран 18 август — 2005 шеран 28 июль) — профессор, филологически Ӏилманий доктор, РСФСР Ӏилманан Силахь белхало
* Батукаева Асет (1918 шеран 24 октябрь) — нохчийн журналист
* Мамакаев Арби Шамсудинович (1918 шо — 1958 шеран 2 декабрь) — поэт, йаздархо
* Идрисов, Абухаджи (1918 шеран 17 май, БердакӀел — 1983 шеран 22 октябрь, Соьлжа-ГӀала, СССР) — Даймехкан тӀеман декъашхо, иччархо, лакхара сержант, Советски Союзан Турпал.
* Исмаилов Абдулхаким (1918 шо — 2010 шеран 16 февраль) — Россиин Турпал;
* Бергман, Ингмар (1918 шеран 14 июль — 2007 шеран 30 июль) — шведийн театран а, кинон а режиссёр, сценарист, йаздархо;
* Мандела, Нельсон (1918 шеран 18 июль — 2013 шеран 5 декабрь) — хьалхара Къилбера Африкин Республикин Ӏаржа президент, апартеидаца жигара къийсамхо, Машеран Нобелин совгӀатан лауреат;
* Устарханов, Алаудин Джамолович (1918 шеран 27 декабрь — 1964) — тӀеман гӀуллкахо, лакхара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман а, Францехь хилла йолу Дуьхьаллон боламан а декъашхо.
# ЭрдогӀан, Реджеп Тайип

| Реджеп Тайип ЭрдогӀан |
| --- |
| турк. Recep Tayyip Erdoğan |
|  |
|  |
|

|  12-гӀа Туркойчоьнан президент  |
| --- |

 |
| Правительствон корта | Ахмет Давутоглу, Бинали Йылдырым |
| Хьалха хилларг | Абдулла Гюль |
|

|  Туркойчоьнан премьер-министр  |
| --- |
| 2003 шеран 14 март — 2014 шеран 28 август |

 |
| Президент | Ахмет Недждет Сезер Абдулла Гюль |
| Хьалха хилларг | Абдулла Гюль |
| Когаметтаниг | Ахмет Давутоглу |
|

|  Истамбулан мэр  |
| --- |
| 1994 шеран 27 март — 1998 шеран 6 ноябрь |

 |
| Хьалха хилларг | Нуреттин Сёзен |
| Когаметтаниг | Али Мюфит Гуртуна |
|

---

 |
| Дин | суннизм |
| Вина терахь | 1954 шеран 26 февраль({{padleft:1954|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:26|2|0}}) (72 шо) |
| Да | Ахмет Эрдоган |
| Нана | Тензиле Эрдоган |
| Зуда | Эмине Эрдоган |
| Бераш | Сюмеййе Эрдоган, Билал Эрдоган, Ахмет Эрдоган, Эсра Эрдоган |
| Парти | * Партия национального спасения (1980)
* Партия благоденствия (1997)
* Партия добродетели (1998)
* Партия справедливости и развития
 |
| Дешар | * Университет Мармара (1981)
* школа имам-хатибов
 |
| Корматалла |
политик |
| ГӀуллакхалла | Политика |
| Динлелор | ислам (суннизм) |
| Автограф |  |
| СовгӀаташ |                          международная премия в области прав человека имени Каддафи премия Штайгер Международная премия короля Фейсала за служение исламу (2010) золотая пластина Академии достижений (2004 шеран 13 июнь)   почётный доктор Шанхайского университета иностранных языков (2012) почётный доктор МГИМО  honorary doctor of Marmara University Шнобелевская премия (2020 шеран сентябрь)     Орден «За вклад в развитие сотрудничества»  орден Гази Амануллы-хана   орден Ходжи Ахмеда Ясави  |
| Сайт | tccb.gov.tr (тур.) |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**Редже́п Тайип ЭрдогӀа́н** (турк. Recep Tayyip Erdoğan [reˈdʒep taːˈjip ˈerdoː.an]; Вина терахь 1954 шеран 26 февралехь(19540226), Истамбул) — Туркойчоьнан политикин а, пачхьалкхан а гӀуллакххо. Туркойчоьнан президент (2014 шеран 28 август тӀера, хаьржина 2014 шеран 10 августехь), Туркойчоьнан премьер-министр (2003 шеран 14 март тӀера 2014 шеран 28 август кхаччалц).

## Билгалдахарш

## Билгалдахарш
# 1757 шо

## События

* 1757—1762 — Йоккха Британин премьер-министр Ньюкасл (шоззалгӀа).
* Октябрь — ВорхӀ шеран тӀамехь австрин эскарша Берлин йаккхар.
* Аьхке — Оьрсийн эскар чудаьлла малхбален Прусси. Август — Гросс-Егерсдорфехь оьрсийн эскарийн пруссашна тӀехь баьккхина толам. Ноябрь — Росбахера тӀамехь франзушкара Фридриха толам баьккхина.
* 1757—1772 — Мисран мамлюкийн урхалча Ӏали-бей аль-Кабир (1728—1773).
* 1757—1774 — Туркойчоьнан султан Мустафа III.
* 1757—1758 — ОвхӀанан Ахьмад-шах лелавахар. Ахьмада шен Ӏедал даржийна Сирхиндехь, талораш дина Делихь, Моголан дитина номиналан Ӏедал.
* 1757—1779 — Хиван ханаллера туркменийн а, узбекийн а элашна йукъара ца хедда тӀемаш.
* Январь — Ингалсхоша дӀалаьцна Калькутта, дохийна навабан эскарш. 9 февралехь — Машаран барт. Сураджа компанин кхин тӀе а гӀоли йина, харжаш меттахӀитто тӀе а лаьцна. Клайв тӀелетта Чандернагоран, лелхийна цигара французаш. Цуо къайлаха барт бина Сураджана дуьхьала (бенгалин эскарийн баьчча Мир Джафар, банкир Омичанд, кхин а).
* 23 июнь — Плессира тӀамехь Ост-ХӀиндан компанин ингалсан эскарш толам баьккхина бенгалийн эскарера. Бенгалхой хӀаллакбар. Сурадж-ад-Даула йийсаре кхаьчна, вийна. Мир Джафар хӀоьттина наваб, компаница къабалан барт тӀе куьг йаздина. Наваб Ауда Шуджа ад-Даула чувахана Бенгале, амма цуьнан эскарш хӀаллакдира сипайша а, ингалсхоша а.
* 5 декабрь — Фридриха II-гӀачо австрин Лотарингский Карлан эскаршна тӀехь толам баьккхина Лейтенехь.
* Цийн эскарш джунгарашна тӀелатар. Ямату, ГӀулджа дӀалацар. Амурсана ведда Россех, цигахь велла.
* Цийчоьнан йерриг порташ арахьара йохк-иэцаран къовлар (Кантон йоцург). Европахойн фактореш дӀайаьхна, Цийчу кхин махкахо чу вар дихкина.
* Мангку-Негоро, тоам бина лур йу аьллачух, цхьацца йухаваларца, голландхошца берта вахара. Чекхбаьлла Яван тӀиера гӀаттам.

## Ӏилма

## Хьажа иштта

Категори «1757 год» ца карийна.
## Билгалдахарш
# 1853 шо

|  |
| --- |
| II эзар шо |
| XVII бӀешо — XVIII бӀешо — **XIX бӀешо** — XX бӀешо — XXI бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790‑гӀа
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800‑гӀа
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810‑гӀа
 |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820‑гӀа
 |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830‑гӀа
 |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840‑гӀа
 |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850‑гӀа
 |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860‑гӀа
 |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870‑гӀа
 |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880‑гӀа
 |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890‑гӀа
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900‑гӀа
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологин таблица |

## Оцу шарахь бинарш

* Винсент Виллем Ван Гог (1853 шеран 30 март, Грот-Зюндерт, Бредан уллехь, Нидерландаш — 1890 шеран 29 июль, Овер-сюр-Уаз, Франци) — деррига а дуьненна вевзуш волу Нидерландашкара художник-постимпрессионист.
# COVID-19 уьнан пандеми

| COVID-19 уьнан пандеми |
| --- |
|  |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**COVID-19 уьнан пандеми** — карарчу хенахь SARS-CoV-2 короновирусо йаьккхина коронавирусан уьнан пандеми ю. Дуьххьара коронавирус хааелла 2019-чу шеран гӀуран-баттахь (декабрехь) Цийн Халкъан Республикехь, Ухань гӀалахь.

2020-чу шеран кхолламан-беттан (январан) 30-чу дийнахь Дуьненаюкъарчу могушалла Ӏалашъяран организацино (ВОЗ-о) и цамгар яржар **дуьненайукъара маьӀна долу** йукъараллин могушалла Ӏалашъяран декъехь *къаьсттина хала хьал (ЧС)* хилар кхайкхира. Бекарг-беттан (мартан) 11-чохь — пандеми хилар дӀахьедира.

2021-чу шеран кхолламан-беттан (январан) 15-чу дийнан зерашца, эпидеми йаьржичхьана дуьненахь коронавирусан ун кхетта дезткъе дейтта миллион сов вахархочунна; 2,012 млн ву кхелхинарг;  67,17 млн адаман дарба а хилла.

Дукхахьолехь SARS-CoV-2 вирус цхьана стагера вукхуна тӀе йолу хӀаваэхула, цомгуш волчо йовхарш а, хьоршам а тоьхча, ул-уллохь къамел дечу хьолехь а. Коронавирусан билгалонаш ю: хорша а, йовхарш а, хӀоттар а, салацар а, чохьлазар а, хьожа ца яр а.

2020 елның мартында «Система» АФК-сына кергән компанияләр коронавирус белән көрәшкә 1 млрд сумга якын акча бүлеп биргәннәр, аларның төп өлеше зарарлануны ачыклау өчен тестлар эшләүгә, шулай ук саклану чаралары һәм антисептиклар җитештерүгә тотылган.

## Хьостанаш
# Бараме климат

**Ба́раме а́са**, йа *ба́раме шо́раллин кли́мат*, йа *ба́раме кли́мат* — къилбаседа эхигехь 40—45° а, 62—68° а къс. ш. йукъахь, къилба эхиг 42° а, 58° а къ. ш йукъахь кхоллалуш йолу климат. Къилбаседа эхигехь бараме асан ах сов латта ду, къилба — 98 % мохк хи ду. Бараме климатехь хуьлу сих-сиха а, чӀогӀа а атмосферан Ӏаткъаман, хӀаваан температуран, механ хийцамаш, циклонан жигара болх бахьнехь.

## Йукъара сибташ

Бараме климатан коьрта башхалла йу шеран йиъ зама: шиъ коьрта, шийла (Ӏа) а, йовха (аьхке), шиъ йукъара — бӀаьсте а, гуьйре а. Уггаре шийлачу беттан йуккъера температура, 0 °C лахара йу, уггаре бовхачун — +15 °C лакхара йу. Ӏай бараме климатехь хила деза гуттаренна а лайн чкъор. Йочанийн шеран барам бараме асан доккхаха долчу декъехь — 500—800 мм.

Бараме климат хуьлу тайп-тайпана шен Ӏаьнан а, аьхкенан а хьолашца, амма бараме климат йоькъу:

* хӀордан
* бараме-континенталан климат
* цӀеххьана континенталан климат
* муссонийн климат

## Хьажа кхин а

* Бараме асан малхбузен мехаш

## Билгалдахарш
# О-де-ФгӀанс

|  |
| --- |
| Францин регион |
| О-де-ФгӀанс |
|  |
| Пачхьалкх | * Франци
 |
| Адм. центр | Лилль |
| Истори а, географи а |
| Латта | * 31 813 km²
 |
| Бахархой |
| Бахархой | * ▼5 992 194 стаг (2023 шеран 1 январь)
 |
| Идентификаторан терахьаш |
| Код ISO 3166-2 | FR-HDF |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**О-де-ФгӀанс** (фр. Hauts-de-France, мадарра — *Лакха Франци*), 1 январь тӀера 2016 шеран 30 сентябрь кхаччалц **НогӀ — Па-де-Кале́ — ПикагӀди** (фр. Nord-Pas-de-Calais-Picardie) — Францин регион, Францин регионийн территорин реформа хилла 2014 шарахь НогӀ — Па-де-Кале а, ПикагӀди а регионаш вовшахтоьхна. Керла регион кхоьллина официалан терахь лоруш ду 2016 шеран 1 январь. 2016 шеран 28 сентябрехь Францин пачхьалкхан кхеташоно сацамбира 30 сентябрехь дуьйна регионан цӀе хийца.

## Билгалдахарш
# Апартеид

**Апартеид** йа **апартхейд(африкаанс маттера **apartheid** дош гочдича «къаьстина» бохург ду. Цуьнан маьӀна «бовваьлла вахар а, болх бар а» ду)* — иза Къилба Африкин Бертахь а, Къилбера Африкин Республикехь Къоман партис 1948—1994 шерашкахь лелийна расийн сегрегацин офицалан политика йу. Къилба Африкин Республикехь хиллачу сегрегацех масала оьцуш, муьлххачу сегрегацих **апартеид** ала йиш йу.