Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Саьнгар

Нью-Йоркан 1-ра шен лаамца кхоьллина инженерийн полкан сапёраш Моррис-Айлендехь *саьнгар* йоккхуш, гуш йу фашина, 1863 шо.
**Саьнгар** (фр. tranchée, оьрс. *траншéя*) — дукха хьолахь, трапецикепара хадор долу, оьшшучу йохаллера (иттаннаш метраш тӀиера эзарнаш километрашка кхаччалц, газан-нефтан биргӀа юьллуш) йолу, дӀайиллина латта хьаладаьккхина меттиг.

Хьалха саьнгар йоккхуш хилла тӀамехь гӀопан тӀекхача.

## ТӀеман гӀуллакх

Дуьнанан дукха пачхьалкхийн тӀеман гӀуллакхехь, дукха хенахь дуьйна лелош йу саьнгарш.

Саьнгарх, валца, латах дуьзина галешца йа турашца къевлина йолу — сапа олу, цунах даьлла сапёр боху дош, сапа йаьккхинчух олуш хилла иза.

ТӀеман ницкъашкахь саьнгар (окоп) лелайо коьрта Ӏалашо шайн салтий мостагӀчун герзах ларбеш.

Саьнгар, цӀеххьана тӀекхаьтта герз тохаран ойсараллех (эскаршкахь пулемёташ йукъайевлча) ларваларан кеп, шуьйра йаьржира Хьалхара дуьненан тӀом болуш, хӀинца а церан тӀамехь иэшар лагӀ а ца делла.

ССРС ТӀН БАЦӀЭхь саьнгар, аренан хьолашкара дуьхьалон, коьрта тӀеман эскарийн дуьхьалон асан элемент йу:

* тӀекӀела, даржийна, раххьажийна, фланкирца герз тохар хьалхара йистан дуьхьалон хьалхарчу 400 метран асанехь;
* манёвр герзаца а, салташца а;
* гӀоьртина гуонан танкашна дуьхьала а, гӀашлошна дуьхьала а йолу дуьхьало;
* къайлаха хаам фронтан йохаллехь;
* ца хедда зӀе а, тӀеман тешаме урхалла а.

Дуьхьалон инженерийн гӀирсашна йукъахь ца хедда саьнгарийн система йу коьртаниг, цуьнца цхьаьна хьалхара йа коьрта саьнгар кечйо дуьхьалонан хьалхарчу йисттехь. Саьнгар йоккху меттиган, герз тохаран, гаран хьолашка хьожжий, хьалхарчу йисттал хьалхара 400 метр йерриг аса фронталан а, разхьажоран а гӀашлойн герзо лоцуш хилийта. Оперативан йа тактикан хьоле хьаьжжина йоху шолгӀа, кхоалгӀа, кхин дӀа а саьнгарш.

Саьнгар йоккхуш лело йеза иштта параметраш:

* кӀоргалла (1,5 метр + бруствер 0,30 — 0,40 метр) салтий вахвелла дӀахӀоьттина волавала йиш йолуш;
* шоралла, бухара, 0,70 метр;
* герзтохаран тӀегӀа йо 1,05 метр кӀоргехь;
* саьнгаран сенаш, пурхнехьа герзтохарх ларваран Ӏалашо йолуш йо;
* кхоссархочун, снайперан, автоматхочун, пулемётхочун, кхечарна а майда йо.

* Оьрсийн кхийсархой саьнгар чохь.
* Йуьззина профилан 1914 шеран британин гӀашлойн окопан (саьнгарийн) схема.

## Кхин дерг

*Саьнгар* йоккху леррина техникица (тайп-тайпана экскаваторш, кхин техника), техника ца лелачухула куьйга йоккху. Саьнгар йоккху коммуникацеш (хин а, газан а биргӀа, токан а, зӀен а кабелаш) йохкуш.

* ГазбиргӀа тоеш гӀалахь йаьккхина саьнгар.

## Хьажа иштта

* Хаамийн некъ
* Саьнгар-майор
* Саьнгаран сахьт
* Саьнгаран экскаватор

## Билгалдахарш

## Литература

* Траншея // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
* Минная война // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : typus т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.
* Сапа // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб., 1907—1909.

## Хьажоргаш

* Сайт земля.ру. Архивйина 2008-02-19 — Wayback Machine
* Раздел «Полевая фортификация: траншея» на сайте *saper.etel.ru*. Архивйина 2015-09-24 — Wayback Machine
# Диктатор

Диктатор
**Дикта́тор** (лат. *dictator*, dicto дешах — диктйш, тӀедожош) — 1) — диктатораллин ражехь волу стаг, пачхьалкхан шеггара урхалча, чаккхе йоцуш Ӏедал карахь долуш а, законал лакхара волуш стага; 2) къиза, авторитаран урхалча, шен таронаш хиларо хьера ваьккхина стаг. Хьалхо лелора «тиран» хӀинца цуьца йогӀуш йолу термин «диктатор».

## Билгалдахарш
# Ингалсан-франкин-оьрсийн барт (1915)

**Ингалсан-франкин-оьрсийн барт** — 1915 шеран 18 мартехь Антантан пачхьалкхашна юкъахь бина къайлаха барт, цуьнца Йоккха Британи а, Франци а реза хилира бӀешеран Малхбузан хаттар Истамбул шен Ӏаьржа хӀордан хидоькъешца Россин империн дӀаяларца чекхдаккха, цуьнца хийцина Хункар-мехкан азин декъера латташ шайна дуьтург.

И барт бахьана долуш Хункар-мехкан исторехь дуьххьала кхаа яккхийчех пачхьалкхийн коалицин дуьхьал латта йийзира. Истамбулах мах хила безара Россис йолийна хӀордан-тӀеман Босфоран операци. Оьрсийн флота дакъа ца лаьцча Дарданеллан операцихь ингалсан баьччаллин аьтту ца хилира, амма 1917 шарахь Цхьана ханна йолчу правительствон арахьарчу гӀуллакхьийн министро П. Н. Милюковс тӀечӀагдайтира бартхошка, 1915 шарахь бина барт ницкъехь хилар.

Октябран революци хиллачул тӀехьа Ленина кхайкхам бира (1917 шеран 3 декабрехь) Малхбален бусулба къинхьенамхошка, цуо къайлаха барт хилар даржийра, дӀахьедира, «дӀаваьккхинчу Керенскис бийцина, дӀаваьккхинчу паччахьан Истамбул схьаяккхарехь хилла къайлаха барташ, иэтӀийна, хӀаллакбина» аьлла.

## Хьажа иштта

* Россин империн мохк кхоллабалар
* Россин империн хила дезаш долу мехкаш
* Сайксан — Пикон барт
* Хьалхарчу дуьненан тӀеман Гергарчу малхбален тӀеман гӀуллакхан театр
* Кавказан фронт (Хьалхара дуьненан тӀом)

## Билгалдахарш
# Маьрша Европа/Радио Маршо

| Радио «Маьрша Европа»/Радио «Маршо» |
| --- |
|  |
| Пачхьалкх | * Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ
* Чехи
 |
| Лестам | 1386 килогерц |
| Къамелан зона | Росси, Украина, Эстони, Кхазакхстан, Азербайджан, Молдави, Литва, Европа, Белорусси, АфгIанистан, Эрмалойчоь, Босни а, Герцеговина а, Косово Республика, Ӏаьржаламанхойчоь, Къилбаседа Македони, Серби, Болгари, Гуьржийчоь, Венгри, Иран, ГӀиргӀазойчоь, Адыгейчоь, Нохчийн Республика, ДегӀаста, ГӀалгӀайчоь, ГӀебартойн-Балкхаройчоь, Кхарачой-Чергазийчоь, Къилбаседа ХӀирийчоь, Пакистан, Румыни, Таджикистан, Башкирийчоь, ГӀезалойчоь, Туркмени, Узбекистан, Латви |
| Къамел долийна терахь | 1949 |
| Кхоьллинарг | АЦШ пачхьалкхан Iедалан Лакхара федералан меженаш |
| Да | Агентство США по глобальным медиа |
| Сайт | rferl.org (инг.) |
| Онлайн-трансляци | svoboda.org/schedule.html |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

Дехар «Radio Free Europe» хьажийна йу кхузе; R.E.M. тобан эшарх хьажа иштта Radio Free Europe (эшар).
**«Ра́дио „Маршо́“»** (юьззина цӀе — **«Радио „Маьрша Европа“/Радио „Маршо“»**, **РСЕ/РС**; инг. *Radio Free Europe/Radio Liberty*, *RFE/RL*) — дуьненайукъара коммерцин йоцу радиокъамелийн кхоллам, финансаш латтайо АЦШ конгрессо Телерадиокъамелийн гӀуллакхьан урхаллин советан (BBG) йукъараллийца. Шайн мисси кхайкхайо, «прессан маршо Ӏедалаш ца магийна я тоъал кхиина йоцу пачхьалкхийн демократин мехаллашна а, институташна а хааман журналистикица гӀолацар».

2017 шеран августан хьолаца къамел до 26 маттахь 23 Малхбален Европин, Йуккъера Азин, Гергара а, Йуккъера а Малхбален пачхьалкхашка. Эфиран къамелал сов, «Радио „Маршо“» иштта къамелаш до Интернет чухула а, кхуллу телевизионан суьрташ. Кхолламан штаб-квартира Прагехь ю (1995 шо кхаччалц Мюнхенехь йара), кхин а йу 17 регионан бюро а. РС официалан сайтан хаамашца, РСЕ/РС болхбеш ву 400 гергга штатан журналист а, 750 гергга фрилансер а. Newsru.com хаамашца, 2006 шарахь Россехь РС бара 60 штатан а, 200 гергга штатехь боцу а журналисташ.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

*
# Балоз

Балозан чиркх
Накхарийн балозан жуьрг
**Балоз** — ораматашна а, дийнаташна а йукъахь йаьржина липидийн маркхалш. Балоз дина липидийн молекулашна йукъа (тер ахӀоттам болу махьаршах къаьстина) ца догӀу глицерин.

Ингалс меттан ламастехь балозаш хуьлуьйту балозех тер ахӀуманийн шуьйра класс, царна йукъахь мехкдаьтта кхехкийна парафин а (деза кӀораводородан маркхал, дукхах дерг, асанан хӀоттам болу дозанера могӀа). оццу хенахь Йоккха советийн энциклопедино ло чӀогӀа билгало, боькъу натуралан а, синтетикин а балозаш. ЙСЭца парафин банне а бац балоз.

Балозийн амалш ло жима химин жигараллица, хин чохь ца беша, амма дика беша бензин, хлороформ, эфир чохь.

Схьабовларца балозаш бекъа мегар ду *дийнатийн* а, *ораматийн* а тайпанашка.

## Балоз Ӏаламехь

*Дийнатийн* балозаш:

* Накхарийн балоз къаьста моз доккху мозийн башха Ӏийдаргашца, царех накхарша до алхаш;
* тӀергӀанчо (ланолин) ларбо дийнатийн тӀаргӀа а, цӀока а тӀуналлех, бехдаларх а, дакъадаларх а;
* спермацет доккху кашалотан спермацетан даьттанах;

*Ораматийн* балозашаша дуткъа чкъоьраца къовлу гӀаш, гӀодмаш, стоьмаш, Ӏалашдо уьш хино тӀадорах, дакъадаларх, зуламе микроорганизмех, наггахь резерван липидаш санна йукъадоьду хӀушна йукха (цунах олу жожоба «даьтта»).

Дукхаха долчу ораматаша йоккху *эпикутикулин балоз* олух Ӏума (и хӀума ган таро йу кела йаьхна наьрсашна а, даьхна хьечашна а тӀехь кӀайн тача кепара). Эпикутикулин балозо йухатуху ультрафиолетови а, инфрацӀен а зӀаьнарш, иза бахьнехь довза таро хуьлу Дуьненан «баьццара» дакъош спутникан суьрташца.

МаьӀданан балоз (озокерит) лаьтта коьртаниг уггаре дукха углеводородех.

## Лелор

* Чиркхаш
* Йоттархьама лало моделаш кечйар, масала кепаш.
* балозан куьцашна дакъош кечдархьама (корта, куьйгаш, кхин а). Иштта балозан йукъа тоьхна хӀума хуьлу.
* Натуралан косметикехь — кӀадалшна, хьакхарна, лубриканташна дукъдийриш деш, балдех хьокху басаран, онда духӀин коьрта компонент
* Кхехкор.
* Мебель, дечиган хӀуманаш, паркетан цӀенкъа, мармар заьнгал дарехь а, Ӏалашдарехь а лело лакан а, мастикийн а дакъа. Хууш ду, кхин а XII бӀешарахь Равеннин мозаикин цӀенкъанаш а, тхевнаш а къагадора накхарийн балозца. XVI бӀешарахь дуьйна Францехь (тӀаьхьуо кхечу махкашкахь а) тӀедиллина дара паркетна а, дечиган цӀенкъана а балоз хьакхар.
* Гемостатикин даьӀахкан балоз лелабо даьӀахк чура оьху цӀий сацош, шуьйра лелабо нейрохирургехь. Дуьххьара кечбина XX бӀешо долалуш британин хирурго Горслей Виктора
* Балозграфехь оьшу (сурт дилларан говзаллехь) декъех цхьаъ.
* азйаздаран гӀирсийн — фонографийн валикашна а, дуьххьарлера дискашна а дуьллуш.
* Лыжашна хьокхуш, хохкуш дика шаршийтархьама а, сиха вахийтархьама а.
* Конкийн урс дика шаршийта.
* Балозашна регистраци йина кхачанан тӀетухурш санна **E901**—**E903**, лелабо кхачанан сурсаташ ларйархьама а, Ӏалашйархьама а (масала, стоьмаш, нехчанаш, кемпеташ), цӀанонан гӀирсаш (масала, цергийн тайнаш), медицинин Ӏалашонна (масала, таблеткийн кепара дарбанан препараташ къовлуш), кхин дӀа а.
* Цхьацца сетта лелха хӀуманийн дакъа санна.
* Лавин стогарш кечбеш.

## Хьажа кхин а

* Накхарийн балоз
* Карнаубан балоз
* Парафин
* Стеарин
* Мохьбалоз

## Билгалдахарш