# Дуьненан хьалхара тӀом

| Дуьненан хьалхара тӀом |
| --- |
|  |
| Терахь |
1914 28 июль — 1918 11 ноябрь (4 шо, 3 бутт, 2 кӀира) |
| Меттиг |
Европа, Африка, Гергара Малхбале (кӀеззига Цийчохь а, Тийна океанан гӀайренаш тӀаьхь) |
| Бахьна |
Экономикин империализм, мехкан а, экономикин а къийсамаш, махлелоран дуьхьалонаш, милитаризм, автократи, ницкъийн баланс, Европин пачхьалкхийн бартхойн декхарш. |
| ЖамӀ |
Антантан толам. Россин имперера Февралан а, Октябран а революцеш, Германин имперера Ноябран революци а. Россин, Германин, Хункаран, Австро-Мажаройчоьнан импереш йохар. Йерриг германин колонеш толамхоша шайна йукъахь йекъар. Версалан барт |
| МостагӀий |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Антанта а, цуьнан бартхой а:**
 Серби
 Россин импери (1917 кхаччалц)
 Оьрсийн пачхьалкх (1917 кхаччалц)
 Перенгийн мохк
 Йоккха Британи

**а, доминионаш а:**
•  Австрали •  Британин ХӀинди •  Канада •  Керла Зеланди •  ЮАС
Бисина декъашхой:
•  Черногори •  АЦШ (1917 дуьйна) •  Бельги •  Итали паччахьалла (1915 дуьйна) •  Японин импери •  Румыни (1916—07.05.1918, 10—11.11.1918) •  Желтойчоь (1917 дуьйна) •  Португали •  Цийчоь •  Сиам •  Сан-Марино •  Хьиджаз •  Мисар *кхин дерш а* | **Йуккъера пачхьалкхаш: Австро-Мажаройчоь
* Германин импери
* Хункар-мохк
* Болгари (1915 дуьйна)

**Бартхой а, сателлиташ а:**
•  Джебель-Шаммар •  Дарфуран султанат (1916 кхачале) •  Болгарин гӀовттамхой Македонехь •  Ливин гӀовттамхой •  Азербайджан (1918) •  Польшин паччахьалла(1916-1918)

 |

 |
| БӀаьччаш |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Р. Пуанкаре
 Ж. Клемансо
 Ж. Жоффр

**Йуьззина исписка**
 Ф. Фош  Р. Нивель  А. Петен  Ю. Лиотэ  Л. д’Эспере  Ж. Галлиени †  Ш. Манжен  М. Монури  О. Дюбай  Н. де Кастельно  М. Саррай

 Николай Николаевич Жимахверг
 Николай II †
 А. В. Колчак
 Георг V
 Г. Асквит
 Д. Ллойд Джордж

**Йуьззина исписка**
 Д. Хейг  Дж. Джеллико  Кристофер Крэдок †  Г. Китченер †  Л. Денстервиль

 Пётр I Карагеоргиевич
 принц-регент Александр
 Р. Путник †
 Ж. Мишич
 С. Степанович
 П. Бойович
 П. Юришич-Штурм
 Альберт I
 Никола I
 Я. Вукотич
 Виктор Эммануил III
 Л. Кадорна
 А. Диас
 принц Луиджи
 Фердинанд I
 К. Презан
 А. Авереску
 Т. В. Вильсон
 Дж. Першинг
 П. Данглис
 Окума Сигэнобу
 Тэраути Масатакэ
 Ян Христиан Смэтс
  Юань Шикай
 Ли Юаньхун
 Дуань Цижуй
 Фэн Гочжан
 Вачиравуд
 Хьусайн Камиль
 |  Франц Иосиф I † →  Карл I
 Ф. фон Гётцендорф
 А. фон Штрауссенбург
 Вильгельм II
 Э. фон Фалькенхайн
 Пауль фон Гинденбург
 Х. фон Мольтке (Младший) †
 Р. Шеер
 Э. Людендорф
 Шпее, Максимилиан фон †
  кронпринц Рупрехт

 Мехьмед V †
 Мехьмед VI
 Энвер-паша
 Фердинанд I
 В. Вазов
 Н. Жеков
 Г. Стоянов-Тодоров
 |

 |
| Массон ницкъаш |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Мобилизаци йина берриг тӀамехь:**
 12 000 000 стаг,
 8 840 000 стаг
 8 660 000 стаг,
 5 615 000 стаг,
 4 740 000 стаг,
 1 234 000 стаг,
 800 000 стаг
 708 000 стаг,
 380 000 стаг,
 250 000 стаг,
 50 000 стаг,
**Берриш:** 43 277 000 стаг
 | **Мобилизаци йина берриг тӀамехь:**
 13 250 000 стаг
 7 800 000 стаг
 3 000 000 стаг
 1 200 000 стаг
**Берриш:** 25 250 000 стаг.
 |

 |
| Белларш |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **ТӀемлой белла:** 5 953 372
**ТӀемлошна чевнаш йина:** 9 723 991
**ТӀемлой тӀепаза байна:** 4 000 676
 | **ТӀемлой белла:** 4 043 397
**ТӀемлошна чевнаш йина**: 8 465 286
**ТӀемлой тӀепаза байна:** 3 470 138
 |

 |
|  |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**Дуьне́нан хьа́лхара тӀом** (йап.. Йапнойн-Девтойн тӀом , оьрс. ШолгӀа Даймехкан тӀом , итл. ДоьалгӀа маршойаккхаран тӀом , кхет. Империализман хьалхара тӀом , инг. Сийлахь болу тӀом) - дӀаболабелла 1914-чу шарахь мангалан беттан 28-чу дийнахь , ткъа чекхбаьлла 1918-чу шарахь лахьанан беттан 11-чу дийнахь.Цу тӀамехь дакъалаьцна цу хенахь хилла йолу 59 пачхьалкх йукъера 38 пачхьалкхо.Цу тӀамехь дӀакхелхина а , лаздина а , хӀусам доцуш а дисна эзарза эзаршкахь адам.

1914-гӀа шо тӀе ма кхаьчча Европа йеккъа йара шина тӀеман барта тӀе.Цхьаъ бара «Кхолха Барт» бохуш цӀе йахана лелаш , цуьнан чохь йара Германин импери а , Острих-Мажаройн импери а , Паччахьалла Итлойчоь а.Важа бертан цӀе йара «Антанта» , цу чохь йара Россин импери а , Британийн импери а , КхоалгӀа Галойн пачхьалкх а.Цу берташкахь долу девнан бехкана гӀоьртинахилар лаккхарчу тӀегӀане даьллера Боснехь Острих-Мажаройн Мехк-ден вешин кӀант Франц Фердинанд шен зудчуьнца Гаврило Принцип бохучо вийча Сараевехь.Паччахьалла Сербойчоь реза хиллера зуламхо схьалоцуш гӀо дан , амма церан цхьана хӀуман тӀехь барт ца хиллера - Сербойчоьно шайн махк чухецийта дезаш дара острихойн сур.И дар-дацар доьдуш лаьтташехь Оьрсийн империно ша сербашна дов эккхахь тӀехӀотта кийча хилар кхайкхадинера , ткъа 25-гӀачу мангалан беттан дийнахь Россехь сур тӀеман кийчалле даьккха аьлла сацам бинера.Хьалхара «тӀеман кечаман муьран» де хаьржина дара 26-гӀа мангалан беттан де.Цу дийнахь къайлаха адам суре кхойкхуш сур хьаладуза дезаш дара.Иза дара сербаша шайга острихойн сур чудаийта боху бехкам йухатохале а , и чу ца даийтина аьлла вукхара тӀом кхайкхале а , Германи йукъагӀертале а хьалхе.Цу бертийн къепо кху девне йукъаозийнера Германин импери а , Германин импери а , Галойчоь а (тӀаьххьара шиъ шайн мехкан дозанал дехьахь долу латтанашца).Лахьанан баттахь Германин Германин империно а , Ӏусманойн империно а , Острих-Мажаройн империно а , Паччахьалла Болгаройчоьно а кхоьллинера «Йуккъера пачхьалкхаш» аьлла барт , ткъа Итлойчоь дехьайаьллера «Антанта» чу оханан баттахь.

ТӀеман шерашкахь тӀамехь дакъалоцучу сурашка кхайкхина 70 эзарза эзарал сов стаг, царна йукъахь 60 эзарза эзарал Европера, царах велла 9 - 10 эзарза эзарал стаг. Машаре бахархойн эшамаш бу 7 - 12 эзарза эзар гергга стаг; 55 эзарза эзар стаг гергга чевнаш йина. И тӀом хила цхьа баккхий карчамийн дӀадолорхо , царна йукъахь 1917-чу шеран Россехь хилла Чиллин буржуазин а, Эсаран социалистийн а, 1918-чу шеран Германера Лахьанан карчам а. ТӀом бахьанехь йоха а йоьхха дӀайаьллера йиъ импери: Оьрсийн а , Острих-Мажаройн а, Ӏусманойн а , Германин а.

## Декъашхой

ТӀом кхайкхоран хронологи| Терахь | Хьа кхайкхийна | Хьанна кхайкхийна |
| --- | --- | --- |
| 1914 |
| 28 июль |  Австро-Мажаройчоь |  Серби |
| 1 август |  Германи |  Росси |
| 3 август |  Германи |  Франци |
| 4 август |  Германи |  Бельги |
|  Британи |  Германи |
| 5 август |  Черногори |  Австро-Мажаройчоь |
| 6 август |  Австро-Мажаройчоь |  Росси |
|  Серби |  Германи |
| 9 август |  Черногори |  Германи |
| 11 август |  Франци |  Австро-Мажаройчоь |
| 12 август |  Британи |  Австро-Мажаройчоь |
| 22 август |  Австро-Мажаройчоь |  Бельги |
| 23 август |  Япон |  Германи |
| 25 август |  Япон |  Австро-Мажаройчоь |
| 1 ноябрь |  Росси |  Хункар-мохк |
| 2 ноябрь |  Серби |  Хункар-мохк |
| 3 ноябрь |  Черногори |  Хункар-мохк |
| 5 ноябрь |  Британи  Франци |  Хункар-мохк |
| 1915 |
| 23 май |  Итали |  Австро-Мажаройчоь |
| 3 июнь |  Сан-Марино |  Австро-Мажаройчоь |
| 21 август |  Итали |  Хункар-мохк |
| 14 октябрь | Болгарин паччахьалла |  Серби |
| 15 октябрь |  Британи  Черногори |  Болгарин паччахьалла |
| 16 октябрь |  Франци |  Болгарин паччахьалла |
| 19 октябрь |  Итали  Росси |  Болгарин паччахьалла |
| 1916 |
| 9 март |  Германи |  Португали |
| 15 март |  Австро-Мажаройчоь |  Португали |
| 27 август |  Румыни |  Австро-Мажаройчоь |
|  Итали |  Германи |
| 28 август |  Германи |  Румыни |
| 30 август |  Хункар-мохк |  Румыни |
| 1 сентябрь |  Болгарин паччахьалла |  Румыни |
| 1917 |
| 6 апрель |  АЦШ |  Германи |
| 7 апрель |  Куба |  Германи |
| 10 апрель |  Болгарин паччахьалла |  АЦШ |
| 13 апрель |  Боливи |  Германи |
| 20 апрель |  Хункар-мохк |  АЦШ |
| 2 июль |  Желтойчоь |  Германи  Австро-Мажаройчоь  Хункар-мохк  Болгарин паччахьалла |
| 22 июль |  Сиам |  Германи  Австро-Мажаройчоь |
| 4 август |  Либери |  Германи |
| 14 август |  Цийчоь |  Германи  Австро-Мажаройчоь |
| 6 октябрь |  Перу |  Германи |
| 7 октябрь |  Уругвай |  Германи |
| 26 октябрь |  Бразили |  Германи |
| 7 декабрь |  АЦШ |  Австро-Мажаройчоь |
| 7 декабрь |  Эквадор |  Германи |
| 10 декабрь |  Панама |  Австро-Мажаройчоь |
| 16 декабрь |  Куба |  Австро-Мажаройчоь |
| 1918 |
| 23 апрель |  Гватемала |  Германи |
| 8 май |  Никарагуа |  Германи  Австро-Мажаройчоь |
| 23 май |  Коста-Рика |  Германи |
| 12 июль |  Гаити |  Германи |
| 19 июль |  Гондурас |  Германи |
| 10 ноябрь |  Румыни |  Германи |

* Можачу басар тӀехь йаздинчо гойту дипломатин йукъаметтигаш йохар, ца гойту тӀом кхайкхабар.

## Девнан хьалхара истори

1914 шеран Европера тӀеман альянсаш
Йаккхийчу пачхьалкхашна йукъахь барт ца хилар — Девтойн шуренан, Острих-Мажаройчоьнан, Итлойчоьнан а, Галойчоьнан а, Сийлахь Бриттойчоьнан, Россин — алсама долуш дара тӀом болабалале дуккха хьалха дуьйна.

1870-1871 шерашкахь немцоша толам баьккхина болу тӀом чекхбаьлча Къилбаседа немцойн Бартах Германин импери а кхуллуш Отто пон Бисмарка аьллера хӀара:

>
>  «Онда Девтойчоьнна лаьа ша паргӀат йитийта а , ша дуьненахь кхиийта а , цундела онда сур хилийта деза цо шегахь , хӀунда аьлча батта чохь урс долчунна цхьаа тӀекхета ваьхьар вац.Шайолу пачхьалкх , Галойчоь йоцург , вайх хьашт йу , цундела уьш ма-хуьллу вайна дуьхьал болу тӀеман берташ ца кхолла хьожур бу шайна йукъахь къовсам хилахь»
>
>

Амма и шен даржа мукъаваьлча Девтойчоьнан амал жим-жимма хийцалуш йара цуьнан керлачу куьйгалхошкахь шен пачхьалкхан керахь массо кепара олалла хилийта лаам хилла дера.Амма церан хьашташна новкъарло йора йаккхийн шуренаша , ала дашна , Бриттойн шурено.Девтойчоь , ша къона пачхьалкх хиларца , тӀаьхьайиснера дуьне декъарна , цундела и дозанал дехьара йолу тӀаьхьалонаш йоцуш йиснера.

1879-чу шарахь эсаран беттан 7-чу дийнахь чӀагӀам йазбо Острих-Мажаройчоьно а , Германес а Венехь , «Шалха барт» а кхуллуш.Цу бертан бехкам бара цхьа пачхьалкх кхечуьнца тӀаме йалахь цу сохьта цунна ма-хуьллу гӀо дан.Йуха кхо шо даьлча хӀутосург беттан 20-чу дийнахь царна Паччахьалла Итлойчоь вовшахкхеттачул тӀаьхьа бертан цӀе хийцало «Кхолха барт».Цу бартана дуьхьал Галойчоьно а , Оьрсийн империно а къобалбо 1894-чу шарахь кхолламан беттан 4-чу дийнахь Галойн-Оьрсийн барт , цунна тӀаьхьа боьду 1904-чу шарахь оханан беттан 8-чу дийнахь къобалбина болу Ингалсан-Галойн барт , ткъа цунна тӀаьхьа боьду тӀаьххьара барт - Ингалсан-Оьрсийн.И берташа латтаца доьзна долу хаттарш билгалдоккхур.КӀорга аьлча , Ингалсо а , Галойчоьно а Априкера латтанийн дозанаш тӀечӀагӀдо ; Россино а , Ингалсо а ШалгӀу-мохк кхаъ Ӏаткъамийн декъе боькъур : неврехь долу латтанаш оьрсийн Ӏаткъамехь дара , негӀехь долу латтанаш ингалсан Ӏаткъамехь , ткъа йуккъара латтанаш цхьаьнга а кхочуш дацара.Цу кхолабелла болу бертан цӀе хиллера «Антанта» , нохчийн маттахь и хир ду «Деган барт» санна

Шен агӀора, гуттаренна а цхьаьнаэшшара боцу кхерч хилла Европехь латтара Австро-Мажаройчоь. И дуккха а къаьмнаш деха импери гӀертара Берлинан конгрессехь кхаьчна, 1908 шарахь дӀалаьцна Босни а, Герцеговина а (хьажа: Боснийн кризис) латто. Цуьнца цхьаьна иза гӀертара, Балканашкахь берриг славянийн турсло хилла лаьтта, Россина дуьхьала латта. Шен агӀора къилба славянаш цхьаьнатохаран йукъ хила таро йара Сербин а, Россин бартхочун.

## Билгалдахарш