Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Терроризм

| Терроризм |
| --- |
|  |
|  |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**Терроризм** — хадданза террор латторан политика йу. Дешан шуьйрачу маьӀнехь, терроризм- политикийн а, динийн а Ӏалонаш дуьхьа хуъушехь ницкъбаран кеп йу. Терроризман *юридикан агӀо* йоллушехь, таханлерачу дийнахь цуьнан тайп-тайпа маьӀна до. Амма дешна наха ойланашкахь цхьатерра бу, *терроризм*- иза нуьцкъалчу некъаца политикийн а, идеологийн а, экономикийн а, динийн а Ӏалашонашка  кхачар хилар.

«Ницкъбар» а, «кхерор» а «терроризман» (лат. *terror* — кхерар а, Ӏадор а) синонимаш йу. «Террорхо» а, «терроризм» а терминаш кхоллаелла Французийн карчаман «Терроран зама» олучу муьрехь. Оцу терминах шуьйра пайда эца болабелла 20-чу бӀешеран 70-чу шерашкахь Къилбаседа Ирландехь а, Баскийн пачхьалкхашкахь а, ПалестӀинехь а конфликташ иккхинчу хенахь.

1960-чу шерийн чаккхенгахь кхоллаелла терроризман ша-тайпа кеп — дуьненайукъара терроризм.

## Хьостанаш
# Расизм

Вивиан Мэлоун яра Алабаман Университетехь дешна хьалхара Ӏаьржа Iамеркхо. 1963 шаре кхаччалц университетехь расийн сегрегаци яра. КӀайн боцчу студенташна магош дацара цига лела.
**Расизм —** гергара доцчу къаьмнашна юкъахь мостагӀалла лело кхоьллина буржуазин реакционни теори ю. Расизм- шайн политикин а, экономикин а Ӏедал дӀахӀотто гӀерташ йолу тобанийн карахь долу уггар даьржина «герз» ду. Цуьнан уггар кхераме кепаш ю: апартеид а, геноцид а. Расизм- адамийн расаш бакъонашкахь цхьабосса цахиларехь лаьцна Ӏилманца йогӀуш йоцу идеаологи ю. Расизм кхоллаелла *леш бацабен дӀахӀоттам* хилчу муьрехь. Ткъа расистийн теореш хӀоттийна 19-чу бӀешерахь.

Расизман таханлера кепаш дукхахьолехь йоьзна ю халкъашна юккъахь йолчу биологин башхаллаш чулоцуш социалан кхетамашца.

Дуьххьара «расизм» дош билгалдаьккхина 1932-чу шарахь Ларуссан французийн дошамехь. Оцу жайнехь расизм билгалъяьккхина *«цхьа расийн тобанан олалла кхийолу расийн тӀехь дӀахӀоттош йолу система»* санна.

## Билгалдахарш
# Фашизм

**Фашизм** (итальянийн маттахь *fascismo;* fascio — барт, цхьаьнакхетар, цӀов) — диктаторин урхаллин форма къобал а йеш йолу ультра-аьтточу политикин боламийн а, идеологийн а гулйаран цӀе йу.

Цуьнан билгалонаш йу милитаризман национализм а, антилиберализм а, реваншизм а, фюрерпринцип (баьчча вазвар) а, антикоммунизм а,  экспанси а, харжамийн демократех а, либерализмех а цадашар а, элитийн олаллехь а, йукъараллин (социалан) иерархех тешар а, этатизм а, цхьа йолчу меттигашкахь корпоративизм а, расизм а, геноцидан политика а.

## Билгалдахарш
# Национализм

**Национализм** (фр. nationalisme) — XVIII бӀешо чекх долуш хенахь Европехь кхоллаелла политикин принцип ю. Национализман чулацам бу иза, Даймехкан дозанаш лардар а. ДегӀ а, са а цакхоош, шен къоман муьтӀахь хилар. Къоман маьрша дахар лардар. ТӀаккха къомах дог а лозуш, шен къоман дахар та далита некъ лахар, тӀаккха оцу некъан тӀаьхь къа а хьоьгуш хилар.
Оцу политикин принципо жима верг, воккха верг, таро ерг, къен-миска верг къаьста ца во. Коьрта дерг ду — цхьан къоман нах уьш хилар. Национализман коьрта Ӏалашо ю, цхьан къомах болу неха уьйр хилийтар. ХӀоранне, шен дай баьхна латта дезар — тӀедиллина декъар хилар а къастадeш.

Национализм XIX—XX бӀешерашкахь йаьржина Европехь. Европин юккъе йогӀуш йолу пачхьалкхан политикин дахаран боккху Ӏаткъам а беш. Оцу хенашкахь хилла йолу национализм идеологи хилла аьлла таханлера историкаша бина сацам бац. Ткъа иштта XIX бӀешо чекх долуш хенахь (1870 шо дуьйна дӀа) йукъа доьвла сий доцучу агӀора йаьккхина йолу национализмах шайн бух а болуш, керла некъаш —шовинизм а, ксенофоби а.

## Билгалдахарш
# Жуьгтий

| Жуьгтий |
| --- |
| Шен цӀе | יהודים |
| Дукхалла | 13,626—13,855 млн |
| ДIасакхалхар |  АЦШ: 5 425 000—6 814 000
 Франци: 478 000
 Канада: 380 000
 Йоккха Британи: 290 000
 Росси: 82 644
 Аргентина: 181 500
 Германи: 108 000
 Австрали: 112 500
 Бразили: 85 200 |
| Дин | Иудаизм |
| Этносин тобанаш | * ашкеназы
* сефарды
* Йеменские евреи
* Романиоты
* Мистаарвим
* персидские евреи
 |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**Жуьгтий**, **ЯхӀудий**, **Ӏебархой** (Ӏеб. יְהוּדִים‎ — «йехӀудим», идиш ייִדן/אידן — «(й)идн», Ӏаьр. يَهُود‎‎ — «яхӀуд», ЯхӀуде йиллина цӀе йу) — иза самхойх схьадалар долуш къам ду, ширачу Исраилан а, ЯхӀудан а пачхьалкхийн бахархойх схьадаьлла долу, дуьненан дуккха а мехкашкахь дехаш долу, амма 1948-чу шарахь дуьйна иштта йолуш йу жуьгтийн пачхьалкх Исраил. Уьш схьакъаьсташ бу жуьгтийн динна йа оцу динах схьайаьллачу культурина а, тӀаьхьалонна а тӀаьхьабазарца. Бабило йийсарбиначул тӀаьхьа уьш бекъабелла яхӀудашка а, самирихошка а. Жуьгтийн дукхалла 2018-чу шар чохь лерича 14,6—17,8 млн гергга адам ду, «Berman Jewish DataBank» ма-бохху; царах 44,9 % Исраилехь Ӏаш бу, ткъа 39 % Америкин Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь бу.

Жуьгтийн дин дуккха а хийцамашкахула чекхдаьлла историн йохаллехь, къаьсттина ЯхӀудан пачхьалкх йоьжначул тӀаьхьа а, ШолгӀа килс йохийначул тӀаьхьа а, вайн эрин хьалхарчу бӀешарахь.

Ширачу весет чохь **«яхӀуди»** олучу терминан бух бевзаш бац. Амма и термин йалийна йу динан хьосташкахь а, Библин тептаршкахь а. Оцу хьосташа гойту «йахӀуди» олу термин ЯӀкъуб пайхамаран кӀанте ЯхӀуде йоьрзуш хилар.

## Билгалдахарш
# Мичиган

| Мичиган |
| --- |
| инг. *State of Michigan* |
|  |
|  |
|  |
| Штатан девиз | Si quaeris peninsulam amoenam circumspice, Pure Michigan |
| Штатан эшар | My Michigan |
| Штатан харц цӀе | The Great Lakes State |
| Коьрта гӀала | Лансинг |
| Йокха гӀала |
Детройт |
| Бахархой |
| Бахархой | 9 876 187 (2011 шо) 8-гӀ. АЦШ |
| Майда |
| Ранг |
11-гӀ. меттиг |
| массо | 250 493 км² |
| хина тӀехуле |
103 372 км² (41,3 %) |
| шоралла |
41°41' къ. ш. 47°30' къ. ш., |
| дохалла |
82°26' м. д. 90°31' м. д., |
| Статус |
| Штат статус тӀелацна | 1837 шеран 26 январь 26 ларарца |
| Губернатор | Гретхен Уитмер |
| Ӏедалан орган |
| ЦӀе | State of Michigan |
| Сахьтан аса | EDT, CDT, Нью-Йоркское время, UTC−5 |
| Дацдар | MI, Mich. |
| Официалан сайт | michigan.gov |

**Мичига́н** (инг. *Michigan* [ˈmɪʃɨɡən]) — АЦШн штат. Бахархойн дукхалла 9 876 187 адам леррина 2011 шарахь. Штатан коьрта гӀала Лансинг.

## Билгалдахарш
# Луьсталла

Дуьненан бахархойн луьсталла (1994 шо)
**Ба́хархойн лу́ьсталла** — 1 км² мехкан кхочу бахархойн барам. Бахархойн лусталлин чот йеш таро йун ах ца беха меттигаш а, даккхийра чоьхьара хин аренаш а йукъара йаха. Бахархой йуккъера луьсталла йоцуш, лелабо цхьацца лусталлин гайтамаш йартийн а, гӀалийн а бахархошна.

Дуьненан бахархойн йуккъера луьсталла 2013 шеран хьолан йара 52 стаг км² тӀехь, ткъа Антарктидан а чот йича 48 стаг км² тӀехь.
Бахархойн барам тӀекхетчи, тӀекхета цуьнан луьсталла а. 1890 шарахь дуьненан бахархойн йуккъера луьсталла йара 12 стаг цхьаьна км², 1950 шарахь хилира 18 стаг, ткъа 1992 шарахь — 40 стаг.

## Стен бо бахархойн луьсталлин Ӏаткъам

Адамаш цхьатерра декъаделла дац дуьненан эхигашна тӀехь. Дукхаха берш беха Къилбаседа (90 %) а, Малхбален (85 %) а дуьненан эхигашкахь. Бахархойн луьсталла чӀогӀа, иттаза сов а, къаьста материкашна йукъахь. Кхин а чӀогӀа йу башхаллаш бахархойн луьсталлехь дуьненан тайп-тайпанчу мехкашкахь.

Адамаш охьаховшаран, цигара схьа бахархой луьсталлин Ӏаткъам бен факторш йу:

1. ХӀордан генахь-гергахь хилар
2. Меттиган абсолютан локхалла
3. Меттиган рельеф
4. Мохк караберзийна хан
5. Климат

## Бахархойн тайп-тайпана луьсталла йолу латтанийн масалаш

Хаамаш терхьашкахь: стаг квадратан километрна

* Дакка — 44 000 (мах хадийна 2014 шарахь)
* Манила — 42 858 (агломераци Метро-Манила — 18 246 (2007 шо)
* Монако — 37 172
* Мумбаи — 32 300 (мах хадийна 2014 шарахь)
* Макао — 22 885
* Париж — 21 196 (мах хадийна 2014 шарахь агломерацехь «Йоккха Париж» — 3900)
* Токио — 14 061 (23 башха гуонашкахь, йерриг гӀалин префектурин чоьтаца – 5963)
* Солигорск — 11 173
* Сингапур — 7971
* Минск — 5509 (мах хадийна 2014 шарахь)
* ГӀазатан сектор — 5044 (мах хадийна 2014 шарахь)
* Москох — 4822 *(Керла Москохца)* (мах хадийна 2014 шарахь Москохан агломерацина — 3400)
* Малта — 1418
* Мальдиваш — 1208
* Европин Барт — 115
* Австрали — 3
* Монголи — 2

## Билгалдахарш

## Литература

* *А. П. Кузнецов, Л. Е Савельева, В. П. Дронов.* География.Земля и люди.7 класс. — М.: Просвещение, 2008. — С. 42-43. — 175 с. — ISBN 978-5-09=020084-4.

## Хьажоргаш

* Плотность населения — Статья из Демографического энциклопедического словаря. — М.: Советская энциклопедия. Главный редактор Д. И. Валентей. 1985.
* Счётчик мирового населения (экстраполяция)(ингалс.) — Центра демографии США
* Карта плотности населения Земли (1994)

* Карта плотности населения Google Maps  KMZ (файл меток KMZ для Google Earth) (ТӀе цакхочу хьажорг), зеркало на archive.org
# Идеологи

**Идеологи** (желтойн маттахь ιδεολογία; ιδέα *«васт кхуллург, ойла»* + λογος *«дош, хьекъал, Ӏилма»*) — концептуале кепе ерзина ойланийн система ю. Идеологино гойту тайп-тайпанчу политикин субъектийн (классийн, къаьмнийн, йукъараллин, политикин партийн, боламийн) хьашташ а, дог-ойланаш а, Ӏалашонаш а.

Йукъараллехь йолчу олаллин а, Ӏедалан а санкци яларан *(консерваторийн идеологеш)* йа уьш радикале ерзаран *(«аьррочу» а, «аьтточу» боламийн идеологеш)* форма ю.
# 2001 шеран 11 сентябрехь хилла теракташ

**2001-чу шеран 11-чу сентябрехь хилла терроран теракташ** (наггахь *9/11* олу) — веа стага ша-шен веран серин терроран акташ ю, Америкин Цхьаьнатоьхна Штатехь хилла иза. Официальни версино ма-бохху, «Аль-КъаӀидат» олучу терроран организацин тӀехь ду оцу атакийн тӀера жоп далар.

Оцу дийнахь Ӏуьйранна ткъесна террорист хилла, «Аль-КъаӀидатан» тобанех хилла уьш, кхаа тобане бекъа а белла, диъ пассажирийн рейсан авиалайнерш дӀалаьцна хилла цара.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States (Официальный сайт — *архив*)
* Цифровой архив событий 11 сентября: Сохранение свидетельств (в партнёрстве с Библиотекой Конгресса)
* Хранилище документов, относящихся к атакам 11 сентября и войне с терроризмом.
* Архив телевизионных эфиров американских каналов за 11 сентября 2001 года
* America’s Day of Terror
* September 11, 2001, Documentary Project Библиотека Конгресса
* Аудиозаписи 11 сентября 2001 года Пожарного департамента Нью-Йорка Архивйина 2010-05-13 — Wayback Machine
* WCBS-TV September 11 Remembered Архивйина 2010-04-09 — Wayback Machine
* Утраты культурного наследия Архивйина 2012-01-05 — Wayback Machine
* World Trade Center Special Section 7 июня 2005 года Архивйина 2008-02-18 — Wayback Machine New York One News Television
* September 11, 2001 Newspaper Articles Archive Архивйина 2017-05-04 — Wayback Machine — Более чем 15 тысяч газетных статей относительно атак 11 сентября.
* September 11, 2001 Screenshot Archive Архивйина 2001-09-16 — Wayback Machine — База данный 230 скриншотов крупнейших мировых новостных сайтов.
* Washington Post Архивйина 2008-08-29 — Wayback Machine — Terrorists Unleash Assault on US
* *September 11, 2001* каталог чохь йу хьажоргаш Open Directory Project (dmoz).
* Александр Тарасов: подробный разбор книги Тьерри Мейссана «11 сентября 2001 года. Чудовищная махинация»
* Анатолий Копейкин. Удивительная история
* Complete 911 Timeline Архивйина 2005-03-03 — Wayback Machine
* HARD QUESTIONS about Israeli espionage inside the United States around the time of the September 11 attacks
# Политика

ХӀара йаззам пачхьалкхан гӀуллакхан маьӀнера политикех лаьцна; политикех йукъара урхаллин кхетамехь санна хьаьжа: Политика (урхалла).
 Росси. Москохан Кремль
 АЦШ. КӀайн цӀа
**Поли́тика** (шир.-желт. πολιτική «пачхьалкхан гӀуллакх») — пачхьалкхан Ӏедалан меженан а, церан даржерчу нехан а гӀуллакх; ткъа иштта пачхьалкхан функцешца доьзна йукъараллин дахаран гӀуллакхаш а, хиламаш а. Политика Ӏилманца Ӏамор дӀахьо политологин гуран чохь.

## Термин схьаялар

Антикан заманахь полисаш (желт. πόλις) историн агӀора кхоллалора ша-шенан урхаллин гӀалан йукъараллаш санна, цара конституици йира шеш политикин формаци санна, йукъараллаш — и йукъараллин ша кхоллаелла кеп Шира Грецин йогӀура. Кхиина яьржира Италехула, нисса Руман империн чухула. Пачхьалкхаш а, импереш а кхиарца шуьйра юкъаметтигийн политикин оьшура хийцамаш а, урхаллин система а кхиор. Политика урхаллин методологи санна кхоллалора полисашкахь, цигахь гуллора урхаллин элита а, шайха хин йолу элита кхоллалуш йолу тайп-тайпана чкъоьрнаш а (пхьоланаш, говзаллаш, ишколаш).

Ша политика термин юкъаяьккхина вайн эрал IV бӀешо хьалха. Аристотела кховдийра цунна иштта билгало: политика — пачхьалкхан (полисан) урхаллин говзалла. Политика къаьстира ша йолу социалан дахаран область санна оцу хиламал дуккха а хьалха — экономикин юкъаметтигел я эхь-бехкал тӀаьхьа делахь а. Масех тайп-тайпана гар ду политика схьаяларан Ӏаламах:

* **Теологин**. Оцу гарца политика, дерриг дахар санна, делера схьаяьлла ю.
* **Антропологин**. Оцу гаро язайо политика адаман Ӏаламах.
* **Биологин**. Иштта тидаран маьӀна ду, политикин Ӏалам кхето деза адаман а, дийнатийн а йукъара базица — масала, [[дера хилар], ша лардаран инстинкт, ца эша гӀертаран къовсам, кхин дӀа а. Этолога К. Лоренца, масала, доьхкура дера хиларан феномен йукъараллин дахарехь долу тӀемашца, революцешца, кхин девнашца.
* **Психологин**. Оцу гарца адамийн политикин юкъаметтигийн дуьххьарлера хьост ду хьашташ, иэшамаш, эмоцеш, кхин а адамо психика гайтар. Шен ламаст хиллачу кепара политикин маьӀна дора, масала, З. Фрейда, цуо политикин Ӏаламан ассоциаци йора кхетам чохь ца хиларца.

## Билгалдахарш
# Демократи

**Демократи** (шир.-желт. δημοκρατία - кхузахь δῆμος «къам» + κράτος «Ӏедал») — политикин система йу. Пачхьалкхана урхалла даран политикин система а, халкъан Ӏедалан принципшан тӀехь кхоллайелла концепцеш йийцарехь лелайо «демократи» термин. Желтойчохь кхоллайелла иза, хӀунда аьлча цигахь кхочушхилла халкъан Ӏедал долу пачхьалкхан урахаллан концепци. Къам хьост долу пачхьалкхан урахаллин система йу иза.

Халкъан бакъо йу шен товш долу Ӏадаташ харжа а, гармоникан дахаран а, пачхьалкан кхиарехь а оьшуш нормаш тӀеэцар а. Демократин пачхьалкехь йукъараллин хьашташца кхоьллина, хӀора стаган луш ю билгалйаьккхина бакъонаш а, декхарш а.

## Демократин форманаш

| ТӀейиллина (йа нийса) демократи | Векалийн |
| --- | --- |
|  |  |
# Политикин парти

**Политикин парти** — политикин организаци йу. Пачхьалкхан политикин дахаран Ӏаткъам бан Ӏалашо а йолуш кхуллуш хуьлу иза.

## Хьажа кхин а

* Политика