Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1920 шо

|  |
| --- |
| II эзар шо |
| XVIII бӀешо — XIX бӀешо — **XX бӀешо** — XXI бӀешо — XXII бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1890‑гӀа
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900‑гӀа
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |
| 1910‑гӀа
 |  1910
 |  1911
 |  1912
 |  1913
 |  1914
 |  1915
 |  1916
 |  1917
 |  1918
 |  1919
 |
| 1920‑гӀа
 |  1920
 |  1921
 |  1922
 |  1923
 |  1924
 |  1925
 |  1926
 |  1927
 |  1928
 |  1929
 |
| 1930‑гӀа
 |  1930
 |  1931
 |  1932
 |  1933
 |  1934
 |  1935
 |  1936
 |  1937
 |  1938
 |  1939
 |
| 1940‑гӀа
 |  1940
 |  1941
 |  1942
 |  1943
 |  1944
 |  1945
 |  1946
 |  1947
 |  1948
 |  1949
 |
| 1950‑гӀа
 |  1950
 |  1951
 |  1952
 |  1953
 |  1954
 |  1955
 |  1956
 |  1957
 |  1958
 |  1959
 |
| 1960‑гӀа
 |  1960
 |  1961
 |  1962
 |  1963
 |  1964
 |  1965
 |  1966
 |  1967
 |  1968
 |  1969
 |
| 1970‑гӀа
 |  1970
 |  1971
 |  1972
 |  1973
 |  1974
 |  1975
 |  1976
 |  1977
 |  1978
 |  1979
 |
| 1980‑гӀа
 |  1980
 |  1981
 |  1982
 |  1983
 |  1984
 |  1985
 |  1986
 |  1987
 |  1988
 |  1989
 |
| 1990‑гӀа
 |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000‑гӀа
 |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |

 |
| Хронологин таблица |

## Оцу шарахь хилларг

* Н. Ф. Гикало куьгулхо волуш ЦӀе эскирс Соьлжа-гӀалера Деникин эскир арадаьккхира (1920 шеран 17 март)
* Кхайкхина Ламанхойн республика (Горская республика) (1920 шеран 17 ноябрь)

## Оцу шарахь бинарш

* Ханпаша Нурадилов (1920 шеран 6 июль — 1942 шеран 12 сентябрь) — Советски Союзан Турпал
* Сулаев, Магомет Абуевич (1920 шеран 20 сентябрь — 1992 шо 11 ноябрь) — йаздархо, поэт
* Хамидов, Абдул-Хамид Хамидович (1920 шеран 15 октябрь — 1969 шеран 6 июль) — нохчийн актёр, йаздархо, поэт, драматург, гочдархо, театран гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССР йаздархойн бертан председатель.
* Федери́ко Фелли́ни (1920 шеран 20 январь, Римини — 1993 шеран 31 октябрь, Рим) — италийн кинорежиссёр. Цо яккхина фильмаш пхиъ «Оскар» совгӀат деккхина.

## Оцу шарахь белларш

* Вебер, Макс (1864 шеран 21 апрель — 1920 шеран 14 июнь) — немцойн социолог, философ, историк, политикин экономист.
# Теократи

| Урхаллин кеп, политикин дӀахӀоттамаш, системаш  |
| --- |
| * Автократи
* Анархи
* Аристократи
* Бюрократи
* Геронтократи
* Демархи
* Демократи

* Имитацин демократи
* Либералийн демократи
* Векалийн демократи
* Нийсса демократи
* Буржуазийн демократи
* Деспотизм
* Джамахири
* Диархи
* Диктатура

* ТӀеман диктатура
* Фашистийн диктатура
* Пролетариатан диктатура
* Нацистийн диктатура
* Идеократи
* Изократи
* Клептократи
* Коммуна
* Корпоратократи
* Критархи
* Марионеткийн пачхьалкх
* Матриархат
* Меритократи
* Милитократи
* Монархи

* Абсолютни монархи

* Самодержавие

* Дерригдуьненан монархи
* Харжамийн монархи
* Конституцин монархи
	+ Дуалистин монархи
	+ Парламентан монархи
* Тайпанийн-векалаллийн монархи
* Феодалийн монархи

* Ширну монархи
* Хьалха феодалийн монархи

* Ханалла (каганат)
* Царизм
* Ноократи
* Цхьа партин система
* Олигархи
* Охлократи
* Патриархат

* Баьччалла
* Плутократи
* Республика

* Халкъан республика
* Парламентан республика
* Президентан республика
* Ийна республика
* Советан республика
* Талассократи
* Теллурократи
* Теократи
* Технократи
* Тимократи
* Тирани
* Тоталитаризм
* Хунта
* Этнократи
 |
| **Ков:Политика** ·  |

**Теокра́ти** (шир.-желт. θεός — *Дела* а, κράτος а — *урхалла дан*) —

* пачхьалкхан палитикехь динан гӀуллакххойн дош лелаш йолу политикин система (*политологин къастам*);

* Пачхьалкхан Ӏедал динан институтан а, динан дайн а карахь долу урхаллин форма (*юридически къастам*);

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Бердяев Н. А. Теократия
* Книга Шмуэля. Глава 8. Просьба народа поставить им царя.
* Жильбер Дагрон. Восточный цезаропапизм. Архивйина 2015-12-22 — Wayback Machine
* Словарная статья «Теократия».
# ВорхӀ Вешин ВорхӀ Седа

Ворх Вешийна Ворх Седа
Ворх Вешийна Ворх Седа буьйсанна.
**ВорхӀ Вешин ВорхӀ Седа** (лат. Ursa Major, оьрс. Большая Медведица) — седарчийн гулам бу. Уггаре баккхийчу седарчийн гуламашна йуккъахь. Шен шораллица кхоалгӀа меттехь а болуш. Дуьненан къилбаседера эхигехь уггаре а йoьвзуш астеризм йу. ВорхӀ Вешин ВорхӀ Седан гуламийн йуккъар ворх седо тӀам болу чамех тера йoхуш кеп кхуллу стиглахь.Цаьрна йуккъар уггаре сирла болу ши седа бу - Алиот а, Дубхе а.

## Билгалдахарш
# 2011 шо

|  |
| --- |
| III эзар шо |
| XIX бӀешо — XX бӀешо — **XXI бӀешо** — XXII бӀешо — XXIII бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1990‑гӀа
 |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000‑гӀа
 |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |
| 2010‑гӀа
 |  2010
 |  2011
 |  2012
 |  2013
 |  2014
 |  2015
 |  2016
 |  2017
 |  2018
 |  2019
 |
| 2020‑гӀа
 |  2020
 |  2021
 |  2022
 |  2023
 |  2024
 |  2025
 |  2026
 |  2027
 |  2028
 |  2029
 |
| 2030‑гӀа
 |  2030
 |  2031
 |  2032
 |  2033
 |  2034
 |  2035
 |  2036
 |  2037
 |  2038
 |  2039
 |
| 2040‑гӀа
 |  2040
 |  2041
 |  2042
 |  2043
 |  2044
 |  2045
 |  2046
 |  2047
 |  2048
 |  2049
 |
| 2050‑гӀа
 |  2050
 |  2051
 |  2052
 |  2053
 |  2054
 |  2055
 |  2056
 |  2057
 |  2058
 |  2059
 |
| 2060‑гӀа
 |  2060
 |  2061
 |  2062
 |  2063
 |  2064
 |  2065
 |  2066
 |  2067
 |  2068
 |  2069
 |
| 2070‑гӀа
 |  2070
 |  2071
 |  2072
 |  2073
 |  2074
 |  2075
 |  2076
 |  2077
 |  2078
 |  2079
 |
| 2080‑гӀа
 |  2080
 |  2081
 |  2082
 |  2083
 |  2084
 |  2085
 |  2086
 |  2087
 |  2088
 |  2089
 |
| 2090‑гӀа
 |  2090
 |  2091
 |  2092
 |  2093
 |  2094
 |  2095
 |  2096
 |  2097
 |  2098
 |  2099
 |
|  |
| 2100‑гӀа
 |  2100
 |  2101
 |  2102
 |  2103
 |  2104
 |  2105
 |  2106
 |  2107
 |  2108
 |  2109
 |

 |
| Хронологин таблица |

## Оцу шарахь белларш

* Алиев, Гапур Хамидович (1949 шеран 2 январь — 2011 шеран 16 март) — нохчийн поэт, бард, драматург;
* Арсангалиев, Ислам (1974—2011) — нохчийн боксёр, кегирхойн юкъахь Россин а, дуьненан а чемпион, Дуьненан Кубкан борзан совгӀатхо, Россин халкъашна юккъера даржан спортан говзанча;
* Ахтаханов, Руслан Абуевич (1953 шеран 14 март — 2011 шеран 15 ноябрь) — нохчийн поэт, Россин яздархойн бертан декъашхо, Артём Боровик цӀарах йолу совгӀатан лауреат, Вайн хенан гуманитарный академин проректор;
* Ульбиев, Эльмурза Ульбиевич (1932 шеран 26 август — 2011 шеран март) — нохчийн боксёр, латархо, тренер, паргӀат кепар латаран а, классикан латаран а, самбо а СССР спортан говзанча, нохчийн паргӀат кепар латаран бух биллинчарех цхьаъ, халкъашна юккъера категорин суьдхо.
* Хатуев Абдул-Хьамид (1952 шеран 1 сентябрь — 2011 шеран 19 январь) — Нохчийн Республикин Сийлахь поэт
* Шамурзаев, Шамиль Алиевич (1932 шеран 9 январь — 2011 шеран 24 сентябрь) — нохчийн художник, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо, Россин Федерацин Сийлахь художник, СССР художникийн бертан декъашхо;
* Яндаров Андарбек Дудаевич (1937 шеран 27 август — 2011 шеран 8 май) — философи Ӏилманан доктор
# 11 апрель

| ←→Апрель |
| --- |
|

| Орш | Шин | Кха | Йеар | ПӀе | Шот | КӀи |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 |   |   |   |

 |
| 2026 шо |

## Оцу динахь бинарш

* Сатуев, Хусейн Джунидович (1939 шеран 11 апрель — 1995 шеран 6 февраль) — нохчий поэт.

## Оцу динахь белларш
# Дерриге чоьхьара сурсат

Дехар «ДЧС» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.
ХӀораннан а сина номиналан ДЧС АЦШн долларашкахь (2008 шарахь ларарца)**Дерриге чоьхьара сурсат** (инг. *gross domestic product*), массара а тӀеэцна дацдар — **ДЧС** (инг. *GDP*) — макроэкономикан гайтар оьцу гойту базаран чоьхьара мах.

## Билгалдахарш

## Литература

## Хьажоргаш
# 1957 шо

|  |
| --- |
| II эзар шо |
| XVIII бӀешо — XIX бӀешо — **XX бӀешо** — XXI бӀешо — XXII бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1890‑гӀа
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900‑гӀа
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |
| 1910‑гӀа
 |  1910
 |  1911
 |  1912
 |  1913
 |  1914
 |  1915
 |  1916
 |  1917
 |  1918
 |  1919
 |
| 1920‑гӀа
 |  1920
 |  1921
 |  1922
 |  1923
 |  1924
 |  1925
 |  1926
 |  1927
 |  1928
 |  1929
 |
| 1930‑гӀа
 |  1930
 |  1931
 |  1932
 |  1933
 |  1934
 |  1935
 |  1936
 |  1937
 |  1938
 |  1939
 |
| 1940‑гӀа
 |  1940
 |  1941
 |  1942
 |  1943
 |  1944
 |  1945
 |  1946
 |  1947
 |  1948
 |  1949
 |
| 1950‑гӀа
 |  1950
 |  1951
 |  1952
 |  1953
 |  1954
 |  1955
 |  1956
 |  1957
 |  1958
 |  1959
 |
| 1960‑гӀа
 |  1960
 |  1961
 |  1962
 |  1963
 |  1964
 |  1965
 |  1966
 |  1967
 |  1968
 |  1969
 |
| 1970‑гӀа
 |  1970
 |  1971
 |  1972
 |  1973
 |  1974
 |  1975
 |  1976
 |  1977
 |  1978
 |  1979
 |
| 1980‑гӀа
 |  1980
 |  1981
 |  1982
 |  1983
 |  1984
 |  1985
 |  1986
 |  1987
 |  1988
 |  1989
 |
| 1990‑гӀа
 |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000‑гӀа
 |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |

 |
| Хронологин таблица |

## Оцу шарахь хилларг

* СССР Лакхар Совет Президиуман Указа араялар «Нохч-ГӀалгӀайн АССР РСФСР юкъахь меттахӀоттаяр» (1957 шеран 9 январь)
* ЮгӀа кхоьллина Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хелхаран а, эшеран а ансамбля (1957 шеран 3 июнь)
* Арахецна «Комсомольское племя» газетан хьалхара номер (1957 шеран 2 июль)
* Соьлжа-ГӀалахь дуьххьура шуьра экран йолу фильм гайтина «Родина» кинотеатрехь (1957 шеран 30 август)
* Соьлжа-ГӀалахь хьайиллина Ленинан памятник (1957 шеран 2 ноябрь)
* Соьлжа-ГӀалахь йолаелла Нохч-ГӀалгӀай яздархойн хьалхара конференци (1957 шеран 12 декабрь)

## Оцу шарахь бинарш

* Абдулвадудов, Омар (1957 шеран 2 апрель) — нохчийн штангист а, пауэрлифтер а, Россин чемпион, СССР спортан говзанча, Нохчийн Республикин еза атлетикан Федерацин вице-президент;
* Адаев, Султан Амаевич (1957 шеран 20 июль — 2015 шеран 4 февраль) — нохчийн музыкант, дирижёр, нохчийн халкъан пондарийн оркестр куьйгалхо, Нохчийн Республикин Халкъан артист;
* Умхаева Зарган Сайпудиновна (1957 шеран 26 март) — физикин профессор.

## Оцу шарахь белларш

* Гучигов, Али Аюбович (1914 шо — 1957 шеран 29 сентябрь) — нохчийн XX бӀешеран хьалхаран эхан пачхьалкхан гӀуллакххо, Сийлахь-боккха даймехкан тӀеман декъашхо, гвардин майор.