# Шуренан шолгӀа тӀом

| Шуренан шолгӀа тӀом |
| --- |
|  |
| Терахь |
1939 шо тов-бецан 1-ра де-1945 шо тов-бецан 2-гӀа де |
| Бахьна |
1919-чу шеран Версалан машаре бертано Германин хIиттийна бахкий билламаш а;
А.ХӀитлеран къоман-социалистийн ойланаш а, политика а;
Кхийолу пачхьалкхийн политика а;
Версалан-Вашингтонан кепан (системин) тӀаьхьенаш а;
Дуьненайукъара экономикин кризис а; |
|  |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**ШолгӀа шуренан тӀом -** 1939-1945-чу шерашкахь литтина тӀом бу. Йерриг йаккхий мехкаш а чулоцуш, тӀамехь дакъалоцуш йара дукхаха йолу дуьненан пачхьалкхаш а, цара ши дуьхьаллаьтташ йолу тӀеман Берташ кхоьллира. Цхьана агӀор- Гитлеран дуьхьал йолу коалици йара, вукха агӀор- *«семанан»* пачхьалкхаш а йара. Ткъе итт сов пачхьалкхера бӀе миллион сов стаг йукъавогӀуш а, *массо а декъахь волу* тӀеман хьолехь, коьртачу декъашхоша адамийн а, тӀеман а гӀирсийн йукъахь башхалла ца йеш,  шайн экономикин а, индустрийн а, Ӏилманан нуьцкъалла девнан гӀуллакхе тӀеберзийра.

Адамийн исторехь II-гӀа Дуьненан тӀом уггаре къиза баккхам бу. Цуьнан муьрехь гергга кхузткъе итт-доьзткъе пхийтта миллион адам хӀаллакхилла. Дукхачу хьолехь машаре бахархой белла. Иттаннаш миллионаш хӀаллакхилла мацаллехь а, массийн адамаш дайъарехь а, иштта лазарш а, геноцидаш (ала дашна , Холокост) а хиларна а.

Кеманаша доккха дакъа лаьцна хиллачу девнехь, масала гӀаланаш тӀе стратегин бомбанаш йеттарехь а, зарратан герз кечдарехь а.

Лоруш ду, II-гӀа Шуренан тӀом болабелла 1939-чу шарахь товбецан беттан 1-чу дийнахь лоьмсой Польшина тӀегloртарца. Цул тӀаьхьа 3-чохь Сийлахь Британино а, Перенгийн махко а Лоьмсойн махкана тӀом кхайкхийра. 1939 чакхенера 1941-чу шаре кхаччалц масийтта тӀеман кампани йарца а, вовшаца тӀом ца бан чӀагӀамаш барца а , Лоьмсойн махко тӀамца долалле йаккхира йа *шайн доле дерзинера* доккхаха долу нана-латтан Европин дакъа. Лоьмсоша италхошца а, ипношца а вовшахтуьхира *«семанан Цхьаьнакхетар»*. Цул тӀаьхьа кхиъ алсам пачхьалкхаш йеара *Цхьаьнакхетаран* декъе.

1939-чу шарахь хьаьттан беттан 23-чохь тӀелаьцна йолу Молотов-Риббентропан чlaгlaмца Лоьмсойн махко а, Кхеташонан Бертано а йийкъира а, иштта дla а лецира шайн лулахой : Польшин а, Финляндин а, Румынин а, Балтийн пачхьалкхийн а. 1941-чу шарахь асаран-беттан 22-чу дийнахь Лоьмсойн мохк Советийн Бертан тӀелетарца схьайиллира *Малхбалера фронт*. Иза исторехь уггаре йоккха лаьттахулара йолу тӀеман *театр* санна лоруш йу.

Азин-Тийначу Ӏапказан регионехь коьртера хила лууш йолу Йапон , 1937-чу шарахь Цийн махкаца тӀом беш йара. 1941-чу шарахь гӀуран-баттахь Къилба-Малхбалера Азин а, Тийначу Ӏапказан йуккъерчу декъан а тӀекхачарца, Япони цхьаназаманчохь тӀе а летира америкин а, Британийн мехкийн. Оцу муьрехь ипной **Пёрл-Харборехь** америкин xlopдан сурана тӀелеттера . Сийлахь Британино Йапонина тӀом кхайкхинчул тӀаьхьа, иштта кхайкхам бира laьмаркан Цхьанатоьхначу Пачхьалкхаша а. ТӀаккха *«семанан Цхьаьнакхетаран»* чуйогӀу Европин пачхьалкхаш шайн *декхарш кхочушдархьама* laьмаркан Цхьанатоьхначу Пачхьалкхашна тӀом кхайкхо сацам тӀеийцира.

Дукха хан йалале, Японино дӀалецира Тийначу Ӏапказан дуккхаха долу малхбузера дакъа. Амма 1942-чу шарахь **Мидуэй йистехь** Японин xlopдан сурана даккхий зенаш дарца, цуьнан жигара болам сацийра. ТӀаьхьо Къилбаседера Африкехь а, Сталинград олучу гlaлахь а Лоьмсойн мехкан а, Италхойн мехкан а аьтто ца хилира.

1943-чу шеран бохамаш хиларна масала Малхбален фронтехь Германин аьттоцахилар а, Коалици Сицилин а, материкан Италин а тӀелатар а, иштта Коалицино Тийна Ӏапказ дӀалацар а- «Семанан» паланаш йукъахъевллера, цул тӀаьхьа цера йухадовла дийзира. 1944-чу шарахь малхбузера Коалици Германино дӀалаьцна йолу Франци чуйеара. Цу хеннахь Советийн Барто шен *территорийн дайарш* йуха а меттахӀоттийра. ТӀаккха Советийн Барт тӀамца тӀебирзира Германин а, цуьнан бартхошна а.

1944-1945-чу шерашкахь Япони эшийра континентан Азехь. Оцу хеначохь Коалицино японийн флотан даккхий зенаш дира, иштта Тийначу Ӏапказан малхбузенан декъан а коьрта йолу гӀайренаш дӀалецира.

Европера тӀом а чекхбелира немцоша оккупаци йина латтанаш маьршадахарца а, Советийн Барт а, малхбузера бартхой а Германи чукхачарца, йуха цуьнан нана-гӀала йожарца а*.* Коалици Берлине чукхаьчча ХӀитлер Адольф ша-шена тапча тоьхна велира. 1945-чу шеран хӀутосург-беттан (май) 8-гӀа де Германино йуьззина капитуляци йина де ду.

1945-чу шарахь мангалан-беттан (июлан) 26-чохь бартхоша куьг йаздира **Потсдаман декларацина**. Амма Япони йухайала реза ца хилча а, Америкин Цхьанатоьхначу Штаташ 1945-чу шеран хьаьттан-беттан (августан) 6-чохь Хиросиман а, 9-чохь Нагасакин а зарратан (атоман) бомбанаш йиттира.

1945-чу шарахь хьаьттан-беттан (августан) 15-чохь Японино шен капитуляци дӀахьейира, цуьнан бахьанаш дара:

* «Даунфолл» операци кечйар а;
* кхин тӀе зарратан бомбаш йетта кхерам хилар а;
* Японин дуьхьал Советийн Барто тӀом болабар а,
* иштта хьаьттан (августан) 9-чохь Советийн Барт Маньчжурин тӀелатар а.

Бартхоша цу хьокъехь шекойоцуш Азехь толам тӀечӀагӀбира. ТӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа Германи а, Япони а дӀалецара. Ткъа немцойн а, японийн а хьалхабевлларш тӀеман кхеле озийра. Коьртачу декъехь Желтойчохь а, Югославехь а зуламаш леладар, официалан кехаташца тӀечӀагӀдина доллушехь а, амма дипломатин йукъаметтигаш хиларна, итальянийн лидершна а, генералшна а дуьхьалдаьхна бехкаш бух боцуш бу аьлла сацамбира кхело.

II-чу дуьненан тӀамо хийцира дуьненан политикин а, социалан а дӀахӀоттам. Халкъашна йуккъера цхьаьнагӀуллакхдар чӀагӀдарна а, тӀейогӀучу заманашкахь тӀемаш ца хилийта кхоьллира Вовшахтоьхна Къаьмнийн Организаци. Ткъа толам баьккхина йолу пачхьалкхаш- Цийн Халкъан Республика а, Франци а,  Советийн Барт а, Сийлахь-йоккха Британи а, Америкин Штаташ а- цуьнан Кхерамзаллан Кхеташонан цахийцалун декъашхой йара.

Европа тӀамехь дакъаза йаьлча, шуренахь цуьнан мехкийн Ӏаткъам лахбелира, и бахьан долуш тӀаьхьо болабелира **деколонизацин мур**. Дукхаха йолу пачхьалкхаш, зен хилла индустри меттахӀоттайира. Европехь йолайелира политикин интеграци. Цуьнан Ӏалашо йара тӀейогӀучу хенашкахь тӀемаш ца балийта а, йаханчу заманахь хилла гамо дӀайаккхар а.

## Билгалдахарш