Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Глиф

Гарнитурехь a элп гойту тайп-тайпана глифаш Zapfino
**Глиф** (шир.-желт. γλύφω «хадайо; огуш яздан») — графема билгала графикца (наггахь масех цхьаьнатесна графема — хӀоттаман глиф), — йа графемин деккъа дакъош гуш долу (масала — диакритикин хьаьрк) йозан дакъа. Хуьйцуш йа контексте хьаьжжина хаьржина, цхьа символ гойтуш шиъ йа сов глифах, вовшенна аллографаш олу.

Нагахь графема — текстан барам балахь, тӀаккха глиф — графикин барам бу.

## Этимологи

Астрологин глифаш, алсама лелош йолу малхбуза седажайнехь
Термин схьадаьлла *glyphe* дешах, иза леладора французийн антиквараша (1701 шарахь дуьйна), шен рогӀехь цара схьаэцна желт. γλυφή [glyphē] «хир» хандешах γλύφω [glýphō] «хадайо; огуш яздо» (гергара ду лат. *glubere* «хьаькхна дӀацӀандан» а, инг. *cleave* «хьакха, даккха»).

Цолькин рузман 10-гӀа а, 20-гӀа а денош гойту майян глиф
Амма дуьххьара **глифаш** дашо шена терго яхийтира европахойн 1840-гӀа шераш долалуш Фредерик Кезервудан майя цивилизацин маьӀна делланза **глифийн** суьрташца, гравюрашца а, литографица а.

## Археологи

Археологехь **глиф** — тӀулган (петроглиф) йа дитт тӀехь аьгна йа йиллина символ. И хила тарло пиктограмма йа идеограмма, йа йозан системан дакъа, масала дешдекъан йоза йа логограмма.

## Жайнаш зорба тохар

Йукъара символаш s (ſ) а, i а, гайтина цхьа глиф санна
# Хункархойн мотт

| Хункархойн мотт |
| --- |
|  |
| Шен цӀе | Türkçe, Türk dili |
| Пачхьалкхаш |  Хункар
 Кипр
 Болгари
 Румыни
 Желтойчоь
 Ӏиракъ
 Шема
 Азербайджан
 Албани
 Германи
 Росси
 Кхазакхстан |
| Официалан статус |  Туркойчоь
 Къилбаседа Кипран Хункархойн Республика
 Кипр
 **Къилбаседа Македони: Центар-Жупа а, Пласница а йукъараллаш
 |
| Нисдеш организаци | Хункархойн лингвистан йукъаралла |
| Мотт буьйцурш | ~65 млн |
| Рейтинг |
21 |
| Статус | кхерамзаллехь |
| Классификаци |
| Категори: |
Евразин мотт |
|
Алтайские языки
Туьркийн бухара га
Огузская группа |
| Йоза | латиница (хункархойн абат) |
| Меттанийн кодаш |
| ГОСТ 7.75–97 | тур 693 |
| ISO 639-1 | tr |
| ISO 639-2 | tur |
| ISO 639-3 | tur |
| WALS | tur |
| Ethnologue | tur |
| ABS ASCL | 4301 |
| IETF | tr |
| Glottolog | nucl1301 |
|  ХӀокху маттахь Википеди |

**Хункархойн мотт** (ша-шен тиллина цӀе: *Türk dili* (доца: *Türkçe* ДАА: [ˈt̪yɾktʃe]) — Хункаран пачхьалкхан мотт. И мотт бу алтайн гергара меттанийн туьркийн ган йукъабоьдуш.

## Литература

* *Дмитриев Н. К.* Строй турецкого языка. М. 1939.
* *Кононов А. Н.* Грамматика турецкого языка.- М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1941.
* *Robert Dankoff.* Armenian Loanwords in Turkish. — Otto Harrassowitz Verlag, 1995.

## Билгалдахарш
# Славянийн меттанаш

| Славянийн меттанаш |
| --- |
|  |
| Таксон |
Га |
| Дукхалла | 400—500 млн |
| Классификаци |
| Категори |
Евразин меттанаш |
|
ХӀинди-Европинн меттанаш |
| ХӀоттам |
|
малхбален славянийн, малхбузен славянийн, къилба славянийн тобанаш |
| Меттанийн тобан кодаш |
| ГОСТ 7.75–97 | сла 604 |
| ISO 639-2 | sla |
| ISO 639-5 | sla |

**Славянийн меттанаш** — ХӀинди-Европин меттанийн йукъара гергара меттанийн тоба. Баьржина бу Европин а, Азин а латанаш тӀехь. Цера дукхалла — 400 дукхо млн адам.

## Билгалдахарш
# Чехийн мотт

**Чехийн мотт** (çeh. čeština) — словянийн йукъа богӀу мотт и буьйцу 9,5 миллион
массо — 12 миллион адамас

## Хьажа. кхин

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
# Индустрин революци

| Индустрин революци |
| --- |
|  Уильям Белл Скотт, «Эчиг а,кӀора а», 1856—1860 шераш |
|  |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**Индустрийн революци** я **Сийлахь индустрийн революци**- XVIII—XIX-чу бӀешерашкахь дуьненан коьртачу пачхьалкхашкахь хилла процесс ю. Индустрин революци **индустриализацин** жамӀ бара.  *Индустриализаци*- дукхаха долчу декъехь латталелоран экономикин тӀера индустрин производствон тӀе дерзаран мур бу. Индустриализацин оьмарехь латталелоран йукъаралла *индустрин кепе* дирзира.

Индустрин карчам массо а пачхьалкхашкахь цхьана хеннахь бола ца белла. Делахь а, ма-дарра аьлча, и мур болабелла XVIII-чу бӀешеран шолгӀачу декъехь. Юха XӀX-чу бӀешаре кхаччалц дӀайоьдуш яра и процесс. Оцу революцин къаьсттина башхало яра йоккхачу машенан индустрин бух тӀехь болу кхолларан ницкъаш кхиар а, иштта дуьненан бахаман олаллин системан метте капитализм дӀахӀоттар а.

Массийн машенаш лелоран мур боцург, кхин цхьа хӀума ду оцу оьмарца доьзна- цу хенахь йукъараллин структура хийцалуш яра. Карчаман хенан башхаллаш яра цӀеххьана къинхьегаман эвсаралла лакхадалар а, экономикин маса кхиар а, бахархойн дахар тадалар а, урбанизаци кхиар а.

Сийлахь-йоккхачу Британехь йолаелира индустрин революци, цул тӀаьхьа Америкин Цхьанакхеттачу Штаташкахь а, Европин пачхьалкхашкахь а йукъаралла индустрин кепе дирзира. Доцца аьлча, кхаа-пхеа тӀаьхьенаш шай пачхьалкхашкахь дӀахӀоттийра индустрин кеп.

Адам мукъа цахиларна а, сурсатан механа а, капитал дилларан а агӀора хьажча **кӀади ден арахецар** дара индустрин революцин коьрта дакъа. Уггаре хьалха производствон керлачу методах пайда эца йолайелира кӀади ден индустри.
# Пунктуаци

**Пунктуаци** (ср.-век. лат. punctuatio — лат. punctum — тӀадам) — хьаьркаш хӀитторан сацаран хьаьркийн система ю, муьлха а маттахь язъеш йолу.

## Оьрсийн пунктуацин система
# Терахь

Долш долу итт терхь: **0 1 2 3 4 5 6 7 8 9**

Кин шорта баш хонаш ю терахь декъошца ("элпашца а"):
* римхой терахь (**I V X L C D M**)
* ялхийтта долу терахь (**0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F**)
* майа терахь (оц тlийра **0** кху тlе **19**)

* Терахь, тlехьажар дукхалийца хийцало иштта чу метяхь:

цхьалгlа 'первый'
шолгlа 'второй'
кхоалгlа 'третий'
доьалгlа 'четвёртый'
пхоьалгlа 'пятый'
йолхалгla 'шестой'
ворхlалгlа 'седьмой'
борхlалгlа 'восьмой'
уьссалгlа 'девятый'
уьтталгlа 'десятый'
цхьайгталгlа 'одиннадцатый'
шитталгlа 'двенадцатый'
кхоитталгlа 'тринадцатый'
деитталгlа 'четырнадцатый'
пхийтталгlа 'пятнадцатый'
ялхийтталгlа 'шестнадцатый'
вуърхIийтталгlа 'семнадцатый'
берхIийтталгlа 'восемнадцатый'
ткъесналгlа 'девятнадцатый'
ткъолгlа 'двадцатый'
ONE — 1 — ЦХЬАЪ
TWO — 2 — ШИЪ
THREE — 3 — КХОЪ
FOUR — 4 — ДИЪ
FIVE — 5 — ПХИЪ
SIX — 6 — ЯЛХ
SEVEN — 7 — ВОРХӀ
EIGHT — 8 — БАРХӀ
NINE — 9 — ИСС
TEN — 10 — ИТТ
ELEVEN — 11 — ЦХЬАЙТТА
TWELVE — 12 — ШИЙТТА
THIRTEEN — 13 — КХОЙТТА
FOURTEEN — 14 — ДЕЙТТА
FIFTEEN — 15 — ПХИЙТТА
IXTEEN — 16 — ЯЛХИЙТТА
SEVENTEEN — 17 — ВУЬРХӀИЙТТА
EIGHTEEN — 18 — БЕРХӀИЙТТА
NINETEEN — 19 — ТКЪАЯССАНА
TWENTY — 20 — ТКЪА
TWENTY ONE — 21 — ТКЪЕ ЦХЬАЪ
TWENTY TWO — 22 — ТКЪЕ ШИЪ
THIRTY — 30 — ТКЪЕ ИТТ
THIRTY ONE — 31 — ТКЪЕ ЦХЬАЙТТА
FORTY — 40 — ШОВЗТКЪА
FORTY ONE — 41 — ШОВЗТКЪА цхьаъ
FORTY NINE — 49 — ШОВЗТКЪА ИСС
FIFTY — 50 — ШОВЗТКЪА ИТТ
FIFTY ONE — 51 — ШОВЗТКЪА ЦХЬАЙТТА
SIXTY — 60 — кхузткъа
SEVENTY — 70 — кхузткъа ИТТ
EIGHTY — 80 — дезткъа
NINETY — 90 — дезткъа ИТТ
ONE HUNDRED — 100 — БӀЕ
ONE THOUSAND — 1000 — ЭЗАР
MILLION — 1000000 МИЛЛИОН
ONE HUNDRED AND TWENTY — 120 БӀЕ — ТКЪА (100 и 20)
ONE HUNDRED AND TWENTY ONE — 121 БӀЕ — ТКЪЕ ЦХЬАЪ (100 и 20 и 1)
TWO HUNDRED — 200 — ШИ БӀЕ (2 раза по 100)
TWO THOUSAND — 2000 — ШИ ЭЗАР (2 раза по 1000)
ADDING CЛОЖЕНИЕ — ВОВШАХТОХАР
DIVIDING ДЕЛЕНИЕ — ДЕКЪАР
MULTIPLYING УМНОЖЕНИЕ × — ЭЦАР
PLUS ПЛЮС + ТӀЕТОХАР
MINUS МИНУС — ТӀЕРАДАККХАР
## Терахь башхо lарбой индой

|  A  |  B  |  C  |  D  |  E  |  F  |  G  |  H  |  I  |  J  |  K  |  L  |  M  |  N  |  O  |  P  |  Q  |  R  |  S  |  T  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 0 | ٠ | ۰ | ० | ০ | ੦ | ૦ | ୦ | ௦ | ౦ | ೦ | ൦ | ๐ | ໐ | ༠ | ၀ | ០ | ᠐ | ᥆ | ᧐ |
| 1 | ١ | ۱ | १ | ১ | ੧ | ૧ | ୧ | ௧ | ౧ | ೧ | ൧ | ๑ | ໑ | ༡ | ၁ | ១ | ᠑ | ᥇ | ᧑ |
| 2 | ٢ | ۲ | २ | ২ | ੨ | ૨ | ୨ | ௨ | ౨ | ೨ | ൨ | ๒ | ໒ | ༢ | ၂ | ២ | ᠒ | ᥈ | ᧒ |
| 3 | ٣ | ۳ | ३ | ৩ | ੩ | ૩ | ୩ | ௩ | ౩ | ೩ | ൩ | ๓ | ໓ | ༣ | ၃ | ៣ | ᠓ | ᥉ | ᧓ |
| 4 | ٤ | ۴ | ४ | ৪ | ੪ | ૪ | ୪ | ௪ | ౪ | ೪ | ൪ | ๔ | ໔ | ༤ | ၄ | ៤ | ᠔ | ᥊ | ᧔ |
| 5 | ٥ | ۵ | ५ | ৫ | ੫ | ૫ | ୫ | ௫ | ౫ | ೫ | ൫ | ๕ | ໕ | ༥ | ၅ | ៥ | ᠕ | ᥋ | ᧕ |
| 6 | ٦ | ۶ | ६ | ৬ | ੬ | ૬ | ୬ | ௬ | ౬ | ೬ | ൬ | ๖ | ໖ | ༦ | ၆ | ៦ | ᠖ | ᥌ | ᧖ |
| 7 | ٧ | ۷ | ७ | ৭ | ੭ | ૭ | ୭ | ௭ | ౭ | ೭ | ൭ | ๗ | ໗ | ༧ | ၇ | ៧ | ᠗ | ᥍ | ᧗ |
| 8 | ٨ | ۸ | ८ | ৮ | ੮ | ૮ | ୮ | ௮ | ౮ | ೮ | ൮ | ๘ | ໘ | ༨ | ၈ | ៨ | ᠘ | ᥎ | ᧘ |
| 9 | ٩ | ۹ | ९ | ৯ | ੯ | ૯ | ୯ | ௯ | ౯ | ೯ | ൯ | ๙ | ໙ | ༩ | ၉ | ៩ | ᠙ | ᥏ | ᧙ |

## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин

## Хьажораш
# З

Кеп:Нохчийн абат
**З** нохчийн а кириллицан элп ду. «З» латийн абатахь «Z» ду.

## Дешнаш (Кепаш)

### Нохчийн маттахь

* **З**айтдаьтта
* **З**айл
* **З**уда
* **З**улам
* **З**аьлгІа

### Оьрсийн маттахь

* Гро**з**ный
* **З**автрак
* **З**акат
* **З**аявление
* **З**има

## Хьажа

* Нохчийн мотт
* Оьрсийн мотт
* Нохчийн абат
* Кириллицан абат

Кеп:Кириллицан абат
# Дунганаш

| Дунганаш |
| --- |
|  |
| Дукхалла а, ареал а |
| Дукхалла | 110000 |
|  ГӀиргӀазойчоь: 58409 (2009), 59994 (2011)
* Чуйн область: 49802 (2009)
* Бишкек: 4040 (2009)

 Кхазакхстан: 51577 (2010)
* Жамбилан область: 42404 (2010)
* Алматан область: 1765 (2010)

 Росси: 1651 (2010)
* ГӀалгӀайчоь: 207 (2002)
* Саратовн область: 47 (2002)
* Алтайн мохк: 39 (2002)
* Москва: 37 (2002)
 |
| Хаам |
| Дин | ислам |
| Йукъабоьду | хуэй |
| Гергара къаьмнаш |
китайш, хуэйцзу |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**Дунганаш** - (ДунгӀанаш) ГӀиргӀазойчохь, Кхазакхстанехь а, Узбекистанехь а. Кхин Китайехь Ӏаш долу къам. Цера дукхалла 110000 адам.

## Билгалдахарш
# Хьадис

**Хьади́с** (Ӏаьр. الحديث‎‎‎‎) — Ӏаьрбийн дош ду, цуьнан маьӀна гоч дича «дийцар» бохург ду. Хьадис термин санна ду, Делан элчанех Мухьаммадах ﷺ лаьцна доцца дийцар дуьйцу цо, цо дийцина хӀуманех олу иза.
# Логика

**Ло́гика** (шир.-желт. λογική — «нийса ойла яран Ӏилма», «ойла яран исбаьхьалла» λόγος — «къамел», «ойла яр», «ойла») — философин дакъа, нормативан къамел даран Ӏилма.

## Билгалдахарш