# ЦӀердош

**ЦӀердош** — цӀерийн категорина а, дуьззина маьӀна долчу лексемийн классана а йукъадогӀуш долу дозуш доцу къамелан дакъа ду иза предложенехь хила тарлуш долу подлежащи а, хӀума а, цӀеран меже а санна; сказуеми бохучух лаьцна. ХӀума, стаг йа хилам билгалбеш, «мила?», «хӀун?», «муьлш?» Коьртачу лексически категорех цхьаъ; предложенехь цӀердош дукхахьолахь подлежащин йа хӀуманан гӀуллакх деш хуьлу, ткъа иштта кхачаман йа сказуемин а гӀуллакх хуьлу.

ЦӀердошу гойту адамин цӀерш: (стаг, адам, кӀант, зуда), чохь са доцу хӀумнаш: (тӀулг, жӀов, тхов, гӀант), са долу хӀумнаш: (цициг, жӀаьла, хьоза, зингат), хилам: (кхаъ, кхерам, хазахетар, синакъерам) иштта кхи дӀа йолу хӀумнийн а, адамийн а цӀераш.

## ЦӀердешан морфологин билгалонаш

Йукъара а, долахь а цӀердешнаш

ЦӀердешнийн легарш

ЦӀердешнийн дожарш

ЦӀердешнийн грамматикин классаш

ЦӀердешнийн цхьаллин, дукхалин терахь

## Йукъара а, долахь а цӀердешнаш

Массо а цхьатерачу хӀуманашна техкинчу йукъарчу цӀерех *юкъара цӀердешнаш* йа *йукъара цӀерш* олу. Масала: *хи, книга, газет, лам, кӀант, йоӀ, урам, журнал.*

Цхьатерачу хӀуманашна юкъара схьакъастош цхьана хӀуманна йа адамна тиллинчу цӀарх *долахъ цӀердош* йа *долахъ цӀе* олу. Уьш доккхачу элпаца йаздо. Масала: *Терк, роман «Еха буъйсанаш», газет «Даймохк», Эльбрус, Ӏийса, Хьава, I. Авторхановн цӀарх урам, журнал «Орга».*

## Нохчийн маттар цӀердешнийн легарш

Дешнийн дожаршца хийцадаларх *легар* олу. Нохчийн маттахь цӀердешнийн диъ легар ду. Уьш къастадо цхьаллин терахьехь долчу цӀердешан коьчалниг дожаран чаккхенца **(хаттарш:хъаьнца? стенца?)**:*

**1-чу легаран цӀердешнийн чаккхенаш:-ца, -аца: Ӏийса — Ӏийса-ца, кӀант — кӀант-аца;*

**2-чу легаран цӀердешнийн чаккхенаш:-нца, -анца,*

*-рца, -арца: куьзга — куъзга-**нца**, диг — даг-**арца**, доъх- **ка** — доьхка-**рца**;*

**3-чу легаран цӀердешнийн чаккхе-ица:*

*ваша — веш-**ица**, йиша — йиш-**ица**, пондарча — пондарч-**ица**;*

**4-чу легаран цӀердешнийн чаккхе-чуьнца:*

*дешархо — дешархо-**чуьнца**, мангалхо — мангалхо- **чуьнца**.*

ЦӀердешнийн легаран кепийн таблица| ЦӀердешан
кеп | 1-ра легар | 2-гӀа легар | 3-гӀа легар | 4-гӀа легар |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| цхьаллин терахь
коьчалниг дожар | -ца, -аца | -нца (-анца)
-рца (-арца) | -ица | -чуьнца |

деа легаран масалш| Дожарш | 1-ра легар | 2-гӀа легар | 3-гӀа легар | 4-гӀа легар |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ЦӀерниг | хабар
бел | вота
бухка
шок | йиша | хьархо |
| Доланиг | хабаран
белан | вотанан
бухкаран
шакаран | йишин | хьархочун |
| Лург | хабарна
белана | вотанна
бухкарна
шакарна | йишина | хьархочунна |
| Дийриг | хабаро
бело | ватано
бухкаро
шакаро | йишас | хьархочо |
| Коьчалниг | хабарца
белаца | вотанца
бухкарца
шакарца | йишица | хьархочуьнца |
| Хотталург | хабарх
белах | вотанах
буркарх
шакарх | йишех | хьархочух |
| Меттигниг | хабаре
беле | вотане
бухкаре
шакаре | йишига | хьархочуьнга |
| Дустург | хабарал
белал | вотанал
бухкарал
шакарал | йишел | хьархочул |

Агглютинативни меттнашкахь цхьа легар бен ца хоьлу, ткъа цхьадолу хӀинди-европин меттнашкахь 4-7 тайпан легар ду цӀердош лоьгуш.

## Нохчийн маттар цӀердешнийн дожарш

Нохчийн маттахь къастош бархӀ дожар ду. ХӀора дожаран шен хаттарш ду. Адамаш билгалдечу цӀердешнашна мила? муьлш? хаттарш хӀиттадо, кхечу цӀердешнашна хӀоттадо хаттар хӀун?

деа легаран масалш| Дожарш | хаттарш | цхьалин терахь | дукхалин терахь |
| --- | --- | --- | --- |
| ЦӀерниг | мила?
муьлш? | кӀант | кӀентий |
| Доланиг | хьенан? | кӀентан | кӀентийн |
| Лург | хьанна? | кӀантана | кӀенташна |
| Дийриг | хьан? | кӀанта | кӀенташа |
| Коьчалниг | хаьнца? | кӀантаца | кӀенташца |
| Хотталург | хьанах? | кӀантах | кӀентех |
| Меттигниг | хаьнга? | кӀанте | кӀенташка |
| Дустург | хьанал? | кӀантал | кӀентел |

ЦӀердешан хӀора дожарехь шен чаккхе хуьлу.

## Билгалдахарш

## Литература

* Ю. Дешериев Современный чеченский литературный язык. ч. 1. 1960
* ЛИНГВИСТИЧЕСКИЙ ЭНЦИКЛОПЕДИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ Москва 1990.
* Эдилов С. Э. Нохчийн меттан цӀердешнашца долчу хандешнийн цхьаьнакхетарш. Таллам 2025(5)