Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# БерцанӀов

БерцанӀов галин чохь
**БерцанӀо́в** — кенан чкъоьргех цӀанйина, берцан (*Panicum*) культурин кепех йоккху Ӏов.

ХӀинца йоккху йеккъа шарйина берцанӀов, иза чкъоьргех, зезаган чӀурамах, зӀийдигех, жима алейронан чкъоьрах цӀанбина берцан хӀоъ бу. БерцанӀевнан бос хийцало сирла-можучунна тӀера къегина-можачунна тӀекхаччалц.

## Токхонан хьелаш

ЦӀанбар бахьнехь буьртигехь хӀоъ бен ца буьсу — йерриг чкъоьргаш а, зӀийдиг а шардаран балхо дӀайоху. Иза бахьнехь берцанӀевнан мелла а къен химин хӀоттам бу, хӀунда аьлча цхьаьнакхетарийн а, хӀуманийн а ладаме дакъа долу буьртиган чкъоьршашкахь.

БерцанӀевнан йукъахь белок дикка лакхара йу, цуьнан барамца иза бустало кӀенца — йозаллин барамца 11 % гергга. Амма, берцанӀевнан белокан лакхара биологин мах бац, триптофан а, лизин а, метионин а кӀезиг хиларна.

Йуккъера хӀоттам Кёниган хаамашца:

|  | ЦӀанбанза. буьртиг | БерцанӀов |
| --- | --- | --- |
| Хи | 10,66 | 10,97 |
| Азотан цхьаьнакхетарш | 9,29 | 10,82 |
| Мохь | 3,50 | 5,46 |
| Шекар | 1,33 | 1,19 |
| Декстрин | 3,51 | 7,16 |
| Крахмал | 61,09 | 59,40 |
| Клетчатка | 7,29 | 2,64 |
| Овкъарш | 2,35 | 2,36 |

БерцанӀевн йукъахь йу организман оьшу макро-, микродакъолгаш: эчиг, фтор, магний, марганец, кремний, цӀеста, кальций, калий, цинк. Овкъаршкахь билгалдаьлла кӀезиг калий а, алсама кремний а ду.

БерцанӀевнца кхин а алсама ду витамина, башха алсама B1, B2, B5, PP.

Липидаш берцанӀевн йукъахь кхечаьрца дуьстича дукха йу, уьш къаьста дуьзина доцу хьена мусталлаш хиларца (90 % кхаччалц), алсама ду олеинан а, линолан а. уьш хиларо Ӏов латторан хенаш охьайоху, хӀунда аьлча уьш сихха къахьло.

## Лелор

БерцанӀов деманна лела а цайо ала мегар ду, ткъа лелайо, коьртаниг, Ӏевнан кепара хударна, йаттаршна, пудингашна, кулешашна, атаршна. Кхехкийча берцанӀов шорло 4 тӀера 6-7-зза, ткъа худар дика чам а, бос а, консистенци а йолуш, кхин а дегӀах дика дулуш хуьлу. Брокгаузан а, Ефронан а энциклопеди дошамца, «даалуш могашаллин кхача бу, бепиг санна, хӀора дийнахь диича а кӀордор доцуш».

БерцанӀевнах кхин а йо чуьппалгаш.

Йекъа шарйина берцанӀов шуьйра лелайо зӀакардаьхьнийн фабрикашкахь 12 сахьтехь инкубаторера бройлерийн кӀорнийн транспортировка йеш, ткъа иштта уьш кхиоран хьалхара сахьташкахь йуьззина ражан гранулийн ийна докъарах тухург санна.

Берцан Ӏов кхиош лело борц, деа тайпанна боькъу. Уггаре мехала лору кӀайн йа беда-можа чкъор долу буьртигаш долу сорт, кхин а цӀен бесара зезаган чкъоьраш долу цхьацца сорташ а. Чкъор 20 % сов хила йиш йац.

Буьртиган консистенци ладаме технологин хьесап ду. Ангали кепара берцан сортийн амалехь ду лакхара чӀогӀалла, туьлуш а, шардеш а декъало. Уггаре дика технологин хьелаш ду гоьрга кеп йолу даккхийра а, нисдина а буьртиг болу берцан сортан. Тодеш гӀоле хета 13,5-14,5,% тӀуналла йолу борц. 13 % лахара тӀуналла хилча Ӏов кӀезиг йала тарло буьртигаш декъадаларна.

## Сорташ

Дикаллин гайтамашца берцанӀов йоькъу лакхара, хьалхара, шолгӀа, кхоалгӀа сорташка. Лакхара сортан берцанӀевнан йукъахь дика хӀоъ бу — 99,2 % сов; 1-ра — 98,7 %; 2-гӀа — 98 %.

## Билгалдахарш
# Чамхутал

| Чамхутал |
| --- |
|  *Vanilla planifolia*. «*Köhler’s Medizinal-Pflanzen*» жайнин тӀиера ботаникан сурт, 1887 |
| Ӏилманан классификаци |
| йуккъера рангаш

|  |  |
| --- | --- |
| Домен: | Эукариоташ |

|  |  |
| --- | --- |
| Дуьне: | Ораматаш |

|  |  |
| --- | --- |
| Дакъа: | Magnoliophyta |

|  |  |
| --- | --- |
| Класс: | Liliopsida |

|  |  |
| --- | --- |
| Къеп: | Asparagales |

|  |  |
| --- | --- |
| Доьзал: | Orchidaceae |

|  |  |
| --- | --- |
| Бухара доьзал: | Vanilloideae |

|  |  |
| --- | --- |
| Триба: | *Vanilleae* |

|  |  |
| --- | --- |
| Бухара триба: | *Vanillinae* |

|  |  |
| --- | --- |
| Род: | **Vanilla** |

 |
| Дуьненайукъара Ӏилманан цӀе |
| *Vanilla* Mill., 1754 |
| Синонимаш |
| * Vanillophorum Neck., 1790
* Myrobroma Salisb., 1807
* Dictyophyllaria Garay, 1986
* Miguelia Aver., 2011
 |
| Номенклатуран тайпа |
| Vanilla mexicana Mill.  |
| Чамхутал яржаран карта |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сурт Викилармехь |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 43714 |
| NCBI   | 51238 |
| EOL   | 39862013 |

 |

 |

Дехар «Чамхутал» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.
**Чумхутал** (лат. *Vanílla*) — Орхиднарш (*Orchidaceae*) доьзалера лианаш тайпана дукхашерийн ораматаш. Масех (шина-кхаа) кепара стоьмех иштта «чамхутол» олу, лелайо чамбийриш санна.

Латинан тайпан цӀе схьайолу испан. *vainilla* — «чкъоьрг». Амма ботаникан агӀора, чамхуталан стоьмах, массо а орхидчеран санна, «бот» (боккъала а йолчу чкъоьргах къаьста чохь пардош ца хиларца) олу.

Йевза кеп — чӀапагӀадолу чамхутал (*Vanilla planifolia*).

## Билгалдахарш

## Литература

* Ваниль // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* *Ручкина Н.* Ваниль // Химия и жизнь : журнал. — 2011. — № 1.
* *Бернардино де Саагун, Куприенко С.А.* Общая история о делах Новой Испании. Книги X-XI: Познания астеков в медицине и ботанике / Ред. и пер. С. А. Куприенко.. — К.: Видавець Купрієнко С.А., 2013. — 218 с. — (Месоамерика. Источники. История. Человек). — ISBN 978-617-7085-07-1.
* *Tim Ecott.* Vanilla: Travels in Search of the Luscious Substance. — Penguin UK, 2005.
* *Ken Cameron.* Vanilla Orchids: Natural History and Cultivation. — Timber Press, 2012. — 212 p.

## Хьажоргаш

* *Vanilla*(ингалс.): таксонех болу хаамаш Tropicos сайт тӀехь бу.
# Перенгийн мотт

| Перенгийн мотт |
| --- |
|       ненан мотт     администрацин мотт     лараме, шолгӀа йа культурин     франкийн мотт буьйцу кӀезигаха дакъа |
| Шен цӀе | français, langue française |
| Пачхьалкхаш | Перенгийн мохк, Бельги, Швейцари, Канада, Африкин цхьайолу пачхьалкхаш кхийерш а, хьажа иштта франкийн мотт буьйцу пачхьалкхаш |
| Нисдеш организаци | Французийн меттан лакхара кхеташо |
| Мотт буьйцурш | * 77 200 000 стаг (2019)
* 208 157 220 стаг (2016)
 |
| Рейтинг |
14 |
| Статус | кхерамзаллехь |
| Классификаци |
|
ХӀинди-европин меттанаш
Италийн га
Романийн меттанаш
Галло-романийн меттанаш
Французийн мотт |
| Йоза | латиница (Французийн абат) |
| Меттанийн кодаш |
| ГОСТ 7.75–97 | фра 745 |
| ISO 639-1 | fr |
| ISO 639-2 | fra, fre |
| ISO 639-3 | fra |
| WALS | fre |
| Ethnologue | fra |
| Linguasphere | 51-AAA-i |
| ABS ASCL | 2101, 21 |
| IETF | fr |
| Glottolog | stan1290 |
|  ХӀокху маттахь Википеди |

Перенгийн мотт Априкехь
**Перенгийн мотт** (le français, la langue française) — Перенгийчоьнан пачхьалкхан мотт, Бельгехь а, Швейцарехь а бахархойх Францера бевла неха мотт (дукха хьолехь Романдехь), Канадехь а (коьрта метташах цхьаъ). Африкехь а, Карибийн гӀайренаш тӀехь а, (Гаити Республика а, кхиераш а), Французийн Гвианехь а дукха нах французийн мотт лелабо, цхьайолчу пачхьалкхашахь официалан мотт санна а.

## Французийн меттан МФА таблица

Лахахь гойтуш йу французийн меттан Халкъашна Йуккъера Фонетикин Абат:

| Мукъаза аьзнаш |
| --- |
| ХЮФА | Масал |
|  b | **b**eau |
|  d | **d**oux |
|  f | **f**ête |
|  g | **g**ain |
|  k | **qu**eue, **c**abas, **k**ilohertz |
|  l | **l**oup |
|  m | **m**ou |
|  n | **n**ous |
|  ɲ | a**gn**eau |
|  p | **p**assé |
|  ʁ | **r**oue |
|  s | **s**œur, hau**ss**e |
|  ʃ | **ch**ou |
|  t | **t**out |
|  v | **v**ous |
|  z | **z**ain, ha**s**e |
|  ʒ | **j**oue, **g**eai |
| Кхоьчу пачхьалкхашара мукъаза аьзнаш |
|  tʃ | **tch**ao |
|  dʒ | **Dj**ibouti |
|  ŋ | parki**ng** |

| Мукъа аьзнаш |
| --- |
| ХЮФА | Масал |
|  a | p**a**tte |
|  ɑ | p**â**te |
|  ɑ̃ | s**an**s |
|  e | cl**é** |
|  ɛ | f**ai**te |
|  ɛː | f**ê**te |
|  ɛ̃ | s**ain**t |
|  ə | r**e**poser |
|  i | s**i** |
|  œ | s**œu**r |
|  œ̃ | br**un** |
|  ø | c**eu**x |
|  o | s**o**t |
|  ɔ | s**o**rt |
|  ɔ̃ | s**on** |
|  u | s**ou**s |
|  y | s**u** |

| Дешдакъан доцуш мукъа аьзнаш |
| --- |
| ХЮФА | Масал |
|  j | f**i**ef |
|  ɥ | h**u**it |
|  w | **ou**i |

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Alliance française
* Гак. В. Г. Французский язык (Лингвистический энциклопедический словарь, М., 1990, с. 562—563) на портале Philology.ru
* Газета для изучающих французский язык.
* Газета La Langue française для изучающих и преподающих французский язык.
# ГӀеуьньон

|  |
| --- |
| Францин регион |
| ГӀеуьньон |
|  |
| Пачхьалкх | * Франци
 |
| Адм. центр | Сен-Дени |
| Истори а, географи а |
| Кхоллар | 1946 шеран 21 март |
| Латта | * 2512 km²
 |
| Сахьтан аса | UTC+4:00 |
| Бахархой |
| Бахархой | * ▲889 679 стаг (2023 шеран 1 январь)
 |
| Идентификаторан терахьаш |
| Код ISO 3166-2 | FR-974 |
| Интернет-домен | .re |
| Автомобилан код | 974 |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**ГӀеуьньон** (фр. Réunion)) — Францин хӀордал дехьар регион.

Майда — 2512 км². Бахархойн дукхалла — 828 581 стаг (2011). Административан центр — Сен-Дени (137 эзар стаг 2010).

## Билгалдахарш
# URL

**Йукъара ресурсаш гойтург** (инг. URL — Uniform Resource Locator) — ресурсан цхьатера локатор (йолу меттиг билгалйириг). Хьалха цунах олура **Universal Resource Locator** — универсальни ресурс гойтург. URL йу стандартан Интернетехь ресурсан йолу адрес дӀайаздо некъ.

## Истори

URL кхоьллина Тим Бернерс-Лис 1990 шарахь. Цу хенахь иза вара Женевехь (Швейцари) йолу Ядерни талламашан Европин советехь болх беш вара. URL хилира Интернетан коьрта кхолламах цхьаъ. Хьалха иза йара Дуьненан гезгмашехь йолу ресурсан меттиг гайта лелош. Тахана URL лелайо Интернетан массо а ресурсан адрес гойтуш. ХӀинца URL йуцуш йу цул йоккха йолу URI системан дакъа ду аьлла. URL дашан метта х1инца лело долуш ду URI дош.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Кеп:Inet-note-ref
* Кеп:Inet-note-ref
* Кодирование URL
* Создатель интернета сожалеет о двойном слеше Архивйина 2013-09-27 — Wayback Machine
# PDF

**PDF** (инг. Portable Document Format) — Adobe компанис 1991 шарахь документаш гайтархьама кхоьллина электронан файлан формат ю. PDF формат лелош долу документаш цхьатерра го тайп-тайпанчу компьютераш тӀехь, программашкахь а, операционни системашкахь а.

ХIара формат PostScript меттан бух тӀехь кхоьллина ю. ХӀора PDF файл чохь документ гайта оьшуш долу дерриге хӀумнаш ду: текст, шрифташ, векторан графика а, суьрташ а.

## Истори

PDF кхолларан ойла 1991 шарахь кхоллаелла «Camelot Project» цӀе йолу проектан гура чохь. Цуьнан бухбиллинарг ву Adobe компани кхоьллинчарех цхьаъ волу Джон Уорнок. 2008 шарахь PDF формат ISO 32000 дуьненайукъара стандарт хилира. ХIара стандарт ISO-н тобанаша керла йохуш ю, тӀаьххьара верси зорбане яьлла 2020 шарахь.

## Программаш

PDF файлаш хьажаран дукхах йолу программаш маьхза ю. Амма PDF файлашца болх бан а, уьш хийца (редактировать) а оьшу программаш дукха хьолахь мехах ю. Цуьна совнаха, таханлера веб-браузераш (масала, Chrome, Firefox а, Safari а) шайна чохь PDF хьажа таро йолуш ю, хьалха лелош хилла йолу браузеран плагинаш хийца а ца оьшуш.

## Билгалдахарш
# 1967 шо

|  |
| --- |
| II эзар шо |
| XVIII бӀешо — XIX бӀешо — **XX бӀешо** — XXI бӀешо — XXII бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1890‑гӀа
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900‑гӀа
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |
| 1910‑гӀа
 |  1910
 |  1911
 |  1912
 |  1913
 |  1914
 |  1915
 |  1916
 |  1917
 |  1918
 |  1919
 |
| 1920‑гӀа
 |  1920
 |  1921
 |  1922
 |  1923
 |  1924
 |  1925
 |  1926
 |  1927
 |  1928
 |  1929
 |
| 1930‑гӀа
 |  1930
 |  1931
 |  1932
 |  1933
 |  1934
 |  1935
 |  1936
 |  1937
 |  1938
 |  1939
 |
| 1940‑гӀа
 |  1940
 |  1941
 |  1942
 |  1943
 |  1944
 |  1945
 |  1946
 |  1947
 |  1948
 |  1949
 |
| 1950‑гӀа
 |  1950
 |  1951
 |  1952
 |  1953
 |  1954
 |  1955
 |  1956
 |  1957
 |  1958
 |  1959
 |
| 1960‑гӀа
 |  1960
 |  1961
 |  1962
 |  1963
 |  1964
 |  1965
 |  1966
 |  1967
 |  1968
 |  1969
 |
| 1970‑гӀа
 |  1970
 |  1971
 |  1972
 |  1973
 |  1974
 |  1975
 |  1976
 |  1977
 |  1978
 |  1979
 |
| 1980‑гӀа
 |  1980
 |  1981
 |  1982
 |  1983
 |  1984
 |  1985
 |  1986
 |  1987
 |  1988
 |  1989
 |
| 1990‑гӀа
 |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000‑гӀа
 |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |

 |
| Хронологин таблица |

## Оцу шарахь хилларг

* Нохч-ГӀалгӀай АССРн культурин белхалойн хьалхара гулам йолаелла (1967 шеран 31 январь)
* «Грозненский рабочий» газетан Къинхьегаман ЦӀе байракхан орден йелла (1967 шеран 24 март)
* Нохч-ГӀалгӀай АССРн Лакхара Советас йукъайаьккхина «Республики культурин Сийлахь белхало» цӀе (1967 шеран 1 июль)
* Аргун а, Назрань а юрташахь гӀаланаш йина (1967 шеран 16 октябрь)
* Арахеца долийна газеташ «За педагогические кадры», «Швейник», «Деревообработчик» «Автомобилист» (1967 шеран 15 декабрь)

## Оцу шарахь бинарш

* Бахаев, Ибрагим Вахидович (1967 шеран 22 март) — нохчийн дзюдоист, СССР чемпион;
* Исраилов, Бадруддин Хасанович (1967 шеран 25 май) — нохчийн каратист, тренер;
* Киркоров, Филипп Бедросович (1967 шеран 30 апрель) — СССР а, Россин а эстрадан эшархо, актёр, композитор, продюсер;
* Магомадов, Вахит Гараевич (1967 шеран 20 сентябрь) — нохчийн боксёр, СССР Кубок яккхинарг, СССР профессиналашна йукъахь чемпион, СССР халкъашна юккъера классан спортан говзанча.

## Оцу шарахь белларш

* Арсанов Саид-Бей Арсанбекович (1889 шеран 2 октябрь — 1967 шо) — йаздархо;
* Бадуев, Мовжди Сулейманович (1912 шо — 1967 шеран 28 август) — нохчийн артист, нохчийн театран бух биллинчарах цхьаъ, Х. Нурадилован цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан драматически театран коьрта артистех цхьаъ, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан артист;
* Че Гевара, Эрнесто (1928 шеран 14 июнь — 1967 шеран 9 октябрь) — Латинан Америкин революционер, Кубан революцин команданте, Кубан пачхьалкхан гӀуллакххо.
# Мартиника

|  |
| --- |
| Францин регион |
| Мартиника |
|  |
| Пачхьалкх | * Франци
 |
| Адм. центр | ФогӀ-де-ФгӀанс |
| Истори а, географи а |
| Кхоллар | 1946 шеран 21 март |
| Латта | * 1128 km²
 |
| Сахьтан аса | UTC−4 |
| Бахархой |
| Бахархой | * ▼360 630 стаг (2023 шеран 1 январь)
 |
| Идентификаторан терахьаш |
| Код ISO 3166-2 | FR-972 |
| Интернет-домен | .mq |
| Автомобилан код | 972 |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**Мартини́ка** (фр. Martinique) — Францин регион а, хӀордал дехьара департамент а (département d’outre-mer, йа DOM). Коьрта гӀала Фор-де-Франс. Майда — 1128 км².

## Билгалдахарш