# Бамба (орамат)

| Бамба (орамат) |
| --- |
|  Барбадосан бамба (*Gossypium barbadense*). «*Köhler’s Medizinal-Pflanzen*» жайнин тӀиера ботаникан сурт, 1887 |
| Ӏилманан классификаци |
| йуккъера рангаш

|  |  |
| --- | --- |
| Домен: | Эукариоташ |

|  |  |
| --- | --- |
| Дуьне: | Ораматаш |

|  |  |
| --- | --- |
| Дакъа: | Magnoliopsida |

|  |  |
| --- | --- |
| Къеп: | Malvales |

|  |  |
| --- | --- |
| Доьзал: | Malvaceae |

|  |  |
| --- | --- |
| Бухара доьзал: | Malvoideae |

|  |  |
| --- | --- |
| Триба: | *Gossypieae* |

|  |  |
| --- | --- |
| Тайпа: | **Gossypium** |

 |
| Дуьненайукъара Ӏилманан цӀе |
| *Gossypium* L., 1753 |
| Синонимаш |
| * Erioxylum Rose & Standl.
* Ingenhouzia DC.
* Notoxylinon Lewton
* Selera Ulbr.
* Sturtia R.Br.
* Thurberia A.Gray
* Ultragossypium Roberty
 |
| Кепаш |
|

хьажа йоза
…йерриг 39-40 кеп |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сурт Викилармехь |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 21709 |
| NCBI   | 3633 |
| EOL   | 61160 |

 |

 |

**Бамба** (лат. *Gossypium*) — Мальвин (*Malvaceae*) доьзалан тайпа. Дечиган, бецан, дуккха шерийн, шина шеран, цхьаьна шеран ораматаш, схьадевлла Азин, Америкин, Африкин, Австралин тропикин а, субтропикин а кӀошташкара. Промышленностан масштабашкара культурин кепаш кхиайо дерриг дуьненахь а эханг ден ораматаш санна. КӀадин промышленностан ораматийн тайнийн хьост ду.
*The Plant List* (2013) хаамийн базица, тайпанна йукъатуху 54 кеп.

## Ботаникин сурт хӀоттор

Бамба тайпанан кепаш — цхьаьна йа шина шеран бецан орамат 1—2 м лекха а йолуш, чӀогӀа геннаш долуш гӀадца. Ораман система чӀун, орам лаьттах боьду 30 см сов, цхьацца сортийн кхаа метре кхочу.

ГӀаш рогӀера, йеха гӀожмаш йолуш, дукха хьолехь 3—5-ларин.

Заза цхьалха, дукха, бес-бесара. Зезаг лаьтта кхаа — пхеа шуьйра чучча летта жаз долу зазанах а, шала пхи церг йолу баьццара кедалгах а, цунна гуонаха йу кхо жаз долу тӀехьарчорг, иза дуккха а йеха йу кедалгал. Дуккха а йолу дургалш вовшаххотта биргӀа хуьлий.

Зазан формула:  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

Стом — бот, наггахь алсама гоьрга, кхечу меттигашкахь овалан, 3—5-декъан, эттӀа неӀарца йохаллехь, цунна йукъахь дуккха а таьӀна-боьра тӀехула кӀеда хьийзина месаш — бамба болу хӀуш. Къастайо шина кепара бамбин месаш. Уьш хила тарло йеха а, кӀеда а йа йоца а, чо болуш а — цунах олу *линт*, бамбин месаш. ХӀу тӀехь, сорте а, кхиоран хьоле а хьаьжжина хила тарло ший а тайпана месаш, йа йеккъа йеханиш. Акха кхуьучу кепийн йеха месаш йац. Луьста чкъоьро къевлина бамбин хӀун чохь йу зӀийдиг, иза лаьтта жимачу орамах а, шина хӀунан декъах а.

## Классификаци

Бамбин кепаш дукха хилар а, климат, латта хийцаделча чӀогӀа атта хийцайалар а, тайп-тайпана кепаш а, цхьацца меженаш а кхечаьрга дуьхь-дуьхьала дургал иэдарца дехьайалар а бахьнехь, хуьлу керл-керла кепаш. Цундела ботаникаш классификаци йина, Gossypium тайпа Ӏилманийн а, нисса билгалчу кепашца декъа гӀертаро йехачу заманахь аьтту ца баьккхира. Линнейс лорура йерриг 3 – 6 кеп, Парлаторес 7 кхаччалц, Декандола 13 кхаччалц. Цхьаццаммо йагарйора 42, 52, кхин 88 кеп. Кхечара, масала, М. Дж. Ватса, ши кеп бен къобал ца йора: америкин а, азин а, уьш физиологица иэн ца йалало. Ройла коьрта йиъ кеп бен къобал ца йора, цуьнан классификаци йехачу хенахь лорура йуьззина кхачаме.

## Схьабалар

Бамбин культура схьайаларан ши очакх билгалайаккхар тӀеэцна. Диттакепара а, бецакепара а бамбин даймох, хила тарло, ХӀинди. Кхин культурин кепаш — барбадосан а, ма-барра а бамба, тарло, Америкера баьлла хила а, амма цул тӀаьхьа шуьйра баржина хила а.

## Генетикин модификацеш

Бамбин генетикин модификацийн (ГМ) Ӏалашо йу *гербицид-толеранталла* (ГТ): культурин ораматашна хаъал зулам деш йолу гербицидийн вон Ӏаткъам лахбар, кхин а асарна алсамо эвсара тидам бар. ГМ-бамбина оьшу оригиналан орамател 80 % кӀезга пестицидаш.

Модификацийн шолгӀа агӀо — энтомоцидан, йа *инсект-чӀогӀа культураш* (ИЧӀ), церан ду зуламе сагалматийн вуон Ӏаткъаманна дика дуьхьала латтар. 2006 шарахь и дуьхьала латтаран чӀогӀалле кхочу цхьаьна хьесапца — *Bacillus thuringiensis* (Bt) латтан бактерийн ген чуйилларца.

| ГМ-бамба йукъабалоран динамика АЦШхь, 1996—2004 шераш |
| --- |
|  | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 |
| ГТ-сорташ, % | 2 | 11 | 26 | 42 | 26 | 32 | 36 | 32 | 30 |
| ИЧӀ-сорташ, % | 15 | 15 | 17 | 32 | 15 | 13 | 13 | 14 | 16 |
| ГТ/ИЧӀ-сорташ, % | - | - | - | - | 20 | 24 | 22 | 27 | 30 |
| Дерриг ГМ-сорташна бухахь, % | 17 | 26 | 43 | 74 | 61 | 69 | 71 | 73 | 76 |
| Йерриг майда, млн га | 5,9 | 5,6 | 5,4 | 6,0 | 6,3 | 6,4 | 5,6 | 5,6 | 5,5 |

## Геральдикехь

Бамбин сурт ду Узбекистанан, Таджикистанан, Туркменистанан, ГӀиргӀазойчоьнан, ХӀиндонезин, Къилбаседа Македонин, Танзанин, Угандин, кхин а Сент-Винсент а, Гренадинийн хӀосташна тӀехь, Пакистанан а, Анголин а эмблемашна тӀехь.

Цул сов, бамба бу тайп-тайпана мехкийн цхьацца регионийн гӀаланийн, муниципалитетийн, некъийн, кхолламийн хӀосташна тӀехь.

## Билгалдахарш

## Литература

* Хлопчатник // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Хлопчатник // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Хьажоргаш

* Хлопчатник Архивйина 2008-06-21 — Wayback Machine — статья из энциклопедии «Кругосвет».
* История хлопководства
* Хлопчатник мохнатый Архивйина 2013-06-08 — Wayback Machine