# Хох (орамат)

| Хох |
| --- |
|  Саьрмасекх. Тайпанан кеп. Ораматан хатӀ |
| Ӏилманан классификаци |
| йуккъера рангаш

|  |  |
| --- | --- |
| Домен: | Эукариоташ |

|  |  |
| --- | --- |
| Дуьне: | Ораматаш |

|  |  |
| --- | --- |
| Дакъа: | Magnoliophyta |

|  |  |
| --- | --- |
| Класс: | Liliopsida |

|  |  |
| --- | --- |
| Къеп: | Asparagales |

|  |  |
| --- | --- |
| Доьзал: | Amaryllidaceae |

|  |  |
| --- | --- |
| Бухара доьзал: | Allioideae |

|  |  |
| --- | --- |
| Триба: | **Хох** (*Allieae* Dumort., 1827) |

|  |  |
| --- | --- |
| Тайпа: | **Allium** |

 |
| Дуьненайукъара Ӏилманан цӀе |
| *Allium* L., 1753 |
| Синонимаш |
| * Caloscordum Herb.
* Cepa Mill.
* Milula Prain
* Nectaroscordum Lindl.
 |
| Номенклатуран тайпа |
| Allium sativum L.  — Саьрмасекх |
| Кепаш |
|

Хьажа текст |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сурт Викилармехь |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 42634 |
| NCBI   | 4678 |
| EOL   | 17858 |

 |

 |

**Хох** (лат. *Allium*) — Спаржазезагдерш (*Asparagales*) (хьалха лииличарна йукъахь йара) могӀанера Амариллисан (*Amaryllidaceae*) доьзалера Хохийн (*Alliaceae*) бухара доьзалера, шина шеран а, дуккха шерийн а бецан ораматийн тайпа.

Тайпанахь, The Plant List сайтан терахьашца, 900 сов кеп ю, уьш кхуьу Къилбаседа эхиг тӀехь. Тайпанан векалш кхуьу байнаш тӀехь, аренашкахь, хьаннашкахь.

Ораматийн систематика еш доккха дакъа лаьцна Регель Эдуарда, цуо хьалха гайтина йоцу 250 кеп тӀехь йолу шиъ монографии зорба тоьхна (1875, 1887).

## ЦӀе

Линней Карла йелла Ӏилманера латинан цӀе — лат. *allium* — схьайаьлла саьрмасекхан цӀарах, ткъа иза, шен рогӀехь, йихкина хила тарло кельтийн дашца *all* — *кӀуо*; кхин верси — схьайолу лат. *halare* — *хьожа йан*.

## Ботаникан сурт

Кегийра зазанаш кене гулдина
ЧӀогӀа хохан (йа саьрмасекхан) хьожа а, чам а болу дукхашерийн (культурин кепаш наггахь шина шеран) хохан коьртийн йа кхиина баланза хохан коьртийн бецан ораматаш.

Тайпанан векалийн хуьлу чӀапа-горгала тӀехула цӀегӀуо, кӀайн я шекъа бесара чкъор долу хохан корта.

ГӀаш асанан я доьхкан кепара, орам тӀиера хьаладогӀу, зурмакепара, гӀад стомма, 1 м гергга лекха, дуьйсина.

Зазанаш кегийра, ирча, лаьтта дехачу гӀад тӀехь, четар кепара, къуона долуш бот чохь, цхьайолчу кепийн 40 см диаметр йолуш. Зазан улле паргӀата йа дукха-кӀезга тӀеттӀалеттачу гӀашшах, 6—7 пхенах лаьтта, кхиина даьлчи а охьа ца дужу, хийцалуш а, ца луш а хуьлу. Дургал 6 йу, уьш тӀеттӀалетта йу шайна йукъахь а, зазан улленан а. Дургалш тӀелетта йу тӀехьа. ЧӀениг кхоъ йа цхьаъ бен болуш, йалх йа шортта хӀун патаршца. БӀогӀамалг заза долалуче тӀелетта бу. Заза долу июнехь-августехь.

ХӀу са болуш а, гоьрга а хуьлу. ТӀедолу августехь-сентябрехь.

## Химин хӀоттам

Хохан коьртаца ду азот долу хӀуманаш (2,5 % кхаччалц), тайп-тайпана шекарш (10—11 %) (глюкоза, фруктоза, сахароза, мальтоза), полисахаридаш инулин, фитин, флавоноидаш, кверцетин а, цуьнан глюкозидаш а, даьттанаш, тайп-тайпана ферменташ, туьхнаш кальций а, фосфор а, фитонцидаш, лимонан а, Ӏежан а мусталлаш, А витаминаш A (3,75 мг%), B1 (60 мг%), B2 (50 мг%), PP (0,20 мг%), C (10,5—33 мг%), ткъа иштта чӀогӀа хьожа йолу эфиран даьтта, цара Ӏийжадо бӀаьргийн мазан чкъор а, маара а.

БӀаьргаш Ӏийжор а, хох цостуш бӀаьрхи далар а хуьлу хохан коьртан клеткашца йукъахь сульфоксидийн тобанаш а, ферменташ а йолу аминомусталлаш долудера. Клеткийн цхьаалла а, церан структуран элементаш а йохийча, аминомусталлаш ферментийн Ӏаткъамца, уьш вовшешца уьйрйан юьйлаелчи хуьлу 1-пропенсульфенан мусталла, ткъа иза шен рогӀехь ферменташца уьйр тесчи хуьлу хӀаваэ йолу зӀе — 1-сульфинилпропан. БӀаьргийн мазан чкъоьран тӀекхетчи цуо зӀе тосу бӀаьхишца, цуьнан жамӀ хуьлу кӀеззиг барам саьнгалан мусталла, цуо Ӏийжадойту бӀаьргаш.

## Бахамехь иэшар а, лелор а

BBC Gardeners' World гайтамехь хаьржина культурин аллиумаш
Чоман а, хьожан а хьал бахьнехь цхьадолу кепара хохаш дукха хенахь дуьйна культуре дерзийна, амма дукха меттигашкахь бахархоша леладо акха кепаш а. Уьш ду: Тамашийна хох (*Allium paradoxum*), ГӀамаран хох (*Allium sabulosum*), Шнитт-хох ( *Allium schoenoprasum*), Тархийн хох (*Allium saxatile*) кхин а. Амма башха шуьйра лелабо шуьйра гӀадерг Толам бахьа хох (*Allium victorialis*) а, хьонка (*ченан хох* Allium ursinum), дукха хьолахь цхьаьнатуху цхьана цӀарца «хьонка», ткъа иштта гергара культурерчарна Алтайн хох (*Allium altaicum*), Ошанинан хох (*Allium oschaninii*), Пскеман хох (*Allium pskemense*). XX бӀешеран юккъехь Россехь шуьйра девзаш дара иштта дуу кепаш Са болу хох (*Allium angulosum*), Гоьрга хох (*Allium rotundum*), Хасбешан хох (*Allium oleraceum*), Гоьрга корта болу хох (*Allium sphaerocephalon*). Байкалдехьехь Стеллеран хох а, Къанло хох а дӀа а буьллий буу аьрга болуш, туьха тесна, бакъийна. Йуккъера Азехь лелайбо кхин а хохан кортош а, Шуран бесара хохан, Вавиловн хохан гӀаш а. Ломан Туркменехь кхуьу Боккха хохан гӀашца витамин C эвсаре ду (5330 мг% кхаччалц). Тянь-Шань а, Памир-Алай а лаьмнийн альпийн байнаш тӀехь болу Федченкон хох; меттигерчу бахархоша лелабо аьрга бууш а, далнаш чубуллуш а. Баа мега хохан корта а, гӀаш а айсина хохан. Кавказехь буу ТаьӀнашекъанбесара хох, Гоьрга хох, Гоьрга корта болу хох сортийн сийна хох.

Кхин кепара хохаш леладо декоративан ораматаш санна. Царна йукъахь уггаре хаза бу Боккха хох (*Allium giganteum*) а, Христофан хох (*Allium christophii*) а. ЧӀогӀа декоративан бу цӀиен зезагашца болу Ламбеза хох (*Allium oreophilum*), сира-сийна хьийзина гӀаш долу Шубертан хох (*Allium schubertii*), ГӀад долу хох (*Allium stipitatum*).

Байдашкахь хох дика бац, хӀунда аьлчи и биинчу дийнатан шура гӀуо хьожа йолуш хуьлу.

Тайп-тайпана кепара ду хохаш — дарбанан, басаран, моз доккху, цхьадерш леладо халкъан медицинехь, масала, юккъераазин каратаван хох а, Суворовн хох а лелабо пехаш лазачарна, ткъа иштта фармацевтикехь а, косметологехь а.

Хаамаш бу тайпанан цхьацца ораматаш дӀевше хиларх.

## Экологии

Адаман бахамера белхийн Ӏаткъам бахьнехь кхуьу меттиг хийцаро а, хох юургах тохаро а, Ӏаламехь хох болу меттигаш лагӀъелла. Иштта, Байн хох (*Allium caespitosum*) ССРС ЦӀиен жайни чу йазбира, бисина ССРС хиллачу махкахь, бисина хила тарло, Цийчуьра дозанера кӀошташкахь, Ӏаьржа Иртышан тогӀенехь. Лоха хох (*Allium pumilum*) Россин а, Республика Алтайн а ЦӀиен жайнин чу даьхна, и орамат ца карийнера цкъа бен Укок акъари тӀехь, тарло, хӀинцале хӀудайна хила мега.

## Хохийн тайпанаш

Тайпанехь йу дукха а, кӀезиг а 1000 сов кеп.

Хохаш декъа таро йу дууш долчарна а, декоративан а, делахь а цхадерш царех шинне а категори йукъадоьду.

Из съедобных хохов наиболее известны следующие виды:

* Allium cepa L. — Цепа хох
* Allium fistulosum L. — Хох-батун, йа Зурман кепара хох
* Allium ascalonicum L. — Хох-шалот
	+ [syn.  Allium hierochuntinum Boiss.]
* Allium nutans L. — Хох-нутанс
* Allium moly L. — Хох Моли
* Allium porrum L. — Хох-порей
* Allium ramosum L. — Джусай, йа Акха хох, йа Цийн хох
	+ [syn.  Allium odorum L. — ХьожайогӀу хох]
* Allium schoenoprasum L. — Шнитт-хох
	+ [syn.  Allium sibiricum L. — Сибрехан хох]
* Allium ursinum L. — Хьонка, йа Чен хох, йа Боь
* Allium sativum L. — Саьрмасекх

Декоративан хохаш (аллиумаш)

* Allium aflatunense — Афлатунан хох
* Allium cernuum — Цернум хох
* Allium cristophii — Христофан хох
* Allium flavum — Можа хох
* Allium hollandicum — Голландин хох
* Allium giganteum — Гигант хох
* Allium karataviense — Каратаван хох
* Allium macleanii — Маклеана хох
* Allium oreophilum — Ломан хох
* Allium regelii — Регелан хох
* Allium sphaerocephalon — Гоьрга корта болу хох
* Allium siculum — Сицилин хох
* Allium shubertii — Шубертан хох
* Allium stipitatum — Тоьпа хох
* Allium suworowii — Суворовн хох

## Сорташ

* '**Mount Everest'**. Даккхий кӀайн зезагаш а, йеха тоьпаш йолу декоративан хох, хьалаболу 120 см. ГӀаш сийна лаьтта йехачу хенахь. 15 см диаметр йолу гоьрга четарш, лаьтта иттаннаш кӀайн седакепара зезагех. Дуткъа жаз йукъахь къегина билгалйолу баьццара чӀениг. Хедийна зазанаш леладо зезаган курсаш еш.
* '**Purple Sensation'**. Шуьйра йевза гибридан тайпа декоративан хохан бешан кеп. Зезагаш таьӀна-цӀие, кедакепара. Оцу сортан векалш хийцало, хӀунда аьлчи кхуьу хӀушца. Локхалла 70 см гергга, гӀад кӀеззига сенаш болуш, гӀаш 4 см шуьйра.

* 'Mount Everest'
* 'Purple Sensation'
* 'Pinball Wizard'
* 'Forelock'
* 'Utopia'
* 'Lucy Ball'
* 'Globemaster'

## Билгалдахарш

## Литература

*
* *Введенский А. И.* Род 267. Хох — Allium L. // Флора СССР : в 30 т. / гл. ред. В. Л. Комаров. — Л. : Изд-во АН СССР, 1935. — Т. 4 / ред. тома В. Л. Комаров. — С. 112—113. — 760, XXX с. — 5175 экз.
* *Сороколетова Е., Сорокопудова О.* Декоративные хохи // Цветоводство : журнал. — 2009. — Май — июнь. — № 3. — С. 12—14.

## Хьажоргаш

* Allium Central — иллюстрированный сайт, посвящённый декоративным хохам.(ингалс.)(Хьаьжина 3 декабрехь 2012)
* Опыление хоха пчёлами.