Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Викихаамаш

| Викихаамаш |
| --- |
|  |
|  |
| ДӀабазбалар: |
тӀаьхь дац |
| Мотт/меттанаш: | масийтта мотт |
| Долахо: | Викимедиа фонд |
| Автор: | Викимедиа-йукъаралла |
| Карара статус: |
функционал кхиош, даиман болх беш ю |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

«**Викихаамаш**» (инг. *Wikidata*) — Викимедиа Фондо кхоьллина, цхьанне хийцалуш йолу Ӏилманан база. Иза лелош ю хаамаш цхьана урхаллин Ӏалашъян, Википедин агӀонашкахь хила тарлуш йолу — масала, тӀетовжарийн-йукъаравикаш йа статистикийн хаамаш; вина/йина терахьаш, адамийн терахьаш, иштта дI.кх. а.

## Билгалдахарш
# Корсика

|  |
| --- |
| Францин регион |
| Корсика |
|  |
| Пачхьалкх | * Франци
 |
| Адм. центр | Аяччо |
| Истори а, географи а |
| Кхоллар | 1970 шеран 11 январь |
| Латта | * 8680 km²
 |
| Сахьтан аса | UTC+1:00, UTC+2:00 |
| Бахархой |
| Бахархой | * ▲355 486 стаг (2023 шеран 1 январь)
 |
| Идентификаторан терахьаш |
| Код ISO 3166-2 | FR-20R |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**Ко́рсика** (фр. Corse [kɔʁs], корс. Corsica, итал. Corsica) — Лаьттайуккъера хӀордан чура шен боккхалица 4-гӀ. меттигехь болу гӀайре. Иза Францин 27-нах регион йу; амма Корсикан къастийна статус йу — **Махкан йукъаралла Корсика** (фр. Collectivité Territoriale de Corse). Коьрта гӀала — Аяччо. Бахархойн дукхалла — 320 208 (2013) адам.

## Билгалдахарш

Кеп:Лаьттайуккъера хӀордан чуьра гӀайренаш
# ГӀа

Кхуза хьажош ду дехар «Хьаса». ХӀокху темин оьшу ша агӀо.
Кхуза хьажош ду дехар «ГӀан дечиг». ХӀокху темин оьшу ша агӀо.
ГӀа
Гуьйренан гӀаш
**ГӀа** (*дукх.* **гӀаш**; лат. *folium*, желт. φύλλον) — ботаникехь ораматан арахьара меже, коьрта функцеш йу фотосинтез, газхийцар, транспираци. Оцу Ӏалашонна гӀан, дукхах дерг, экъан структура йу. Цуо хлоропласташна чохь йолу леррина пигмент [[хлорофилл] ] ло клеткашна, ткъа цуо мелхан серло кхачайо. ГӀа кхин а садаӀаран а, Ӏаьнаре дерзаран а, гуттацин а (хин тӀадамаш дийлар) ораматан меже йу. ГӀашка шайна чохь хи а, даар а сацало, ткъа цхьацца ораматийн кхин функцеш а кхочуш йо.

## ГӀан анатоми

ГӀан экъан хӀоттам. Гайтина лакхара а, лахара а эпидермалан чкъоьрнашна йукъара палисадан (лакхахь, луьстта кепатоьхна клеткаш) а, кӀожаман (лахахь, лилха лаьтта клеткаш) а мезофиллан дакъош
Дукхахдерг, гӀа лаьтта тӀаьхьарчу дакъойх:

* **Эпиде́рмис** — Ӏаламан гӀочу Ӏаткъамах а, хи сов Ӏанаре дерзарх а ларде клеткийн пардо. Дукха хьолахь гӀан эпидермисан тӀехула диллина лардаран балоз кепара чкъор (кутикула).
* **Мезофи́лл**, йа **паренхи́ма**, — чоьхьара, коьрта функци фотосинтез йолу хлорофилл доккху дакъа.
* **Хьасанийн маша**, чухула хи а, дашийна туьханаш а, шекарш а, механикин элементаш лела курсашца кхоьллина йолу (чухула лела), пхенех а, цацакепарчу трубканех а лаьтта меже.
* **Хиеронаш** — гӀан бухахь лаьттачу клеткийн леррина комплексаш; царна чухула сов хи Ӏаьнаре а долу (транспираци), газ а хуьйцу.
# Эволюци

**Биологин эволюци** (латинан маттера *evolutio* «даржар» дош ду) — популяцийн генетикан дӀахӀоттам хуьйцуш а, адаптацеш кхуллуш а, тайпанийн кхолладалар а, хӀу дар а, экосистемаш а, биосфера а хийцаялар а юкъайогӀуш дийна Ӏалам кхиаран Ӏаламан процесс ю.

Эволюцин процессийн бух болу механизмаш юьйцуш масийта эволюцин теори ю. Таханлерачу дийнахь дукхачу хьолехь тӀелаьцна эволюцин синтетикан теори. Иза классикан дарвинизман а, популяцин генетикан синтез ю. Эволюцин синтетикан теорино дуьйцу эволюцин материалан (генетикан мутацеш) а, эволюцин механизман (Ӏаламо къастор) а юкъахь йолу зӀе юьйцу.

Хьалхара Ӏаламо къасторца йозуш эволюцин теори хӀоттина Дарвин Чарлзо.

## Хьостанаш
# Биогеографи

|  |
| --- |
| Ӏилма |
| Биогеографи |
|  |
| Тема |
Биологи, Географи |
| Ӏамо хӀума |
Дуьне, организмаш, экосистемаш |
| Кхоллайаларан мур |
XIX бӀешо |
| Коьрта агӀонаш |
зоогеографи, фитогеографи, экосистемийн географи, биосфера |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**Биогеогра́фи** (биологин географи) — биологин а, географин а дозанера Ӏилма; дийнаташ, ораматаш, микроорганизмаш географин агӀора йаржаран а, йекъаран а законаш Ӏамадо. Биоценоз йаржар ду биогеографис Ӏамориг, аьлча а географин агӀора дийна организмийн вовшахкхетар, иштта цхьацца мехкашкара фаунин а, флорин а амал Ӏамор.

## Ӏилманан объект, предмет, хьесап

Европин коьрта биогеографин регионаш
**Ӏамо объект** — дийна организмаш тӀехь йеха Дуьне планетин аренера биосфера а, цуьнан компоненташ а.

**Биогеографин предмет** — географин кхачонан хьелех доьзна организмаш а, церан йукъараллаш а (популяци, биота, кхин йерш) географин агӀора йаржаран а, динамикин а Ӏедал.

Биогеографица догӀу хьесапашна йукъара, къасто мегар ду лахара тобанаш:

* дустаран-географин;
* фаунин, флорин, бараман;
* экологин;
* историн, эволюцин;
* картографин а, геохаамийн а.

## Коьрта дакъош

Биогеографин дакъош:

## Билгалдахарш

## Литература

* *Воронов А. Г.* Биогеография (с элементами биологии) [учебник для вузов]. — М.: МГУ, 1963. — 342 с.
* *Второв П. П., Дроздов Н. Н.* Биогеография [учебник для вузов]. — М.: Владос-Пресс, 2001. — 302 с. — ISBN 5-305-00024-6.
* *Наймарк Е. Б.* О предмете биогеографии // Журнал общей биологии. 2006. № 4.
* *Яблоков А. В., Остроумов С. А.* Уровни охраны живой природы. / Под ред. Н. Г. Хрущёва. — М.: Наука, 1985. — 174 с. — (Человек и окружающая среда).
* Биогеография // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.(Хьаьжина 6 февралехь 2012)

## Хьажоргаш

* Кафедра биогеографии Архивйина 2021-01-17 — Wayback Machine — Географический факультет МГУ.
* Лаборатория биогеографии — Институт географии РАН.
# Биологин систематика

**Биологин систематика** — Ӏилманан дисциплина йу; цуьнан декхар ду дийначу организмийн классификацин принципаш таллар а, органин дуьненан система йарехь оцу принципшах пайда эцар а. *Классификаци* дешан маьӀна ду — йерриг а йолушйолу а, хӀу дайна а организмаш системехь дӀайазйар а, уьш оцу системехь дӀасанисйар а.

## Систематикан Ӏалашонаш а, принципаш а

Систематико билгалдоккху:

* вайн гонахьара муьлххачу а чохь са долу организмийн билгала дӀахӀоттам *(структура)* бу.
* и дӀахӀоттам иерархи кепехь бу, вуьшта аьлча, тайп-тайпана таксонаш хадданза вовшашца муьтӀахь бу.
* и дӀахӀоттам чекхбаллалц талла йиш йу, вуьшта аьлча, дуьззина а, дерриг чулоцу а органически дуьненан система йан таро йу.

Кхузаманан дийначу организмийн классификацеш иерархи принципца хӀоттийна йу. Тайп-тайпанара иерархин барамийн (даржийн) шен цӀерш йу (уггар лакхарчу тӀера уггар лахарчу тӀекхаччалц): дуьне а, тайпа йа дакъа а, класс а, тоба йа раж а, доьзал а, тайпа а, кеп а.

Лакхара пачхьалкх йа биологин домен — керла йукъабаьккхина кхетамаш бу.

1990-чу шарахь и кхетам белира Вёзе Карло. Цу хьокъехь цо йукъадаьккхира йерриг биологин таксонаш кхаа домене йекъайалар: 1) эукариоташ (клеткаш чохь хӀоъ (ядро) долу йерриг организмаш йукъайогӀу домен йу); 2) бактереш; 3) археиш а.

## Таксонийн цӀерш а, йазйар а

ХХ б1ешеран йуххьехь систематикехь билгалъелира ворх1 таксономикан категореш:

* *дуьне* — regnum
* *тайпа* — phylum (ораматийн тайпа — divisio)
* *класс* — classis
* *тоба* (ораматийн *раж*) — ordo
* *доьзал* — familia
* *тайпа* — genus
* *кеп* — species

## Иерархи

1. Биота / Лакхара домен
2. Лакхара дуьне / домен
3. Лахара домен
4. Дуьне
5. Лахара дуьне
6. Лакхара тайпа / лакхара дакъа
7. Инфратайпа
8. Тайпа / дакъа
9. Лахара тайпа / лахара дакъа
10. Лакхара класс
11. Класс
12. Лахара класс
13. Инфракласс
14. Лакхара тоба / лакхара раж
15. Тоба / Раж
16. Лахара тоба / лахара раж
17. Лакхара доьзал
18. Доьзал
19. Лахара доьзал
20. Триба
21. Лахара триба
22. Тайпа
23. Лахара тайпа
24. Лакхара секци
25. Секци
26. Лахара секци
27. Сери / МогӀа
28. Тайпа
29. Лахара кеп
30. Сорт / Тайпа
31. Тайпа / Инфратайпа
32. Лахара тайпа
33. Форма
34. Лахара форма
35. Вариетет

## Билгалдахарш
# Ширажелтойн мотт

| Ширажелтойн мотт |
| --- |
|  |
| Шен цӀе | ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα (γλῶττα) |
| Пачхьалкхаш | Малхбален Лаьттайуккъера хӀордйист |
| Статус | классикийн |
| Классификаци |
| Категори: |
Евразин меттанаш |
|
ХӀинди-Европин доьзал
Палеобалканан га
Грекийн тоба |
| Йоза | желтойн абат, сизийн йоза Б |
| Меттанийн кодаш |
| ГОСТ 7.75–97 | дрг 186 |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | grc |
| ISO 639-3 | grc |
| Ethnologue | grc |
| IETF | grc |
| Glottolog | anci1242 |

**Ширажелтойн мотт** (ἡ Ἑλληνικὴ γλῶττα) — иза ХӀинди-Европин доьзалан мотт, желтойн меттан хьалхара мотт а бу. И буьйцуш хилла желтойн ойкуменан махкахь II эзар шо вайн эра тӀейале IV бӀешо кхачале вайн эрин муьрехь.

## Хьосташ
# Ӏилма

**Ӏилма** — къастам болуш ду дуьненан Ӏилма, оцу Ӏилманан чу догӀу массо дуьненан чуьра бес бесар а тайп тайпан хӀуманан гӀирса хьелаш.

## Билгалдахарш

## Литература

## Хьажа. кхин

## Хьажоргаш

 Нохчийн Республикин Iилманийн Академи
# Анатоми

Адамийн дегӀан дилха.
**Анатоми(желтойн маттахь* аνατομία *«хадо»)*- организман а, цуьнан декъийн а дӀахӀоттам Ӏамош долу биологин дакъа ду. Иштта *анатоми*- садолчу хӀуманийн дӀахӀоттаман организаци Ӏамош  ӀаламӀаморан дакъа ду. Историл хьалхара заманчохь кхолладелла, шира Ӏилма ду иза.

Анатоми *кхиаран биологица а, эмбриологица а, дустаран анатомица а, эволюцин анатомица а, филогенетикан диттаца а* къасталур доцу Ӏилма ду, хӀунда аьлча, анатоми церан процессийн гӀоьнца кхуьуш схьайогӀуш ю.

Организмийн а, цуьнан декъийн а дӀахӀоттам а, функцеш а Ӏамош йолу анатоми а, физиологи а къасталур доцу ши низам ду.   и дисциплинаш кест- кеста  цхьана Ӏамайо.

Адаман анатоми- медицинехь пайдаоьцуш а, уггаре а коьртачех цхьаъ долу кӀорггера (фундаментале) Ӏилма ду.

Анатомин дисциплина шина декъе екъалуш ю: макроскопан а,  микроскопан а. Макроскопан анатоми йа адаман топографин анатоми- бӀаьргаца а дийнатан дегӀан таллар ду. ТӀехулара анатоми (я бӀаьран анатоми; инг. surface anatomy) адаман топографин анатомин  дакъа ду. Микроскопан анатомехь тайп-тайпана дӀахӀоттам болу чкъураш а, клетканаш а толлуш оптикин гӀирс лелабо. Ткъа чкъураш Ӏамочу декъах гистологи олу.

Анатомин башхалла ю адаман органех а, дегӀан дӀахӀоттаман функцех а хьалхатаӀаме кхетар хилар.

Де дийне мел дели цуьнан кепаш (методаш) кхуьуш, талуш схьайогӀуш ю. Хьалхалерачу заманчохь йелла хӀуманаш а, чархаш а этӀа а йора. Ткъа XX-чу бӀешарахь медицинан визуализаци кхоллаелла, цу юккъе йогӀуш ю рентгенан а, ультраозан а, мисарболатан(магнитан)-резонансан томографи а.

## Хьостанаш
# Метаболизм

| Метаболизм |
| --- |
|  |
| MedlinePlus | 002257 |
| MeSH | D008660 |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**Метаболизм** я **хӀумаллийн хийцам**- садолу хӀуманаш чохь дахар латтадан оьшуш йолу химийн реакцеш ю. Оцу процессаш организман хьала кхиа а, деба а, шен дӀахӀоттам ларба а гӀо до.

Метаболизман ши мур бу: катаболизм а, анаболизм а. Катаболизм йолчу муьрехь чолхе чархан (органически) хӀуманаш цхьалхечу кепе телха, цу хьолехь цара энерги къастайо. Ткъа анаболизман процессехь цхьалхе хӀуманаш чолхечу хьоле синтез йо.

ХӀумаллийн хийцаман химийн реакцийн серех *метаболикан некъаш* олу. Ферменташ дакъалацарца, цу юккъехь, цхьайолу биологин маьӀне молекулаш хадданза кхечу кепе хийцало.
# Экологи

| Экологи |
| --- |
|  |
|  |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

Экологи *(ширачу желтойн маттахь* οἶκος *- хӀусам, бахам +* λόγος *Ӏилма)*- биологин юкъадогӀуш Ӏилма ду. Цо толлу садолу хӀуманийн вовшашца а, Ӏаламца а йолу юкъаметтигаш. Дуьххьара и термин хьахийна Геккель Эрнесто шен *«Организмийн йукъара морфологи» («Generelle Morphologie der Organismen»)* цӀе йолчу жайнехь.
# Йуккъера бӀешераш

ЙуккъерабӀешерийн куьйгайозанан агӀо
**Йуккъера бӀешераш**, йа **ЙуккъерабӀешераш**, — Европин а, Гергара Малхбален а историн мур, иза Антикаллел тӀаьхьа богӀу, Керла заманал хьалха богӀу. Историкаша оцу муьранна кховдийра тайп-тайпана хронологин гуранаш, коьртаниш царех хилира 500—1500 шераш а, 500—1800 шераш а. Муьран билламан йуьхьиг хилира Малхбузен Руман импери йожар, ткъа ЙухаметтахӀоттор а, Баккхий географин белламаш болабаларца иза чекхболу. Шен рогӀехь ша ЙуккъерабӀешерийн мур бекъало хьалхара, лакхара, тӀаьхьара йуккъерабӀешераш. Дуьненан ЙуккъерабӀешерех ала кхин а тарло постклассикин мур.
# Эукариоташ

**Эукариоташ** (лат. Eukaryota от др.-греч. εὖ- «дика» + κάρυον «буьйра»), йа буьйраберш, — домен йу, клеткаш чохь буьйранаш болу организмийн

Эндомембранин система а, цуьнна компоненташ а
## Билгалдахарш
# Клетка йоцурш

**Клетка йоцурш** (лат. Acellularia, Acytota, Aphanobionta) — йу клеткин структура йоца организмаш шайерш цхьаьна.

«Клетка йоцурш» боху дешнаш дукха хьолахь вирусийн синоним санна леладо. Термин йукъайаьлла 2003 шарахь мимивирус гучайаьлча, оцу хенахь йевзаш йолчех уггара хала вирус а йолу, дахаран клеткин кепах схьайаьлла хила мегаш а йолу.

Вирусаш йоцуш а, клетка йоцчаран йукъайогӀуьйта вироидаш а, вирусоидаш а, кхин тӀе инфекцин агенташ, ДНК йа РНК йукъахь шен долахь геном а йоцуш йолу (масала, прионаш).
# Прокариоташ

**Прокарио́таш** (лат. Procaryota, схьаделла шира-грек. πρό «хьалхара» и κάρυον «тӀум»), йа тӀуьмал хьалхара — цхьа клетка йолу са долу хӀуманаш ю, кхиана яьлла клеткин тӀум а йоцуш (эукариотех къастам бу иза), йа йукъахь мембранни органоидаш а йоцуш (фотосинтез йечу кепий чӀапа цистернаш дӀаяьхчхьана, масала, цианобактерийн). Прокариотийн клеткийн тӀуьман чкъор ца хуьлу, ДНК къевлина ю гистонаш дакъа а ца лоцуш. Осмотрофни а, автотрофни а тайпана даар ду церан (фотосинтез а, хемосинтез а). Цхьаъ бен йоцу хӀозкепара (наггахь йолчу кепин — линейни) ши зӀе йолу ДНК молекулан йукъахь дукхаха долу дакъа клеткин генетически гӀирсо (нуклиоид олуш йолу) белок-гистонийн комплекс (хроматин олу) ца йо. Прокариотаашна йукъайогӀу бактереш, царна йукъахь цианобактереш (сина-баьццара хинбецаш) а, архейш а. Прокариотически клеткийн тӀехье ю эукариотически клеткийн органеллаш — митохондреш а, пластидаш а.

Прокариоташ домен (тӀехулара бахам) дарже кхаьччи шина таксонна йекъало: Бактереш (Bacteria) а, Архейш а (Archaea).

1959 шарахь Японехь гайтина бактереш Ӏаморо дӀайиллина йолу пурхнехьа генаш дехьайовлар. И процесс чӀогӀа йаьржина ю прокариоташ йукъахь, кхин цхьайолу эукариоташ йукъахь а. ДӀайиллина йолу пурхнехьа генаш дехьайовларо кхечу агӀора дахаран эволюцега хьовсийтана Ӏилманчаш. Хьалха эволюцийн теори тайп-тайпана кепаша тӀехьенан хаам ца хуьйца бохучу бух тӀехь латтара. Прокариоташ шайн генаш цханнен гӀо а доцуш вовшешца хийца йиш ю (конъюгаци, трансформаци), кхин тӀе вирусийн гӀоьнца хийца йиш ю — бактериофагашца (трансдукци).

## Билгалдахарш
# Ботаника

**Ботаника(ширачу желтойн маттахь* βοτανικός *- «ораматашца доьзнарг» бохург ду,* βοτάνη *дашах кхолладелла, цуьнан маьӀна «буц а, орамат а» ду)* — ораматаш толлуш Ӏилма а, биологин дакъа а ду.

## Ботаника Ӏилма санна дӀахӀоттар

Ботаника Ӏилма санна дӀахӀоьттина XVII—XVIII бӀешерашкахь. Дуьххьарлерачу стеган ораматийн дуьненах лаьцна дукха хаьаш дара, хӀунда аьлча цуьнан дахар доьзна дара пайде а, яа мегар долчу а, дарбанан а, дӀаьвше а ораматашца.

Ораматийн дуьненах лаьцна хьалхара жайнаш йаздина желтойн а, кхиболу Ӏаламхоша а. Ораматаш Ӏаламан дакъа хилар толлуш, антични заманан философаш церан маьӀна билгалдаккха а, уьш системе дало а гӀертара. Аристотелал хьалха хилла талламхоша Ӏамайора ораматийн дарбанан а, мехала а башхаллаш. Аристотелс (вайн эрил хьалха 384—322 шш.) «Дийнатийн истори» (лат. *Historia Animalium*) цӀе йолчу пхиолгӀачу жайнехь хьахира шен «Ораматийн Ӏилма». Оцу Ӏилманан цхьацца декъаш бен ца дисина. Немцойн ботаникин говзанча волу Виммер Фридрихо и декъаш гулдира, йуха 1838-чу шарахь зорбане туьйхира уьш. Шен жайнехь Аристотелс къобалдора Ӏаламехь ши дуьне хилар: чохь са доцу а, дийна Ӏалам а. Ораматаш *чохь са долу хӀуманаш* санна лорура цо. Аристотелс дийцарехь, дийнатийн а, адаман а синца дуьстича ораматийн сийнан тӀегӀа уггар лахара ду. Ораматийн а, дийнатийн а Ӏаламехь йукъара башхаллаш хилар билгалдора Аристотелс. Масала, цо йаздора цхьаболу хӀордан бахархой дийнаташ йу йа ораматаш йу билгалдакхха хала хилар.

Аристотелс Ӏамина волу Теофраст (вайн эрил хьалха 371—286 шераш) «ботаникан да» ву олу.

## Хьостанаш