# Биологи

|  |
| --- |
| **Биологех** лаьцна агӀонаш  |
| **Дийна Ӏаламан ӀилмаБотаника • Зоологи • Микробиологи • Микологи • Лихенологи • Вирусологи • Систематика • Палеонтологи • Анатоми • Морфологи • Физиологи • Йукъара биологи • Цитологи • Эмбриологи • Биохими • Молекулан биологи • Биофизика • Генетика • Этологи • Экологи • Эволюцин 1илма • Биогеографи • Биотехнологи • Агробиологи • Селекци • Даьхний лелор • Ветеринари • Медицина • Фитопатологи |
| **Клетка йоцу дахаран кепВирусашФаги |
| **Прокариоташ**

| Бактереш |
| --- |
| * Кеп Актинобактереш (Actinobacteria)
* Кеп Aquificae

ТӀехулар кеп группа Bacteroidetes/Chlorobi
* Кеп Caldiserica

ТӀехулар кеп группа Chlamydiae/Verrucomicrobia
* Кеп Chloroflexi
* Кеп Chrysiogenetes
* Кеп Цианобактереш (Cyanobacteria)
* Кеп Deferribacteraceae
* Кеп Deinococcus-Thermus
* Кеп Dictyoglomi
* Кеп Elusimicroba

ТӀехулар кеп группа Fibrobacteres/Acidobacteria
* Кеп Фирмикуташ (Firmicutes)
* Кеп Фузобактереш (Fusobacteria)
* Кеп Gemmatimonadetes
* Кеп Nitrospirae
* Кеп Planctomycetes
* Кеп Протеобактереш (Proteobacteria)
* Кеп Спирохеташ (Spirochaetes)
* Кеп Synergistetes
* Кеп Тенерикуташ (Tenericutes)
* Кеп Thermodesulfobacteria
* Кеп Thermotogae
 |

| Сина-баьццара хинбецаш |
| --- |
|

| Кхунах терра CoL: |
| --- |
| * Низам Beggiatoales — Беггиатови
* Низам Chroococcales — Хроококкови
* Низам Nostocales — Ностокови
* Низам Oscillatoriales — Осциллаториеви
* Низам Prochlorales — Прохлорофиташ
* Низам Stigoneomatales — Стигонемови
 |

| Кхунах терра NCBI: |
| --- |
| * Низам Chroococcales — Хроококкови

Класс Gloeobacteria* Низам Nostocales — Ностокови
* Низам Oscillatoriales — Осциллаториеви
* Низам Pleurocapsales — Плеврокапсови
* Низам Prochlorales — Прохлорофиташ
* Низам Stigoneomatales — Стигонемови
 |

 |

| Риккетсеш |
| --- |
| Анаплазма |

Микоплазмаш |
| **Эукариоташ**

| Протисташ |
| --- |
|

| Саркомастигофораш |
| --- |
| Кеп Foraminifera — Фораминифераш
Кеп Radiolaria — Радиоляреш
* Тоба Actinophryida
* Тоба Centrohelida
* Тоба Desmothoracida

Класс Chrysophyceae — Дешийн хинбецаш
Кеп Dinoflagellata — Динофлагелляташ
Кеп Euglenozoa — Эвгленови
* Низам Volvocales — Вольвоксови

Кеп Amoebozoa
Кеп Choanoflagellata — Воротничковые жгутиконосцы |

| Инфузореш |
| --- |
| Инфузорин таксономи  |

| Споровикаш  |
| --- |
| * класс *Conoidasida* Levine, 1988
	+ кӀелхьара класс *Coccidiasina* Leuckart, 1879
	+ кӀелхьара класс Грегаринаш (*Gregarinasina*) Dufour, 1828
* класс *Aconoidasida* Mehlhorn, Peters et Haberkorn, 1980
	+ кӀелхьара класс цӀийн споровикаш (Haemosporida Danilewsky, 1885)
	+ кӀелхьара класс *Piroplasmasina* Wenyon, 1926
* класс *Blastocystea* T. Cavalier-Smith, 1998
 |

| Споровикаш  |
| --- |
|
Гетероконтофитови хинбецаш (*Heterokontophyta*), цунна йукъайогӀа: Оомицеташ, Диатомови хинбецаш кхин а.
Гаптофитови хинбецаш (*Haptophyta*)
Криптофитови хинбецаш (*Cryptophyta*) |

| Альвеолобионташ |
| --- |
|
Инфузореш (*Ciliophora*) — 8000 кеп гергга;
Споровикаш (*Apicomplexa*) — 4000 кеп гергга, церан декъахь малярийни плазмодий а, токсоплазма;
Динофлагелляташ (*Dinoflagellata*) — 2500 кеп гергга. |

 |

| *Ж1аьлийн нускалаш* |
| --- |
|

| Лахара ж1аьлийн нускалаш |
| --- |
| БластокладиевиХитридиомицеташГломеромицеташНеокаллимастиговиЗигомицеташ  |

| Лакхара ж1аьлийн нускалаш |
| --- |
| АскомицеташБазидиомицеташДейтеромицеташ |

 |

| *Ораматаш* |
| --- |
|

| Хинбецаш |
| --- |
|
Эвгленови хинбецаш (*Euglenophyta*)
Пикобилифитови хинбецаш (*Picobiliphyta*)
**Гетероконтофиташ (*Heterokontophyta*)**
Мокха хинбецаш (*Phaeophyta*)
Можа-баьццара хинбецаш (*Xanthophyta*)
Дешийн хинбецаш (*Chrysophyta*)
Диатомови хинбецаш (*Bacillariophyta*)
**Архепластидаш (*Archaeplastida*)** (парафилетин таксон)
Нематофитови хинбецаш (*Nematophyta*) †
Ц1ен хинбецаш (*Rhodophyta*)
Харови хинбецаш (*Charophyta*)
Баьццара хинбецаш (*Chlorophyta*) |

| Лакхара ораматаш |
| --- |
| **Мохкепарнаш (*Bryophytes*)**
До1хан мох (*Marchantiophyta*)
Антоцеротовидни (*Anthocerotophyta*)
Мох, йа мохкепарнаш (*Bryophyta*)
**Пхенаш долу ораматаш (*Tracheophytes*)**
Псилотокепарнаш (*Psilotophyta*)
Папоротниккепарнаш (*Pteridophyta*)
Плаункепарнаш (*Lycopodiophyta*)
Ужовниккепарнаш (*Ophioglossophyta*)
Хвощкепарнаш (*Equisetophyta*) |

| Х1у долу ораматаш |
| --- |
|
Х1у долу папоротникаш (*Pteridospermatophyta*) †
Гинкговидни (*Ginkgophyta*)
Гнетовидни (*Gnetophyta*)
Хвойни (*Pinophyta*)
Саговниккепарнаш (*Cycadophyta*)
**Къоьвланах1удерш (*Magnoliophyta*)** |

 |

| *Дийнаташ* |
| --- |
|

| КӀелхьара бахам Эуметазойш |
| --- |
|
Чуьрашйерш *йа* радиальни, *Coelenterata*, йа *Radiata*
Книдареш *йа* стрекающи, *Cnidaria* (дӀайазйина йу 11 000 кеп гергга)
Гребневикаш, *Ctenophora* (йевза 100—150 кеп)
*Bilateria*
Первичнороти (*Protostomia*)
*Acoelomorpha*
Ортонектидаш, *Orthonectida* (30 кеп гергга)
Дициемидыаш, *Dicyemida* йа *Rhombozoa*
Ч1апа н1аьний, *Plathelmintes* (25 000 кеп гергга)
Немертинаш, *Nemertina* йа *Nemertini* (1000 кеп гергга)
Гайт1ац1оцкъамаш долу н1аьний *илийа* гастротрихаш, *Gastrotricha* (600 кеп гергга)
Гнатостомулидаш, *Gnathostomulida* (100 кеп гергга)
*Micrognathozoa* (цхьаъ бен йоца кеп — *Limnognathia maerski*)
Коловраткаш, *Rotatoria* йа *Rotifera* (1500 кеп гергга)
Скребнеш *йа* акантоцефалаш, *Acanthocephala* (750 кеп гергга)
Коьртанхоботйерш, *Cephalorhyncha*
Йуккъепорошицеви, *Entoprocta* (150 кеп гергга)
Нематодаш *йа* гоьрга нӀаьний, *Nematoda* (дӀайаздина ду 80 000 кеп гергга, шадерг миллион гергга хила тарлуш ду)
Месашйерш, *Gordiacea* йа *Nematomorpha* (320 кеп гергга)
Циклиофор, *Cycliophora* (йевзаш йу кхо кеп)
Моллюскаш *йа* кӀедадегӀдерш, *Mollusca* (150 000 кеп гергга)
Сипункулидаш, *Sipunculida* (144—320 кеп гергга)
Х1озан н1аьний, *йа* аннелидаш, *Annelida* (12 000 сов кеп)
Эхиураш, *Echiura* (150 кеп гергга)
Меллашалеларш, *Tardigrada* (900 сов кеп)
Онихофораш *йа* хьалхаратрахейни, *Onichophora* (100 кеп гергга)
Дакъошдолукогашдерш, *Arthropoda*: садолу х1уманаш (шайершше а, хетарехь, 3—10 тӀера 30 млн кхаччалца), гезигкепарнаш (100 000 кеп гергга),
раккепарнаш (52 000 кеп гергга) кхин дӀа а.
Форонидаш, *Phoronida* (йевзаш йу 12 тайпана)
Мшанкаш, *Bryozoa* йа *Ectoprocta* (5000 кеп гергга)
Белшанкогашдерш *йа* брахиоподаш, *Brachiopoda* (280 гергга тахана а, 30 000 халлакхилларш а)
Вторичнороти (*Deuterostomia*)
Механц1окайерш, *Echinodermata* (7000 кеп гергга): х1ордан седарчий (1600 кеп гергга), х1ордан зуьнаш (940 кеп гергга) кхин дӀа а.
Щетинкочелюстни, *Chaetognatha* (120 кеп гергга)
Аххордайерш, *Hemichordata* (100 кеп гергга)
Хордайерш, *Chordata* (51 000 кеп гергга): церан декъахь букъадаь1ахкайерш (40 000 кеп гергга;
шураюушйерш (5400 кеп гергга),
олхазараш (9800 сов тайпа) и др.)) |

| КӀелхьара бахам Прометазойш |
| --- |
|
Губкаш, *Porifera* йа *Spongia* (8000 кеп гергга)
Ч1оьрнашдерш, *Placozoa* йа *Mesenchymia* (цхьана кепа) |

 |

 |
| **Адам а, цуна могашалла а**

| Адаман меженийн ситема |
| --- |
|

| Деган-пхенийн система |
| --- |
| ДогПхенаш |

Лимфатически системаЙуург ахьаран системаЭндокринни системаИммунни система

| Сенсорни система |
| --- |
| Соматосенсорни системаБ1аьргануран системаХьожакхетаран сенсорни системаХазаран сенсорни системаЧоман сенсорни система |

Къовларан система

| Нервийн система |
| --- |
| коьртапериферийн |

| Т1етовжа-волаваларан система |
| --- |
| даьӀахкан системаПхьидийн система |

| Чук1елон система  |
| --- |
| репродуктивни системахьатӀарадалийтаран система |

СадаӀаран система |

Лакхара нервийн болхбар (ЛНБ)Адаман ша кхиараллаАдаман могашалла  |
| **Йукъара биологи**

| Цитологи |
| --- |
|

| Клетка |
| --- |
| Прокариотически клеткан хоттарОраматийн клеткашДийнатан клеткаКлеткан химин хоттамКлеткин энергетически процессаш |

| Клетка йекъаялар |
| --- |
| Прокариотически клеткаш йекъаяларАмитозМитозМейоз |

 |

| Генетика |
| --- |
| Классически генетикаПопуляционни генетикаАрхеогенетикаМолекулярни генетикаГеномикаМедицинан генетикаГенийн инженериСпортан генетикаСуьда-медицинан генетикаКриминалан генетикаБиохимин генетикаАдаман генетикаМикроорганизмийн генетикаОраматийн генетикаЭволюцийн генетикаБиометрийн генетикаЭкологийн генетикаБараман билгалонийн генетикаФизиологийн генетикаПсихиатрийн генетикаСоматически клеткийн генетикаВирусийн генетикаСте-боьршачийн генетикаРадиационни генетикаКхиаран генетикаФункциональни генетикаГенетически генеалоги |

| Биологически хими |
| --- |
|

| Биомолекулаш: |
| --- |
| *Углеводаш*
*Липидаш*
*Белкеш*

| Нуклеинови муьсталлаш |
| --- |
| ДНКРНК |

 |

 |

Молекулярни биологи

| Биотехнологи |
| --- |
| БиоинженериБиомедицинаНаномедицинаБиофармакологиБиоинформатикаТ1ехье-хьалхе нисдарашБионикаБиоремедиациКуьга къастамКлонированиАдаман клонированиГибридизациГенийн инженериТрансгенные ораматашТрансгенни дийнаташ |

ЭкологиКхиаран биологиЭволюцийн 1илма |
| Ков **Биологи** |
| Кеп: Хьажар • Дийцар • Нисйе |

**Биоло́ги** (грек. βιολογία; шира-грек. βίος — дахар + λόγος — Ӏилма) — Ӏилмийн система, Ӏаморан объекташ ю дийна хӀуманаш а, церан гонаха долу Ӏаламаца йолу юкъаметтиг а. Биологис массо а дахаран аспекташ Ӏамадо, ма дарра аьлча, структура а, функцеш а, кхиар а, кхолладалар а, эволюци а, садолу хӀуманаш Дуьнен тӀехь яржар а. Классашна йоькъа садолу хӀуманаш, церан билгалонаш гойту, церан бес-бесара схьайовлар гойту, церан гонахьара Ӏаламца йолу юкъаметтиг гойту.

XIX бӀешарахь, садолчу хӀуманийн цхьайолу аматаш йукъара хилар Ӏилманчашна гучадаьлча, биологи ша кепара Ӏилма санна билгалдаьлла. «Биологи» боху дош юкъадаьккхина масийтта вовшех бозуш боцачу авторша: Фридрих Бурдаха 1800 шарахь, Готфрид Рейнхольд Тревирануса 1802 шарахь, Жан Батист Ламарка.

## Билгалдахарш