Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Шо

**Шо** - (оьрс. *Год, лет*), (инг. *Year*). Нохчийн маттахь, 12 бутт йукъа лоцучу хенах шо олу.

## Дожарш

Дийриг дожар: шарна, шеран, шере, шеро:

Дуккхаллин: шераш.
# Аймара (мотт)

| Аймара |
| --- |
|  |
| Шен цӀе | Aymar aru |
| Пачхьалкхаш | * Боливи
* Перу
* Чили
 |
| Регионаш | Андаш |
| Официалан статус |
Боливи, Перу |
| Мотт буьйцурш | 2,664,800 носителей центрального диалекта, около 400,000 носителей южного диалекта. |
| Рейтинг |
Билгалйина йац |
| Статус | экама |
| Классификаци |
| Категори: |
Къилба Америкин меттанаш |
|
Аймаран меттанаш |
| Йоза | латиница |
| Меттанийн кодаш |
| ГОСТ 7.75–97 | айм 026 |
| ISO 639-1 | ay |
| ISO 639-2 | aym |
| ISO 639-3 | aym — йукъара ayc — къилба ayr — йуккъера |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 755 |
| Ethnologue | aym |
| ELCat | 8111 |
| IETF | ay |
| Glottolog | nucl1667 |
|  ХӀокху маттахь Википеди |

Аймара мотт баржаран карта.
**Аймара́** (аймара Aymar aru) — Андашкахь дехаш долу аймара халкъан мотт. ХӀара индийн меттанах миллионал дукха адам долу мотт бу. И мотт буьйцуш бу 3,1 миллионал дукха адамо. Аймара, испанхойн меттаца нийса, Боливин официалан мотт бу. Иштта и мотт буьйцу Перухь а, Аргентинехь а, Чилехь а. Ширачу заманахь аймара Вари империн мотт хиллачух тера ду, цунна латта тӀаьхьо инкаш схьалаьцна.

## Билгалдахарш
# КӀира

**КӀиран динош** — кӀира.

*КӀиранан денош*

Оршот де
Шинара де
Кхаара де
Еара де
ПӀераскан де
Шот де
КӀиран де

## Кхин дeношан цӀераш

* КӀиран динах, базар де олу.

## КӀиран денош

**ТӀелаьцна долу кӀиран деношан цӀераш яцйар** — Орш, Шин, Кха, Еар, ПӀе, Шот, КӀи.

### КӀиран де

## Хьажоргаш

## Билгалдахарш

## Хьажа. кхин

* Бусулба диняхь йолу рузма
* Бутт
* Рузма
# Бутт

Буьззина бутт
**Бутт** (лат. *mēnsis*, желт. μήνας) — дуьненан гобаьккхина бутт хьизарца хӀоттина болу хенан барам.

## Варианташ

| Терахь | Бутт | Даймохк газет | Маршо Радио |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Январь | Кхолламан | Дечкен-бутт |
| 2 | Февраль | Чиллин | Чиллан-бутт |
| 3 | Март | Бекарг | Зазадоккху-бутт |
| 4 | Апрель | Оханан | Оханан-бутт |
| 5 | Май | ХIутосург | Стигалкъекъа-бутт |
| 6 | Июнь | Асаран | Мангалан-бутт |
| 7 | Июль | Мангалан | Товбецан-бутт |
| 8 | Август | Хьаьттан | Марсхьокху-бутт |
| 9 | Cентябрь | Товбецан | Гезгмашан-бутт |
| 10 | Октябрь | Эсаран | ГIадужу-бутт |
| 11 | Ноябрь | Лахьанан | Лахьанан-бутт |
| 12 | Декабрь | ГIуран | ГIуран-бутт |

## Хьажа. кхин

* Исламан календарь
* КӀира
* Рузма

## Хьажоргаш

## Билгалдахарш
# Рузма

| Рузма |
| --- |
| Рузманах дерг |
|  |
|  |  |
|

---

 |
| Кхин рузманаш |
| Армелинан •Эрмалойн: шираэрмалойн, керстачеран • Ассирийн • Ацтекийн • Бахаин • Бенгалийн • Буддийн • Вавилонан • Византийн • Малхбаленславянийн • Вьетнаман • Гильбурдан • Голоценан • Григорийн • Гуьржийн • Дарийн • Ширагрекийн • Ширамисран • ШирахӀиндин • ШирагӀажарийн • Шираславянийн • Жуьгтийн • Зороастрийн • ХӀиндийн • Инкийн • Иранан • Ирландин • Исламан • Кельтийн • Цийн • Контан • Коптийн • Малайн • Майян • Масонийн • Миньго • Непалан • Керлаюлианан • Пролептийн: юлианан, григорианан • Руман • Румийн • Симметрин • Советийн • Цхьанаэшшарниг • Тамилан • Тайхойн: беттан, маьлхан • Тибетан • Кхаазаман • Туван • Туркменийн • Французийн • Хакасийн • Ханаанейн • Хараппийн • Чучхе • Шведийн • Шумерийн • Эфиопийн • Юлианийн • Яван • Японийн |

**ТаханапӀераска*

12 июнь

2026

[]

**Ру́зма** (лат. *calendarium* — декхаран жайна: Ширчу Румехь декхархоша са лора календашкахь, беттан хьалхарчу деношкахь) — еха хенан юькъан лараран система, йоьзна стиглара догӀмаш леларан бух тӀаьхь: Маьлхан — маьлхан рузманашкахь, Беттан — беттан рузманашкахь, Маьлхан а, Беттан а цхьаьна хенахь йолу беттан-маьлхан рузманашкахь. Иштта рузма олу тӀаьхь билгалдаьхна Ӏиданаш долу шеран денош кӀиранашка а, беттанашка а декъначу испискех, денойн, кӀиранийн, беттанийн раж гойту, ткъа иштта кхин тайп-тайпанчу амалера хаамаш а болу рогӀера справкин арахецар.

## Истори

Мисран рузма Нил дестаран бух тӀаьхь ю
Хьалхара рузманаш евлира чӀогӀа иэшарна рогӀера а, хир буй хуучу хенан-хӀоттаман а хьолашкахь. Набта-Плаяхь (Мисран таханлера мохк) вайн эрал 5 эз. шо хьалха ахкхерста даьхнийлелорхойн тайпанаша йира, хила тарло, хьалхара шеран «рузманан гуо», шо долалора Сириус седа гучубаьлчи. Оцу рузмано гӀодора тайпанан догӀан зама йола а, чекх а маца йолу, тӀаккха гӀум-аренан регионах даьхний дажо мегаш йолу сенъелла саванна хуьлура. Оцу хенахь гергга таханлера Германин махкахь кхоьллира Гозекан гуо, цуьнан бух бара Ӏай малх цӀа кхачаран тӀаьхь.

## Нохчийн рузма

Дечкен-бутт
Чиллан-бутт
Зазадоккху-бутт
Оханан-бутт
Стигалкъекъа-бутт
Мангалан-бутт
Товбецан-бутт
Марсхьокху-бутт
Гезгмашан-бутт
ГIадужу-бутт
Лахьанан-бутт
ГIуран-бутт
## Хьажа иштта

* Бусулба динехь йолу рузма
* КӀира
* Бутт

## Билгалдахарш

## Литература

## Хьажоргаш
# Де

**Де** (ду), дукх.тер. **Денош** (ду) - малх схьакхаьтча, и чубуззалц лаьттачу хенах олуш ду де. Дийнан йохалла тайп-тайпана хуьлу шеран замане хьажжин. 22 декабрер 21 июнь кхаччалц - де дахло, 22 июнера 21 декабрь кхаччалц - де дацло. Наггахь де-буьйса бохуху хан-зама йустучу терахьан барамех а олу иза.
# Дахар

**Дахар** (латинан маттахь *vita*) — биологин агӀора хьажча — шеца «чохь са долу хӀуманан башхаллаш» йолу материн жигара форма ю; организмехь хӀумаллийн хийцам а, цуьнан бекъабалар а чекхбоккхуш физически а, химин а процессийн цхьанакхетар ду. Дийначу материн коьрта атрибут ю — репликаци ярна лелош йолу генетикан информаци.

Репликацин ярна лелош йолу генетикан информаци — дийначу материн коьрта атрибут ю. Таханлерачу дийнахь *«дахар»* дешан тайп-тайпана маьӀна ло, цхьабакъду Ӏилманчаша къобал йо цуьнан билгалонаш: организаци хилар а (кепе балийна хӀоттам), метаболизм а (Ӏаламо ницкъ балар а, и ницкъ шен хӀоттам ларбарна а, чӀагӀбарна а лелабар) , дегӀдаккхар а, адаптаци а (организм гонахарчу хьелех йолийтар), дебар а (чохь са долу хӀуманаш дебаш ду).
# Компьютер

Леррина шен компьютеран схема:

1. Монитор

2. Материн плата

3. Процессор

4. Порт ATA

5. Оперативни иэс

6. Шор даран картанаш

7. Компьютеран кхачан блок

8. Дискчуюьларг

9. Декъа диск

10. Пиллигаш

11. Компьютеран дахка
Классический вид персонального компьютера — системан блок, видеомонитор, клавиатура (на фото — ДВК-2)
**Компью́тер** (инг. *computer*, МФА: [kəmˈpjuː.tə(ɹ)] — «лорург») — дӀахӀоттор йа система, оцу билгала тӀейиллина хийцало операци кхочушйо.

## Билгалдахарш