Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Кхоьллина интеллект

**Кхоьллина интеллект** (**КИ**) (инг. *Artificial intelligence, AI*) — цифран компьютеран йа компьютерца урхалла деш долчу роботан кхетаме долчу адамаца уьйр йолу декхарш кхочушдан йолу таро йу. Оцу термино дукхахьолахь гойту адаман кхетаман хьесапашца (масала, ойлайар, маьӀна гучудаккхар, йуукрадаккхар, йа хьалха хиллачу хьелашкара Ӏамадалар) доьзна йолу ражаш кхиоран проект.

1940-чу шерашкахь уьш кхио йолийначхьана, цифран компьютершна программаш хӀиттийна йу чӀогӀа чоьлхе декхарш кхочушдан — масала, математикин теоремаш бакъйар йа шахматехь ловзар — лакхарчу говзаллица.

## КИ коьрта дакъош

Психологаша дукхахьолахь адаман кхетам цхьана билгалонца ца гойту, амма дуккха а тайп-тайпанчу таронаша цхьаьнаэцарца лору. КИ талламаш коьртачу декъехь хьалхатеттина йу кхетаман ларарш долчу коьртачу дакъошна тӀе:

* **Ӏамадалар (Learning):** КИ йукъахь дуккха а тайпана Ӏамадаларан форманаш леладо. Уггаре аттаниг — гӀалат лелорца а, иза нисдарца а Ӏамадалар ду (trial and error).
* **Ойлайар (Reasoning):** КИ-но таро луш йу хьелашна нийса мах хадо а, логикаца цуьнан коьрта кхетаме таронаш гучуйаха а.
* **ГӀуллакх кхочушдар (Problem solving):** КИ йукъахь гӀуллакхаш кхочушдар лоруш ду билгалйинчу Ӏалашоне йа сацаме тӀедахка таро йолчу гӀуллакхийн раж санна.
* **ТӀелацам (Perception):** Оцу декъехь КИ-но леладо машинан тӀелацам, цо таро ло автономин транспорташна гуонахьара хьелаш лара а, дӀайаха а.

## КИ тайпанаш а, Ӏалашо а

Британника энциклопедехь КИ талламаш кхочушдо кхаа Ӏалашонан гурашкахь:

1. Шера кхоьллина интеллект (AGI йа чӀогӀа КИ) — цуьнан Ӏалашо йу ойла йан таро йолу машинаш кхоллар. Цуьнан коьрта лаам бу адаман кхетамца цхьа а башхалла йоцуш йолу машина кхоллар.
2. \*\*Лелош йолу КИ (Applied AI)\*\* — цуьнан Ӏалашо йу коммерцин агӀор лело таро йолу «кхетаме» ражаш кхоллар (масала, медицинан диагностикин ражаш а, биржахь йохк-эцаран ражаш а). Лелош йолчу КИ-но боккха толам баккхина.
3. \*\*Кхетаме симуляци (Cognitive simulation)\*\* — компьютеран моделаш лелош адаман кхетаме хьесапаш таллар а, симуляци йар а.

## Комментареш

## Билгалдахарш
# XIV бӀешо

|  |
| --- |
| II эзар шо |
| XII бӀешо — XIII бӀешо — **XIV бӀешо** — XV бӀешо — XVI бӀешо |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1290‑гӀа
 |  1290
 |  1291
 |  1292
 |  1293
 |  1294
 |  1295
 |  1296
 |  1297
 |  1298
 |  1299
 |
|  |
| 1300‑гӀа
 |  1300
 |  1301
 |  1302
 |  1303
 |  1304
 |  1305
 |  1306
 |  1307
 |  1308
 |  1309
 |
| 1310‑гӀа
 |  1310
 |  1311
 |  1312
 |  1313
 |  1314
 |  1315
 |  1316
 |  1317
 |  1318
 |  1319
 |
| 1320‑гӀа
 |  1320
 |  1321
 |  1322
 |  1323
 |  1324
 |  1325
 |  1326
 |  1327
 |  1328
 |  1329
 |
| 1330‑гӀа
 |  1330
 |  1331
 |  1332
 |  1333
 |  1334
 |  1335
 |  1336
 |  1337
 |  1338
 |  1339
 |
| 1340‑гӀа
 |  1340
 |  1341
 |  1342
 |  1343
 |  1344
 |  1345
 |  1346
 |  1347
 |  1348
 |  1349
 |
| 1350‑гӀа
 |  1350
 |  1351
 |  1352
 |  1353
 |  1354
 |  1355
 |  1356
 |  1357
 |  1358
 |  1359
 |
| 1360‑гӀа
 |  1360
 |  1361
 |  1362
 |  1363
 |  1364
 |  1365
 |  1366
 |  1367
 |  1368
 |  1369
 |
| 1370‑гӀа
 |  1370
 |  1371
 |  1372
 |  1373
 |  1374
 |  1375
 |  1376
 |  1377
 |  1378
 |  1379
 |
| 1380‑гӀа
 |  1380
 |  1381
 |  1382
 |  1383
 |  1384
 |  1385
 |  1386
 |  1387
 |  1388
 |  1389
 |
| 1390‑гӀа
 |  1390
 |  1391
 |  1392
 |  1393
 |  1394
 |  1395
 |  1396
 |  1397
 |  1398
 |  1399
 |
|  |
| 1400‑гӀа
 |  1400
 |  1401
 |  1402
 |  1403
 |  1404
 |  1405
 |  1406
 |  1407
 |  1408
 |  1409
 |

 |
| Хронологин таблица |

**14 бӀешо** — 100 шо еза заманан кийсиг, 1301 шеран 1 январь дуьйна 1400 шеран 31 декабрь кхаччалц.

ДӀасадаьржина ду гӀалат, 14 бӀешо *1300* шеран 1 январехь доладелла а, *1399* шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.
# Сомалийн мотт

| Сомалийн мотт |
| --- |
|  |
| Шен цӀе | сомал. Af-Soomaali |
| Пачхьалкхаш | Сомали, Сомалиленд, Эфиопи, Кени, Джибути |
| Официалан статус |
Сомали, Сомалиленд (непризнанно) |
| Мотт буьйцурш | 15—25 млн |
| Статус | кхерамзаллехь |
| Классификаци |
| Категори: |
Африкин меттанаш |
|
Афразийн макродоьзал
Кушитийн доьзал |
| Йоза | латиница, османья |
| Меттанийн кодаш |
| ГОСТ 7.75–97 | сом 615 |
| ISO 639-1 | so |
| ISO 639-2 | som |
| ISO 639-3 | som |
| WALS | som |
| Ethnologue | som |
| Linguasphere | 14-GAG-a |
| ABS ASCL | 9208 |
| IETF | so |
| Glottolog | soma1255 |
|  ХӀокху маттахь Википеди |

Сомалийн мотт баржар
Афразийн меттанаш
**Сомалийн мотт** (йа **сомали́**) Кушитийн меттанийн гена афразийн доьзалан йукъара мотт.

## Билгалдахарш
# Америкин Цхьаьнатоьхначу Штатийн Юккъера талламан урхалла

| Америкин Цхьаьнатоьхначу Штатийн Юккъера талламан урхалла |
| --- |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Административан центр | * Лэнгли, Фэрфакс[…]
* Виргини, Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ
 |
| Адрес | 1000 Colonial Farm Rd, McLean, VA 22101 |
| Организацин тайпа | Служба внешней разведки, Независимые агентства и корпорации Федерального правительства США |
| Кхоьллар |
| Кхоьллина терахь | 1947 шеран 18 сентябрь |
| Белхалойн барам | * 21 575 стаг (2013)
 |
| Хьалхара организаци | АЦШ пачхьалкхан Iедалан Лакхара федералан меженаш[…], Офис Директора Национальной разведки |
| Схьаевлла организацеш | Directorate of Operations, Directorate of Science and Technology, Operations Support Branch, Central Intelligence Agency Office of Inspector General |
| СовгӀаташ | премия «Двусмысленность» (1985) |
| cia.gov (инг.) |
|  Викиларми чохь медиафайлаш |

**Америкин Цхьаьнатоьхначу Штатийн Юккъера талламан урхалла**, ЦРУ (ингалсан маттахь *Central Intelligence Agency, CIA*) — Америкин Цхьаьнатоьхначу Штатийн Федералан урхаллин йозушйоцу агенталла ю. Цуьнан коьрта Ӏалашо ю кхечу пачхьалкхашкара организацийн а, адамийн а гӀуллакхах лаьцна хаамаш лахьор а, царна анализ яр а.
# 26 декабрь

| ←→Декабрь |
| --- |
|

| Орш | Шин | Кха | Йеар | ПӀе | Шот | КӀи |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 31 |   |   |   |

 |
| 2026 шо |

## Оцу динахь бинарш

* Мао Цзэдун (1893 шеран 26 декабрь — 1976 шеран 9 сентябрь) — XX бӀешеран Китайн пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакххо, маоизман коьрта теоретик.
* Ахтаев, Увайс Мажидович (*Вася Чечен*, 1930 шеран 26 декабрь — 1978 шеран 12 июнь) — нохчийн баскетболист, СССР вовшахтоьхна тобанан декъашхо.

## Оцу динахь белларш

* Димаев, Умар Димаевич (1908 шеран 1 октябрь — 1972 шеран 26 декабрь) — нохчийн музыкант а, композитор а, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артист.
* Шейх Дени Арсанов (1917 шеран 26 декабрь)