# Акхарой

| Акхарой |
| --- |
|  |
| Ӏилманан классификаци |
| йуккъера рангаш

|  |  |
| --- | --- |
| Домен: | Эукариоташ |

|  |  |
| --- | --- |
| Дуьне: | Дийнаташ |

|  |  |
| --- | --- |
| Бухара дуьне: | Eumetazoa |

|  |  |
| --- | --- |
| Ранг йоцу: | Bilateria |

|  |  |
| --- | --- |
| Ранг йоцу: | Deuterostomia |

|  |  |
| --- | --- |
| Тип: | Chordata |

|  |  |
| --- | --- |
| Бухара тип: | Vertebrata |

|  |  |
| --- | --- |
| Инфратип: | Gnathostomata |

|  |  |
| --- | --- |
| ТӀера класс: | Tetrapoda |

|  |  |
| --- | --- |
| Класс: | Mammalia |

|  |  |
| --- | --- |
| Бухара класс: | **Акхарой** |

 |
| Дуьненайукъара Ӏилманан цӀе |
| *Theria* Parker & Haswell, 1897 |
| Инфраклассаш |
| * Гай-тӀоьрмигенаш (Marsupialia)
* Плацентийнаш (Placentalia)
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сурт Викилармехь |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 179916 |
| NCBI   | 32525 |
| EOL   | 47048248 |
| FW   | 39860 |

 |

 |

Дехар «Экха» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.
**А́кхарой**, йа **дийна дуьненна тӀе йовларш**, йа **те́реш** (лат. Theria), — декха дийнатийн дерриг таханлера дийна дуьненна тӀедовлу декха дийнаташ цхьаьнатуху бухара класc, цара кӀорнеш йо тевна а ца дуьллуш (царна йукъахь плацентин а, гай-тӀоьрмигнаш а). Дерриш декха дийнаташ, адамаш тӀехь, — акхарой йу. Декха дийнаташна йукъахь акхаройн бухара классан дуьхьала хӀоттийна хӀоьаш доху хьалхара акхаройн бухара класс. Цхьацца (дукхаха дерг — ширйеллачу) классификацешкахь *Декха дийнаташ* а, *Акхарой* а терминаш синонимаш йу, ткъа акхарошна лелайо термин *Бакъ акхарой*; оцу классификацешкахь хьалхара акхарой акхаройн бухара класс йу.

Акхаройн векалийн арахьара лергаш хуьлу (уьш доцуш а хуьлу цхьацца хин дийнаташ, масала, бакъ тюленаш), церан кӀорнеш некхах йекхаш хуьлу, церан хуьлу хьорка, цуо церан леларан ницкъ тӀетуху (хьорка йац, тӀехьара когаш дӀадевллачеран — киткепарчеран, пиллигкогашдолчеран, сиренийн). Акхаройн классификаци цергаш вовшехлатаран суьртаца хӀоттайо.

## Этимологи

Дош схьадаьлла «акха» йа «экха» (орам) + р (суффикс) + ой (чаккхе).

## Классификаци

Декха дийнатийн йу дукха классификацеш. Инфраклассан тӀегӀанера ламастан классификаци лахара кепехь йу:

### Кладограмма

Молекулин анализца йолу декхачу дийнатийн филогени:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Декха дийнаташ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Цкъачекхдолийла дерш |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Бедамеранаш  |
|  |
|  |
Ехиднинаш  |
|  |

 |
|  |
| **Дийна дуьненна тӀе довлурш** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Гай-тӀоьрмигнаш |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Опоссумаш |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Australidelphia |
|  |
|  |
Ценолесташ  |
|  |

 |
|  |

 |
|  |
| Плацентинаш |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Atlantogenata |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Афротереш |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Ахбергнаш   |
|  |
|  |
Afroinsectiphilia |
|  |

 |
|  |
| Ксенартраш |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Броненосцаш  |
|  |
|  |
Йуьзинацергашшйоцурш  |
|  |

 |
|  |

 |
|  |
| Бореоэутереш |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Эуархонтоглираш |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Эуархонташ |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Тупайаш |
|  |
| Маймалкепарнаш |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
ТӀергӀатӀемаш |
|  |
|  |
Маймалш  |
|  |

 |
|  |

 |
|  |
| Цостукепарнаш |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Цостурш  |
|  |
|  |
Пхьагалкепарнаш  |
|  |

 |
|  |

 |
|  |
| Лавразиатереш |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Сагалматашдуурш  |
|  |
| Scrotifera |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
КуьйгатӀемашдерш  |
|  |
| Ферунгуляташ |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Бергашйерш |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Китошалабергийнаш   |
|  |
|  |
Шалабергийн йоцурш   |
|  |

 |
|  |
| Ferae |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Панголинаш  |
|  |
|  |
Деранаш   |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

1997 шарахь Малколм Маккенна а, Сьюзан Белл палеонтологаша кховдийра шен декхачеран классификацин, иза сихха къобал дира палеонтологаша, хӀетте а кхечу биологаша жигара лелош йоцушехь. Системин башхалла ю чӀогӀа жигара таксонаш лелор, церан йу йуккъера — инфраклассна а, тобанна йукъара — ранг.

Класс **Mammalia Бухара класс **Prototheria** (цхьаъ чекхдалар долу)
	+ Инфракласс †**Allotheria**
	+ Инфракласс †**Triconodonta**
	+ Инфракласс ..**Holotheria**
		- Суперкогорта **Theria Когорта **Marsupialia** (тоьрмигберш)
				+ Магнтоба **Australidelphia** (австралин тоьрмигберш а, сонякепара опоссум а)
				+ Магнтоба **Ameridelphia** (тоьрмигберш Керла дуьне)
			* Когорта **Placentalia** (плацента йерш)
				+ Магнтоба **Xenarthra** (йуьззина цергаш йоцурш)
				+ Магнтоба **Epitheria**
					- Грандтоба **Anagalida**: тобанаш Rodentia, Lagomorpha, Macroscelididae
					- Грандтоба **Ferae**: тобанаш Carnivora, Pholidota, Creodonta†, кхин а

уллера йелла тобанаш

* + - * + - Грандтоба **Lipotyphla**: тоба Insectivora
					- Грандтоба **Archonta**: тобанаш Dermoptera, Chiroptera, Primates, Scandentia
					- Грандтоба **Ungulata** (бергаш йерш)
						* Тоба Tubulidentata (incertae sedis)
						* Миртоба **Eparctocyona**: тобанаш Condylarthra†, Cetacea, Artiodactyla
						* Миртоба **Meridiungulata**† (йелла къилбаамерикин бергаш йерш)
						* Миртоба **Altungulata**: тобанаш Proboscidea, Hyracoidea, Sirenia, Perissodactyla

Эутерешна (плацента йолчарна) йукъа йоьду иттаннал сов йелла тобанаш, масала: †лептиктидаш, †диноцераташ, †кондилартраш, †нотоунгуляташ, кхин йерш.

## ТӀаьххьара талламаш

1997 шерал тӀаьхьа карийна шира тереш (масала, эомайя, синодельфис, юрамайя), иштта кхин а лерина йина хьалха хиллачу хаамийн анализо далийра **Акхарой** бухара классан эволюцин а, филогенин а хьажар хаъал хийцаделла хиларе. Иштта, дикка хийцаделира **Holotheria** тобанан маьӀна, иза Маккеннин а, Беллан а цхьаьнатоьхна йара кхоъ бухара тоба: Chronoperatidae доьзал а, Kuehneotheria а, Trechnotheria а «тӀехулара легионаш» а. Хьалхара ши бухара тоба декха дийнатийн гӀадах цкъадехьадаларанчел хьалха дӀакъаьстаний хиинчул тӀаьхьа, оцу тобанан чухоам хаъал шорбира: хӀинца цунна чохь йу хьахийна ши бухара тоба а, **Mammalia** классан *йерриг* краун-тоба а. Молекулин филогенетикин кхиамаш бахьнехь хаъал нисдира гай-тӀоьрмигчеран а, плацентинчеран а филогени.

## Билгалдахарш

## Литература

* *Luo Zhe-Xi, Kielan-Jaworowska Z., Cifelli R. L.* In quest for a phylogeny of Mesozoic mammals // Acta Palaeontologica Polonica. — 2002. — Vol. 47, № 1. — P. 1—78.
* *van Rheede T., Bastiaans T., Boone D. N., Hedges S. B., de Jong W. W., Madsen O.* The Platypus Is in Its Place: Nuclear Genes and Indels Confirm the Sister Group Relation of Monotremes and Therians // *Molecular Biology and Evolution*, 2006, **23** (3). — P. 587—597. — DOI:10.1093/molbev/msj064.
* *Wozencraft, W. C.* Mammal Species of the World / Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds). — 3rd edition. — Johns Hopkins University Press, 16 November 2005. — ISBN 0-801-88221-4.

## Хьажоргаш

* *Раутиан А. С., Раутиан Г. С., Николаев С. И., Антонаракис С. Е.* 2007. Историческая зоогеография тетрапод и молекулярное датирование подтверждают неожиданно раннее расхождение основных стволов млекопитающих
* Предки современных зверей жили 160 млн лет назад