Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tiĕng-ò̤

Tiĕng-ò̤
**Tiĕng-ò̤** (天河), iâ hô̤ lō̤ **Ngṳ̀ng-háng** (銀漢) hĕ̤k **Ngṳ̀ng-ò̤** (銀河), hŏk-miàng giéu lō̤ **Ngṳ̀ng-ò̤-hiê** (銀河系), sê nē̤ng-gă tái-iòng-hiê găk gì siŏh ciáh sĭng-hiê. Tiĕng-ò̤ diē-sié chă-bók-dŏ̤ ô 1,000 é gáu 4,000 é lăk hèng-sĭng, gūi chiĕng ciáh sĭng-tuàng gâe̤ng sĭng-hùng cŭ-siàng gì hiê-tūng, gó ô iā sâ̤ cṳ̄ng sĭng-cié ké-tā̤ gâe̤ng sĭng-cié ŭ-dìng.

Tiĕng-ò̤ dĭk-géng ô 100,000 guŏng-nièng hī māng dòng, dṳ̆ng-sĭng ô 12,000 guŏng-nièng hī māng gâiu, â̤ káng-giéng gì nó̤h gì cék-liông sê tái-iòng gì 1400 é buôi.

Tiĕng-ò̤ â̤ cê̤ṳ-diōng, ĭ gì dṳ̆ng-sĭng hô̤ lā̤ ngṳ̀ng-sĭng.

Tiĕng-ò̤ téng dê-giù lā̤ káng guó kó̤ iā chiông siŏh dèu ngṳ̀ng-sáik gì ò̤, gó-chṳ̄ Dṳ̆ng-guók duâi-buô-hông dê-kṳ̆ ciŏng ĭ hô̤ lā̤ „Ngṳ̀ng-ò̤“.
# Tò̤-huòng

|  |
| --- |
| **Tò̤-huòng-chê** |
| —  **Dĭk-hăk-chê**  — |
| **桃園市** |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Gì** |  **Hŭi-ciŏng** |

 |
|  gì ôi-dé |
| Cô̤-biĕu: ﻿ / ﻿  |
| Guók-gă
  |  Dài-uăng
 |
| **Céng-hū** |
|  - Chê-diòng(市長)
  | Diŏng Siêng-céng  |
| **Miêng-cék** |
|  - Dŭ-liāng
  | 1,220.95 km2 |
| **Ìng-kēu** (2016) |
|  - Dŭ-liāng | 2,116,988 nè̤ng |
| Uōng-câng | www.tycg.gov.tw |

**Tò̤-huòng-chê** (桃園市) sê Dài-uăng să̤-báe̤k-buô gì siŏh ciáh dĭk-hăk-chê.

## Lĭk-sṳ̄

## Hèng-céng Dăng-ôi

Sĭng-báe̤k-chê dŭ-liāng ô 13 ciáh kṳ̆:

* Tò̤-huòng-kṳ̆ (桃園區)
* Dṳ̆ng-lĭk-kṳ̆ (中壢區)
* Dâi-kă̤-kṳ̆ (大溪區)
* Iòng-muòi-kṳ̆ (楊梅區)
* Lù-dé̤ṳk-kṳ̆ (蘆竹區)
* Duâi-huòng-kṳ̆ (大園區)
* Gŭi-săng-kṳ̆ (龜山區)
* Báik-dáik-kṳ̆ (八德區)
* Lṳ̀ng-tàng-kṳ̆ (龍潭區)
* Bìng-déng-kṳ̆ (平鎮區)
* Sĭng-ók-kṳ̆ (新屋區)
* Guăng-ĭng-kṳ̆ (觀音區)
* Bô-hĭng-kṳ̆ (復興區)

## Dê-lī gâe̤ng Ké-hâiu

## Gĭng-cá̤

## Ùng-huá Ngṳ̄-ngiòng

### Ngiê-sŭk

### Lṳ̄-iù

### Gáu-ṳ̆k
# Mā-cū (Dō̤)

Mā-cū gì ôi-dé
**Mā-cū** (馬祖) sê Lièng-gŏng dĕ̤ng-buô 19 bĭh dō̤-sê̤ṳ gì tūng-chĭng, gĭng-dáng sê sṳ̆k Dṳ̆ng-huà Mìng-guók Hók-gióng-sēng Lièng-gŏng-gâing guāng gì. Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók iâ gōng cê-gă dó̤i cŭ-uái ô ciō-guòng, ciŏng ĭ gŭi gáu Hók-gióng-sēng Hók-ciŭ-chê Lièng-gŏng-gâing â-dā̤ guāng, sĭk-cié táu-dā̤ mò̤ tūng-dê guó.

Mā-cū gì mìng-chĭng (名稱) sê téng Hók-gióng buōng-iòng gì sìng-siĕng Mā-cū Bò̤-bò̤ lì gì.

Mā-cū dê-kṳ̆ gì iè-mìng ciō-iéu sê téng Diòng-lŏ̤h (長樂) lì gì. Gó-chṳ̄ gĭng-dáng gì Mā-cū ngṳ̄-ngiòng ùng-huá dŭ cêng chiông Diòng-lŏ̤h.

## Ciō-iéu Dō̤-sê̤ṳ

* Nàng-găng-dō̤ (南竿島)
* Báe̤k-găng-dō̤ (北竿島)
* Gŏ̤-dĕng-dō̤ (高登島)
* Liông-dō̤ (亮島)
* Dĕ̤ng-gṳ̄-dō̤ (東莒島), Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k gó̤ ĭ Dĕ̤ng-kēng-dō̤ (東犬島)
* Să̤-gṳ̄-dō̤ (西莒島), Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k gó̤ ĭ Să̤-kēng-dō̤ (西犬島)
* Dĕ̤ng-īng-dō̤ (東引島)
* Să̤-īng-dō̤ (西引島)
# Google

*"**Google**" sê siŏh piĕng Bàng-uâ-cê ùng-ciŏng, buóh ché̤ṳ Háng-cê bēng-buōng "**谷歌**", dók cŭ-uái.*
Google
**Google**, Dṳ̆ng-ùng iâ hô̤ lā̤ **Gók-gŏ̤** (谷歌), sê siŏh ciáh Mī-guók gŭng-sĭ, iâ sê Internet sĕu-sáuk īng-kìng gì miàng-cê. Google gŭng-sĭ diŏh 1998 nièng 9 nguŏk sìng-lĭk. Có̤ gì cī biĕh sĕu-sáuk īng-kìng, sê gĭng-dáng sié-gái siông có̤i duâi gì sĕu-sáuk īng-kìng.
# Să̤-băng-ngà-ngṳ̄

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

Să̤-băng-ngà-ngṳ̄ diŏh sié-gái siông
**Să̤-băng-ngà-ngṳ̄**  (西班牙語, *español*) sê Éng-dô Ĕu-lò̤-bă Ngṳ̄-hiê Lá-dĭng-ngṳ̄-cŭk gì siàng-uòng, sê sié-gái ciō-iéu gì ngṳ̄-ngiòng cĭ-ék. Să̤-băng-ngà-ngṳ̄ sê Ĕu-ciŭ Să̤-băng-ngà-nè̤ng gâe̤ng Lá-dĭng Mī-ciŭ-nè̤ng sāi gì ngṳ̄-ngiòng. Să̤-băng-ngà-ngṳ̄ gâe̤ng É-dâi-lé, Huák-guók sê chĭng-chék. Ciòng sié-gái ī Să̤-băng-ngà-ngṳ̄ có̤ mū-ngṳ̄ gì nè̤ng dŭ-liāng ô 4 é nè̤ng.

Ĭng-ngṳ̄ Wikibooks ô guăng-ṳ̀ **Să̤-băng-ngà-ngṳ̄** gì kuó-buōng.

Wikipedia
Wikipedia ô cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng gì bēng-buōng:
**Să̤-băng-ngà-ngṳ̄ Wikipedia**
# Alabama

|  |
| --- |
| **Alabama** |
| —  **Ciŭ**  — |
| **State of Alaska** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Gì** |  **Hŭi-ciŏng** |

 |
| Alabama gì ôi-dé |
| Guók-gă
  |  Mī-guók
 |
| Siū-hū | Montgomery |
| **Miêng-cék** |
|  - Dŭ-liāng
  | 52,419 km2 |
| **Ìng-kēu** (2018) |
|  - Dŭ-liāng | 4,887,871 nè̤ng |
|  - Mĭk-dô |
93.2/km2 |

**Alabama** sê Mī-guók gì siŏh ciáh ciŭ.
# Káh-gă-uâ Pĭng-ĭng Huŏng-áng

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

**Káh-gă-uâ Pĭng-ĭng Huŏng-áng** (客家話拼音方案) sê Guōng-dĕ̤ng-sēng gáu-ṳ̆k buô-muòng găk 1960 nièng 9 nguŏk gŭng-buó gì Guōng-dĕ̤ng Pĭng-ĭng Huŏng-áng cĭ ék, sāi Guōng-dĕ̤ng-sēng Muòi-ciŭ-chê Muòi-gâingMuòi-siàng kēu-ĭngcó̤ biĕu-cūng, sāi Lá-dĭng cê-mō̤ pĭng-siā ngṳ̄-ĭng, gó sāi êu-siông-huŏng biĕu só-cê biēu-sê sĭng-diêu

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu
# 禹

大**禹**是敆四千年以前其傳說人物。「傳說」就是講有記載，也可能有，也可能無。傅說講舊底溪水做野大，下底都是水，禹帶頭去治水，水乞引别道來行，水儥鋍𡅏，就號「大禹治水」，禹治水三回由自家門口行過都無行裏。

禹是堯、舜、禹這三隻中國上古時代野有名其首領臺中第三隻。堯、舜、禹當時是禪讓制，俤儂做其好就掏乞俤儂做，遘禹開始傳下。
# Dṳ̆ng-guók Káung-nĭk Ciéng-cĕng

**Dṳ̆ng-guók Káung-nĭk Ciéng-cĕng** (中國抗日戰爭) sê cī Dṳ̆ng-huà Mìng-guók diŏh 1937 nièng gáu 1945 nièng cĭ găng huāng-káung Dâi-nĭk-buōng Dá̤-guók chĭng-liŏh gì ciéng-cĕng. Ĭ iâ sê Dâ̤-nê-ché̤ṳ Sié-gái Dâi-ciéng gì siŏh-buô-hông.
# Hàng Ṳ̄

| Hàng Ṳ̄ |
| --- |
|  |
| Chók-sié |
768 nièng
孟州市  |
| Guó-sié |
824 nièng 12 nguŏk 25 hô̤  (56 huói)
長安  |
| guók-cĭk |
Dòng-dièu  |
| â̤ gōng |
Háng-ngṳ̄  |
| cŭng-gáu |
Ṳ̀-gă  |
| Cék-ngiĕk |
詩人, 哲學家, cáuk-gă, cṳ̆-huák-gă, céng-dê-gă, 歷史學家  |
| Giāng |
韓昶, 韓挐, 韓州仇  |
| Nòng-bâ |
韓仲卿  |
| Hiăng-diê ciā-muói |
韓會  |
| [diŏh Wikidata gāi] |

**Hàng Ṳ̄** (韓愈, 768 nièng  – 824 nièng ), cê **Tó̤i-cĭ** (退之), sê Dṳ̆ng-guók Dòng-dièu sèng-âu gì siŏh ciáh chók-miàng gì ùng-hŏk-gă. Ĭ sê "Dòng Sóng Báik-dâi-gă" (唐宋八大家) cĭ ék.

## Ùng-hŏk cáuk-pīng

### Gū-ùng)

* *Sṳ̆-siók* 師說
* *Mā-siók* 馬說
* *Nguòng-hūi* 原毀

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu

## Ngiê-dāu lièng-ciék

* 川合康三：〈遊戲的文學——以韓愈的“戲”為中心 互聯網檔案館其存檔，存檔日期2021-01-02.〉.
* 何沛雄：〈宋代古文家的“尊韓” 互聯網檔案館其存檔，存檔日期2021-01-02.〉.
# Ièng-ciŭ-lṳ̆k

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

Dĭk-géng sê 1 gì ièng-hìng ciŭ-diòng sê π.
**Ièng-ciŭ-lṳ̆k** (圓周率, ék-buăng sāi Hĭ-lé-nà̤ cê-mō̤ *π* biēu-sê) sê ièng gì ciŭ-diòng gâṳng dĭk-géng gì bī-dĭk, dâi-kái sê 3,141 592 653 589 793 238 462 643 383 279 502 884 197 169 399 375 105 820 974 944 592 307 816 406 286 208 998 628 034 825 342 117 067 9... .
# Chiēng-cāi

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

Nè̤ng gì chiēng-cāi. Iêu-biĕng gáu cō̤-biĕng: duâi-cāi, giĕ-gáe̤k-ciā, dâi-dŏng-cāi, ù-mìng-cāi gâe̤ng muōi-chiēng-cāi.
**Chiēng-cāi** (掌指, iâ ô nè̤ng tĕ̤k ciēng-cāi), iâ̤ hô̤ lā̤ **chiū-cāi** (手指), **chiū-chiēng-cāi** hĕ̤k-ciā **chiū-ciōng-cāi** (手掌指), sê chiū có̤i sèng-dāu gì buô-ôi. Nè̤ng gì chiēng-cāi ô ngô ciáh: duâi-cāi, giĕ-gáe̤k-cāi, dâi-dŏng-cāi, ù-mìng-cāi gâe̤ng muōi-chiēng-cāi.
# Sùng-dĭng Huòng-dá̤

**Mìng Sṳ̆-cŭng** (明思宗, 1611 n. - 1644 n.), miàng **Ciŏ Iù-giēng** (朱由檢), sê Mìng-dièu gì có̤i hâiu siŏh ciáh huòng-dá̤, 1627 nièng gáu 1644 nièng câi-ôi. Nièng-hô̤ Sùng-dĭng, gó-chṳ̄ ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ **Sùng-dĭng Huòng-dá̤** (崇禎皇帝). Ĭ sê Tái-chiŏng Huòng-dá̤ gì giāng.
# Hŭng-cūi

**Hŭng-cūi** (風水) cêu sê ké̤ṳk dê-huŏng káng-sióng, hiêng-diòng kō̤-chă dê-huŏng gì hŭng gâe̤ng cūi, sōng-dĕk găk diê-uái kī gṳ̆ng-dâing, kī chió, kī chŏng hĕ̤k-ciā kī muó gì siŏh cṳ̄ng huŏng-huák. Iā sâ̤ nè̤ng giéng-gáe̤k hŭng-cūi sê siŏh cṳ̄ng mì-séng, bók-guó, hŭng-cūi diē-sié mâ̤ ciēu gì nó̤h â̤ dé̤ṳng sāi kuŏ-hŏk nguòng-lī lì gāi-sék, gó-chṳ̄ ô gì nè̤ng giéng-gáe̤k hŭng-cūi ng-sê mì-séng.

## Gái káng

* Báik-guá
* Tái-gĭk
* Ngū-hèng
* ê-gĭng
* Káng-miâng
# Bayingolin

|  |
| --- |
| **Bayingolin Mùng-gū Cê̤ṳ-dê-ciŭ** |
| —  **Cê̤ṳ-dê-ciŭ**  — |
| **بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى‎ 巴音郭楞蒙古族自治州** |
| **Háng-ngṳ̄ diōng-siā** |
|  - Háng-ngṳ̄ | 巴音郭楞蒙古自治州 |
|  - Pĭng-ĭng | Bāyīnguōlèng Měnggǔ Zìzhìzhōu |
| **Uyghur-ngṳ̄ diōng-siā** |
|  - Uyghur-ngṳ̄ | بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى |
|  - Lá-dĭng | Bayingholin Mongghol Aptonom Oblasti |
|  - Kyril | Байиңһолин Моңғул Апtоном 'Обласtи |
|  gì ôi-dé |
| Bayingolin Mùng-gū Cê̤ṳ-dê-ciŭ |
| Guók-gă
  |  Dṳ̆ng-guók
 |
| Cê̤ṳ-dê-kṳ̆
  | Sĭng-giŏng
 |

**Bayingolin**, ciòng miàng hô̤ lā̤ **Bayingolin Mùng-gū Cê̤ṳ-dê-ciŭ**, sê Dṳ̆ng-guók Sĭng-giŏng Uyghur Cê̤ṳ-dê-kṳ̆ gì siŏh ciáh cê̤ṳ-dê-ciŭ.
# 2000 nièng-dâi

|  |  |
| --- | --- |
| **Chiĕng-gī:** | **2 chiĕng-gī** |
| **Sié-gī:** | 19 sié-gī | **20 sié-gī** | 21 sié-gī |
| **nièng-dâi:** | 1970 nièng-dâi | 1980 nièng-dâi | 1990 nièng-dâi | **2000 nièng-dâi** | 2010 nièng-dâi | 2020 nièng-dâi | 2030 nièng-dâi |
| **nièng:** | 2000 nièng | 2001 nièng | 2002 nièng | 2003 nièng | 2004 nièng | 2005 nièng | 2006 nièng | 2007 nièng | 2008 nièng | 2009 nièng |

**2000 nièng-dâi** téng 2000 nièng 1 nguŏk 1 hô̤ kăi-sṳ̄, gáu 2009 nièng 12 nguŏk 31 hô̤ giék-sók.

## Duâi dâi
# Cóng

iā cóng gì huă
**Cóng** (俊), bô hô̤ lā̤ **piĕu-liông** (漂亮) gâe̤ng **hō̤-káng** (好看), sê siŏh bĭh kái-niêng, cī hī ník-giāng â̤-sāi ké̤ṳk nè̤ng huăng-hī gāng-gáuk gì nó̤h.

## Gái Ché̤ṳ

* Giăng-nè̤ng (驚儂)

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu

|  |  |
| --- | --- |
|
 | *Wikimedia Commons diē-sié ô gâe̤ng **Cóng** ô-găng-guó gì nô̤i-ṳ̀ng.* |
# Gŏng Dĕk-mìng

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

| Gŏng Dĕk-mìng |
| --- |
|  |
| Mū-ngṳ̄-miàng |
江泽民 |
| Chók-sié |
1926 nièng 8 nguŏk 17 hô̤
Iòng-ciŭ  |
| Guó-sié |
2022 nièng 11 nguŏk 30 hô̤  (96 huói)
Siông-hāi  |
| Guó-sié nguòng-ĭng |
白血病, 器官衰竭  |
| guók-cĭk |
Dṳ̆ng-huà Mìng-guók, Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók  |
| Mū-ngṳ̄ |
Háng-ngṳ̄  |
| â̤ gōng |
Háng-ngṳ̄, Ĭng-ngṳ̄, Ngò̤-lò̤-sṳ̆-ngṳ̄, Romania-ngṳ̄, Nĭk-buōng-ngṳ̄, Huák-ngṳ̄, Dáik-ngṳ̄, Să̤-băng-ngà-ngṳ̄, Urdu-ngṳ̄  |
| cŭng-gáu |
無神論  |
| Mū-hâu |
江蘇省揚州中學, 國立中央大學, 交通大學, 揚州市東關小學, Siông-hāi Gău-tŭng Dâi-hŏk  |
| Cék-ngiĕk |
céng-dê-gă, 電氣工程師  |
| Gó-ciō |
Siông-hāi Gău-tŭng Dâi-hŏk, 上海益民食品一廠, 上海制皂廠, 中國聯合工程有限公司, 中國第一汽車集團有限公司, 上海電器科學研究所, 武漢熱工機械研究所, 中華人民共和國第一機械工業部, 中華人民共和國進出口管理委員會, 中華人民共和國電子工業部, 上海市人民政府, 中國共產黨上海市委員會, 中國共產黨中央委員會  |
| Céng-dōng |
Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng  |
| Cáuk-pīng |
江澤民文選, 科學在中國：意義與承諾, 能源發展趨勢及主要節能措施, 對中國能源問題的思考  |
| Lâu-mā |
王冶坪  |
| Giāng |
江綿恆, 江綿康  |
| Nòng-bâ |
江世俊  |
| Nòng-nā̤ |
王者蘭  |
| Hiăng-diê ciā-muói |
江澤慧  |
| [diŏh Wikidata gāi] |

**Gŏng Dĕk-mìng** (江澤民, 1926 nièng 8 nguŏk 17 hô̤ – 2022 nièng 11 nguŏk 30 hô̤) Gŏng-sŭ Iòng-ciŭ nè̤ng, sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gì céng-dê-gă gâe̤ng Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng dâ̤ 3 dâi liāng-dô̤-ìng.

Ĭ găk 1989 nièng gì Dâ̤13 gái 4 Dṳ̆ng ciòng-huôi gà̤-lēng dŏng-sōng Dṳ̆ng Gê̤ṳng gì cūng-cṳ̆-gé, 1993 nièng dŏng-sōng Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók Guók-gă Ciō-sĭk. 2005 nièng sṳ̀-cék.

|  |
| --- |
| **Gŏng Dĕk-mìng** |
| guăng-uòng |
| sèng siŏh êng: **Iòng Siông-kŏng** | **Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók guók-gă ciō-sĭk** 1993 nièng - 2003 nièng | â siŏh êng: **Hù Gīng-dò̤** |
| céng-dōng cék-ô |
| sèng siŏh êng: **Diêu Ciē-iòng** | **Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng Dṳ̆ng-iŏng Ūi-nguòng-huôi cūng-cṳ̆-gé** 1989 nièng - 2002 nièng | â siŏh êng: **Hù Gīng-dò̤** |
# Ciŏ Ṳ̀ng-gĭ

| Ciŏ Ṳ̀ng-gĭ |
| --- |
|  |
| Mū-ngṳ̄-miàng |
朱镕基 |
| Chók-sié |
1928 nièng 10 nguŏk 1 hô̤  (97 huói)
Diòng-să  |
| guók-cĭk |
Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók  |
| â̤ gōng |
Háng-ngṳ̄ Guăng-uâ, Ĭng-ngṳ̄  |
| Mū-hâu |
Chĭng-huà Dâi-hŏk  |
| Cék-ngiĕk |
céng-dê-gă, 工程師, 商人  |
| Gó-ciō |
Chĭng-huà Dâi-hŏk  |
| Céng-dōng |
Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng  |
| Lâu-mā |
勞安  |
| Giāng |
朱雲來  |
| Nòng-bâ |
朱寬澍  |
| [diŏh Wikidata gāi] |

**Ciŏ Ṳ̀ng-gĭ** (朱鎔基, 1928 nièng 10 nguŏk 23 hô̤ –  ) Ăng-hŭi Hŭng-iòng nè̤ng, sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gì céng-dê-gă. Ĭ sê Mìng-dièu huòng-dá̤ Ciŏ Nguòng-ciŏng gì hâiu-dâi.

Ĭ găk 1998 nièng gáu 2003 nièng dài-dŏng sê Dṳ̆ng-guók gì Guók-ô-iêng cūng-lī.
# Chiông-gì

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

Chiông-gì muōi giàng sèng-âu gì bà̤-huák
**Chiông-gì** (象棋) sê Dṳ̆ng-guók diòng-tūng gì siŏh cūng gì lôi iù-hié, ô gì sèng-âu buóh siŏng gâe̤ng guók-cié chiông-gì kṳ̆-bié kŭi lì, dĕk-lìng-é gó̤ ĭ **Dṳ̆ng-guók chiông-gì** (中國象棋). Dṳ̆ng-guók, Uŏk-nàng, Liù-giù káh-dièu ciā gì gì nè̤ng bī-gáu sâ̤.

Chiông-gì iù lâng ciáh nè̤ng giàng, siŏh ciáh nè̤ng niĕng è̤ng gì cī, siŏh ciáh nè̤ng niĕng ŭ gì. Ék-buăng lì gōng, niĕng è̤ng gì diŏh sèng giàng. Muōi siŏh huŏng dŭ ô 1 lăk cióng, 2 lăk sê̤ṳ, 2 lăk dièng, 2 tàu mā, 2 lăk gṳ̆, 2 lăk páu gâe̤ng 5 lăk cók. Páh cióng hô̤ lā̤ ciŏng-gŭng (將軍), nâ sê ciŏng-gŭng ī-hâiu mò̤-dó̤i-cāu cêu hô̤ lā̤ sák-gì (殺棋) hĕ̤k-ciā uòng-gì (完棋), ké̤ṳk nè̤ng sák-gì gì hī siŏh huŏng cêu suŏ lāu. Nâ sê hŭ-nè̤ng dŭ mò̤ bâing-huák ciŏng dó̤i-huŏng gì cióng tài lâi, cêu hô̤ lā̤ huò-gì (和棋).

Gì-buàng dâi-dŏng ô siŏh hòng kĕ̤ng gì dê-huŏng, gà̤-dēng siā Háng-cê „河界“(ò̤-gái) lâng cê, ciā dê-huŏng ék-buăng ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ ò̤ (河). Muōi siŏh huŏng có̤i-hâiu siŏh hòng dŭ ô siŏh ciáh gâe̤ng Háng-cê „米“ (mī) cê iā chiông gì dê-huŏng, cuòi hô̤ lā̤ gṳ̆ng (宮). Dièng mâ̤ sāi guó ò̤; cók-giāng guó ò̤ ī-hâiu â̤ sāi hòng giàng; chióng gâe̤ng sê̤ṳ mâ̤ sāi chók-gṳ̆ng.

## Chiông-gì-cī gâe̤ng giàng-huák

| Gì gì iông-sék | Miàng-cê | Háng-cê | Giàng-huák |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Chióng | 將 | Iâ hô̤ lā̤ chiŏng-gŭng. Â̤ sāi hòng lā̤ hĕ̤k-ciā dĭk lā̤ giàng siŏh gák, mâ̤ sāi chók-gṳ̆ng. Mâ̤ sāi ké̤ṳk nè̤ng siăh lâi, mâ̤ sāi gâe̤ng dó̤i-huŏng gì cióng ciáng-ciáng sék dó̤i lā̤ (cuòi hô̤ lā̤ dó̤i-chióng). Nâ sê cê-gă gì chióng siŏh sī cêu suŏ lāu. |
|  | Sê̤ṳ | 士 | Nâ dé̤ṳng diŏh gṳ̆ng diē-sié ciâ lā̤ giàng, muōi siŏh huòi giàng siŏh gák. Duâi bô-hông gì sèng-âu ciā gì sê dò̤ lā̤ bō̤-hô cióng gì. Giàng sê̤ṳ iâ hô̤ lā̤ „biék sê̤ṳ“. |
|  | Dièng | 田 | Giàng dièng(田) cê gák, gó-chṳ̄ hô̤ lā̤ „dièng“. Dièng cê gák gì dâi-dŏng hô̤ lā̤ dièng-ngāng, mâ̤ sāi ô cī, nâ mò̤ giàng mâ̤ guó. Dièng mâ̤ sāi guó ò̤. |
|  | Gṳ̆ | 車 | Hòng, dĭk dŭ â̤ giàng, nâ sê mò̤ cī dū diŏh diô dâi-dŏng, é̤ṳ giàng gūi buô giàng gūi buô, gó-chṳ̄ sê chiông-gì dâi-dŏng gì siŏh cṳ̄ng iā dâe̤ng-iéu gì gì. |
|  | Mā | 馬 | Giàng nĭk(日) cê gák: cêu sê dēng sèng giàng sèng siŏh buô, gái ciâ lā̤ giàng siŏh buô, cī lâng buô hăk-siŏh-dŏi. Sèng-dāu hŭ-uái hô̤ lā̤ mā-kă, mâ̤ sāi ô cī, nâ mò̤ mâ̤ giàng. Cuòi iā hō̤ lī-gāi: mā gì giàng-huák dēng sê tàu-sĕng gōng gì lâng buô hăk siŏh buô, nâ sê tàu siŏh buô dŭ giàng mâ̤ lì, cêu ng-sāi gōng dâ̤ 2 buô lāu. Mā sê chiông-gì diē-sié có̤i lùng-uăk gì siŏh cī. |
|  | Páu | 炮 | Giàng diô gì sèng-âu gâe̤ng gṳ̆ siŏh iông; siăh cī gì sèng-âu diŏh gák siŏh cī páh guó gò̤, sùi-biêng gūi gák dŭ â̤ sāi. |
|  | Cók | 卒 | Iâ hô̤ lā̤ „cók-giāng“. Muōi siŏh buô giàng siŏh gák; muōi guó ò̤ gì sèng-âu nâ dé̤ṳng hióng sèng-dāu dĭk-dĭk-sék giàng siŏh gák; guó ò̤ ī-hâiu iâ â̤ hòng lā̤ giàng. Mâ̤ sāi hâiu-tó̤i. |

|  |  |
| --- | --- |
|
 | *Wikimedia Commons diē-sié ô gâe̤ng **Chiông-gì** ô-găng-guó gì nô̤i-ṳ̀ng.* |
# Buông

Buông
**Buông** (飯) sê siŏh bĭh kĕk dêu có̤ gì dòng-dòng-sék gì siăh gì nó̤h.

## Gái Ché̤ṳ

* Miêng (麵)
* Diāng-bă (鼎巴)

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu

|  |  |
| --- | --- |
|
 | *Wikimedia Commons diē-sié ô gâe̤ng **Buông** ô-găng-guó gì nô̤i-ṳ̀ng.* |
# Bìng-tàng Cŭng-hăk Sĭk-ngiêng-kṳ̆

**Bìng-tàng Cŭng-hăk Sĭk-ngiêng-kṳ̆** (平潭綜合實驗區) sê Hók-gióng-sēng diŏh Hók-ciŭ-chê Bìng-tàng-gâing siék gì siŏh ciáh cŭng-hăk sĭk-ngiêng-kṳ̆.

Hók-ciŭ-chê céng-hū diŏh 2009 nièng 7 nguŏk siék ciā cŭng-hăk sĭk-ngiêng-kṳ̆, hī sèng-âu sê sṳ̆k Hók-ciŭ-chê guāng gì. Téng 2013 nièng 7 nguŏk kăi-sṳ̄, Hók-gióng-sēng céng-hū ciék-chiū guāng ciā sĭk-ngiêng-kṳ̆, biéng siàng gâe̤ng dê-ngék-chê dùng-duâi gì siŏh ciáh hèng-céng gĭ-gáiu.

Bìng-tàng Cŭng-hăk Sĭk-ngiêng-kṳ̆ nâ guāng Bìng-tàng siŏh ciáh gâing. Bók-guó, Bìng-tàng-gâing diŏh hèng-céng dăng-ôi siông gó sê sṳ̆k Hók-ciŭ-chê.
# 1 nguŏk 1 hô̤ (nùng-lĭk)

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Nùng-lĭk 1 nguŏk** | >> |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |   |
| Nùng-lĭk nguŏk-lĭk |

**1 nguŏk 1 hô̤** sê nùng-lĭk 1 nguŏk gì dâ̤ 1 gĕ̤ng.
# Niigata-gâing

|  |
| --- |
| **Niigata-gâing 新潟県** |
| —  **Gâing**  — |
| **Nĭk-buōng-ngṳ̄ diōng-siā** |
|  - Nĭk-buōng-ngṳ̄ | 新潟県 |
|  - Kana | にいがたけん |
|  - Lò̤-mā-cê | Niigata-ken |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Gì** |  **gâing-chiŏng** |

 |
| Niigata-gâing gì ôi-dé |
| Guók-gă
  |  Nĭk-buōng
 |
| Dê-huŏng
  | Chūbu
 |
| Siū-hū | Niigata |
| **Miêng-cék** |
|  - Dŭ-liāng
  | 12,584.18 km2 |
| **Ìng-kēu** (July 1, 2019) |
|  - Dŭ-liāng | 2,227,496 nè̤ng |
|  - Mĭk-dô |
177/km2 |
| Uōng-câng | www.pref.niigata.lg.jp |

**Niigata-gâing** (新潟県) sê Nĭk-buōng gì siŏh ciáh gâing.
# 1871 nièng

|  |  |
| --- | --- |
| **Chiĕng-gī:** | **2 chiĕng-gī** |
| **Sié-gī:** | 18 sié-gī | **19 sié-gī** | 20 sié-gī |
| **Nièng-dâi:** | 1840 nièng-dâi | 1850 nièng-dâi | 1860 nièng-dâi | **1870 nièng-dâi** | 1880 nièng-dâi | 1890 nièng-dâi | 1900 nièng-dâi |
| **Nièng:** | 1866 nièng | 1867 nièng | 1868 nièng | 1869 nièng | 1870 nièng | **1871 nièng** | 1872 nièng | 1873 nièng | 1874 nièng | 1875 nièng | 1876 nièng |

**1871 nièng găk gì-tă lĭk-huák**| Găng-ciĕ | Gĕng-ngū nièng — *gáu* — Sĭng-ê nièng |
| Gregorius lĭk | 1871 nièng MDCCCLXXI |
| Julius lĭk | bī Gregorius lĭk cā 12 gĕ̤ng |
| Hŭk-lĭk | 2415 nièng |
| Dô̤-gáu-lĭk | 4568 nièng |
| Huòi-lĭk | 1288~1289 |
| Nĭk-buōng nièng-hô̤ | Mìng-dê (明治) 4 nièng |
| Nĭk-buōng Huòng-gī | 2531 nièng |
| Tàng-gī | 4204 nièng |
| Hĭ-báik-lài-lĭk | 5631~5632 |
| Să̤-câung-lĭk | iòng tiék mā *(lcags pho rta)* — *gáu* — ĭng tiék iòng *(lcags mo lug)* |
| Hindu lĭk |  |
| - *Vikram Samvat* | 1926 – 1927 |
| - *Shaka Samvat* | 1793 – 1794 |
| Iran lĭk | 1249 – 1250 |
| Runic lĭk | 2121 |
| Assyria lĭk | 6621 nièng |
| Ethiopia lĭk | 1865~1866 |

**1871 nièng** găk Gregorius Lĭk-huák diē-sié sê siŏh ciáh bìng-nièng, tàu gĕ̤ng sê lā̤-bái; găk Julius Lĭk-huák diē-sié sê siŏh ciáh bìng-nièng, tàu gĕ̤ng sê bái-ngô. Ciā nièng găk Gregorius Lĭk-huák diē-sié bī Julius Lĭk-huák cā 12 gĕ̤ng. Buô-hông guók-gă găk 1923 nièng ī-sèng gó lā̤ sāi Julius Lĭk-huák.

## Duâi dâi

## Chók-sié

## Guó-sié
# Pharaoh

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |

**Pharaoh**, ĭng-ĭk **huák-lō̤** (法老), sê dó̤i Gū Ăi-gĭk guók-uòng gì chĭng-hŭ.
# Káh-gă

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

**Káh-gă-nè̤ng** (客家儂) sê Háng-cŭk gì siŏh ciáh mìng-hié, sĕng-uăk diŏh Hók-gióng, Guōng-dĕ̤ng, Gŏng-să̤ gâe̤ng Dài-uăng, gōng Káh-gă-ngṳ̄.
# Ùng-hù siáng

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

| Ùng-hù siáng 文湖線 |
| --- |
|  |
| VAL256型位於當時的中山國中站軌道末端調度，現在已經通往松山機場與內湖方向。 |
| Gĭ-buōng cṳ̆-lâiu |
| Câung-huóng |
Lā̤ sāi |
| Ngiĕk-ciō |
Dài-báe̤k |
| Ìng-ông dê-kṳ̆ |  Dài-uăng Dài-báe̤k |
| Kī-diēng Cṳ̆ng-diēng |
Nàng-gē̤ng Diēng-lāng-guāng Dông-ŭk-huòng |
| Chiă-câng |
24 |
| Uōng-câng |
 |
| Hók-ô |
| Hiê-tūng |
Dài-báe̤k Ciĕk-ông |
| Ìng-ông dăng-ôi |
Dài-báe̤k Ciĕk-ông Gŭng-sĭ |
| Chiă-liông gĭ-dê |
Mŭk-căk gĭ-dê, Nô̤i-hù gĭ-dê |
| Rolling stock |
28 ciáh chiă-siŏng, type B |
| Lĭk-sṳ̄ |
| Kŭi-tŭng |
1996 nièng 3 nguŏk 17 hô̤​ (1996-03-17)  |
| Gié-sŭk |
| Diô-siáng dòng-dô |
29.84 km (18.5 mi) |
| Gūi-dô̤ lôi-hìng |
Dê-hâ, 高架 |
| Gūi-dô̤ biĕu-cūng | 1,435 mm (4 ft 8+1⁄2 in) |
| Electrification | 7003150000000000000♠1500 V DC overhead wires |
| Sók-dô |
80 km/h (50 mph) |
|

| [hiêng]Diô-siáng-dù |
| --- |
|
模板:TMRDT/BR |

 |

**Ùng-hù siáng** (文湖線), bô hô̤ lā̤ **1 hô̤ siáng** (1號線), biĕu-sék ngàng-sáik sê cĕ̤ng-sáik, sê Dài-uăng Dài-báe̤k gì siŏh-dèu ciĕk-ông siáng-lô.

## Chiă-câng

| Chiă-câng | Buàng | Kṳ̆ |
| --- | --- | --- |
| Hók-ciŭ-uâ miàng | Câng-bà̤ Háng-cê |
|  |
| Nàng-gē̤ng Diēng-lāng-guāng | 南港展覽館 |  | Nàng-gē̤ng |
| Nàng-gē̤ng Niōng-tā̤-huòng-kṳ̆ | 南港軟體園區 |  |
| Dĕ̤ng-hù | 東湖 |  | Nô̤i-hù |
| Hù-ciŭ | 葫洲 |  |
| Duâi-hù Gŭng-huòng | 大湖公園 |  |
| Nô̤i-hù | 內湖 |  |
| Ùng-dáik | 文德 |  |
| Gē̤ng-gièng | 港墘 |  |
| Să̤-hù | 西湖 |  |
| Giéng-nàng-lô | 劍南路 |  | Dṳ̆ng-săng |
| Dâi-dĭk | 大直 |  |
| Sṳ̆ng-săng Gĭ-diòng | 松山機場 |  | Sṳ̀ng-săng |
| Dṳ̆ng-săng Guók-dṳ̆ng | 中山國中 | : Báe̤k-dâi Dài-báe̤k hâu-kṳ̆ câng | Dṳ̆ng-săng Sṳ̀ng-săng |
| Nàng-gĭng Bô-hĭng | 南京復興 |  |
| Dṳ̆ng-háu Bô-hĭng | 忠孝復興 |  | Dâi-ăng |
| Dâi-ăng | 大安 |  |
| Kuŏ-gê Duâi-làu | 科技大樓 |  |
| Lĕ̤k-diŏng-là̤ | 六張犁 |  | Dâi-ăng Séng-ngiê |
| Lìng-guŏng | 麟光 |  |
| Sĭng-hâi | 辛亥 |  | Ùng-săng |
| Uâng-huŏng Ĭ-iêng | 萬芳醫院 |  |
| Uâng-huŏng Siâ-kṳ̆ | 萬芳社區 |  |
| Mŭk-căk | 木柵 |  |
| Dông-ŭk-huòng | 動物園 |    |
|  |

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu

模板:Ùng-hù siáng
# Siàng-huòng-iè

Siàng-huòng-iè
**Siàng-huòng** (城隍) iâ hô̤ lā̤ **Siàng-huòng-iè** (城隍爺), sê Dô̤-gáu diē-sié guāng siŏh ciáh siàng gì sìng-mìng. Siŏh ciáh siàng ék-buăng â̤ kī siŏh ciáh siàng-huòng-miêu lì gé̤ṳng siàng-huòng-iè. Hók-ciŭ gì siàng-huòng-iè sê Ciŭ Kŏ̤, siàng-huòng-miêu găk Iā-săng hŭ-uái.
# Báik-nguŏk-cáik

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

Sĭng-gă-pŏ̤ gì Huà-ìng có̤ huă-dĕng kéng-cé̤ṳk Báik-nguŏk-cáik
**Báik-nguŏk sĕk-ngô** (八月十五), iâ hô̤ lō̤ **Dṳ̆ng-chiŭ-cáik** (中秋節), **Báik-nguŏk Dṳ̆ng-chiŭ**, **Báik-nguŏk-cáik** (八月節), sê Ā-ciŭ ìng-mìng cà̤ ô gì cáik-nĭk. Báik-nguŏk-cáik gì lĭk-sṳ̄ â̤ dŭi-sùi gáu Ciŭ-dièu cĭ sèng. Dòng-dièu ī-hâiu, bô biéng có̤ Dṳ̆ng-guók dék dê̤ṳng-iéu gì diòng-tūng cáik-nĭk.

Hók-cĭu lā̤-biāng
Nguŏk-biāng
Báik-nguŏk-cáik gì nĭk-gĭ sê gô-lĭk Báik-nguŏk sĕk-ngô (sĭng-lĭk ék-buăng sê gāu-nguŏk-dṳ̆ng gáu sĕk-nguŏk siông-sùng). Hī siŏh gĕ̤ng, tiĕng gà̤-dēng gì nguŏk dék ièng dék guŏng, chiông-dĭng hâ-tiĕng gì hŭng-hó gì siŭ-hĕk. Găk Báik-nguŏk-cáik, Dṳ̆ng-guók gáuk-dê băh-sáng cà̤ siăh nguŏk-biāng. Hók-cĭu gó ô siăh lā̤-biāng gì hŭng-sṳ̆k.

Gŏng-gé̤ṳ Dṳ̆ng-guók sìng-uâ, Báik-nguŏk-cáik gì lài-lĭk ké̤ṳk Siòng-ngò̤ (嫦娥) gâe̤ng Hâiu-ngiê (后羿) gì gū-sê̤ṳ ô găng-guó.

## Muōi-ció
# Hók-ciŭ-nè̤ng

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

Hók-ciŭ-nè̤ng| Hók-ciŭ-nè̤ng, Sĕk-ék-nè̤ng, 福州儂, 十邑儂 |
|  |
|  |
| Cūng Ìng-kēu |
| ~10,000,000 |
| Hŭng-buó dê-kṳ̆ |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  Dṳ̆ng-guók | Hók-gióng |  |
|  Dài-uăng | Mā-cū |  |
|  Mī-guók | Niū-iók-chê |  |
|  Mā-lài-să̤-ā | Sĭ-bŭ |  |

 |
| Ngṳ̄-ngiòng |
|
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ (Hók-ciŭ-uâ, Kŭ-chèng-uâ, Nìng-dáik-uâ, Hók-chiăng-uâ) |
| Hông gì Cŭng-gáu |
|
Hŭk-gáu, Dô̤-gáu, Ṳ̀-gáu, Gĭ-dók-gáu |
| Siŏng-guăng Mìng-cŭk |
|
Hók-gióng-nè̤ng (Buò-dièng-nè̤ng, Mìng-nàng-nè̤ng, ...), Háng-cŭk |

**Hók-ciŭ-nè̤ng** (福州儂) sê Háng-cŭk gì siŏh ciáh mìng-hié, sĕng-uăk diŏh Hók-ciŭ Sĕk Ék, gōng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì Hók-ciŭ-uâ.

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu
# Diéu-ngṳ̀-dài Liĕk-dō̤

Diéu-ngṳ̀-dài Liĕk-dō̤
**Diéu-ngṳ̀-dài Liĕk-dō̤** (釣魚臺列島), găk Nĭk-buōng hô̤ lā̤ „**Ciĕng-gó̤h Liĕk-dō̤**“ (尖閣列島), sê Tái-bìng-iòng dài-dŏng gì siŏh cī gùng-dō̤, hiêng-câi iù Nĭk-buōng sĭk-cié kóng-cié (實際控制). Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k, Dài-uăng gâe̤ng Nĭk-buōng dŭ sŏng-chĭng (宣稱) dó̤i ĭ ô ciō-guòng (主權).

## Gái-káng

* Diéu-ngṳ̀-dō̤ ông-dà̤