# Chĭng-dièu

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

| Dâi-chĭng-guókᡩᠠᡳᠴᡳᠩ ᡤᡠᡵᡠᠨ 大清國 |
| --- |
|
1636 nièng–1912 nièng |
|
guók-gì (1889–1912)

huòng-dá̤ gì éng

 |
| **Guók-gŏ̤:** 鞏金甌 "Gṳ̄ng gĭng-ĕu" (1911–1912)  |
|  |
| Siū-dŭ |
Mukden (Sīng-iòng) (1636–1644) Sông-tiĕng (Báe̤k-gĭng) (1644–1912) |
| Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng |
Muāng-ciŭ-ngṳ̄ |
| Tŭng-ê̤ṳng ngṳ̄-ngiòng |
Muāng-ciŭ-ngṳ̄, Háng-ngṳ̄, Mùng-gū-ngṳ̄, Câung-ngṳ̄, Mì-ngù-ī-ngṳ̄ |
| Céng-hū |
gŭng-ciō-cié |
| huòng-dá̤ |   |
|  |
| • 1611–1661  |
Sông-dê |
| • 1661–1722  |
Kŏng-hĭ |
| • 1735–1795  |
Gièng-lṳ̀ng |
| • 1908–1912  |
Sŏng-tūng |
| Lĭk-sṳ̄ |   |
|  |
| • gāi guók-hô̤ Dâi-chĭng  |
1636 nièng |
| • ciéng-liāng Báe̤k-gĭng  |
1644 |
| • miĕk Dài-uăng  |
1683 |
| • Ă-piéng Ciéng-cĕng  |
1840 |
| • Sŏng-tūng tó̤i-ôi  |
1912 nièng |
| Miêng-cék |
| 1760 |
13,150,000 km2 (5,080,000 sq mi) |
| 1790 |
14,700,000 km2 (5,700,000 sq mi) |
| Ìng-kēu |
|  |
| • 1740  |
140,000,000 |
| • 1776  |
268,238,000 |
| • 1790  |
301,000,000 |
| Huó-bê |
liōng |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **cĭ-sèng guók-gă** | **cĭ-âu guók-gă** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Hâiu-gĭng |
|  | Dâi-sông |
|  | Nàng-mìng |
|  | Dzungar Hāng-guók |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Dṳ̆ng-huà Mìng-guók |  |
| Mùng-gū |  |
| Să̤-câung |  |
| Uryankhay Gê̤ṳng-huò-guók |  |
| Dài-uăng Mìng-ciō-guók |  |

 |

 |
| Dāng sṳ̆k |

Liĕk-biēu[hiêng]
* Dṳ̆ng-guók  Mùng-gū  Dài-uăng  Ngò̤-lò̤-sṳ̆  Éng-dô  Pakistan  Miēng-diêng  Kazakhstan  Kyrgyzstan  Tajikistan
 |

**Chĭng-dièu** (清朝), hĕ̤k-ciā hô̤ lā̤ **Muāng-chĭng** (滿清), **Dâi-chĭng** (大清, Muāng-ciŭ-ngṳ̄: ᡩᠠᡳᠴᡳᠩ
ᡤᡠᡵᡠᠨ) gâe̤ng **Chĭng-guók** (清國), sê Dṳ̆ng-guók có̤i-hâiu siŏh-ciáh hŭng-gióng uòng-dièu (封建王朝). Muāng-chĭng gì huòng-dá̤ dŭ sê Muāng-ciŭ-nè̤ng (hiêng-câi hô̤ lā̤ Muāng-cŭk-nè̤ng), sáng “Ái-sĭng Gáuk-lò̤” (愛新覺羅, Muāng-ciŭ-ngṳ̄: ᠠᡳ᠌ᠰᡳᠨ
ᡤᡳᠣᡵᠣ).

Muāng-chĭng huóng-dá̤ gì cū-cūng sê Gióng-ciŭ Nṳ̄-cĭng (建州女真) gì siū-liāng. Nū-ī-hăk-cà̤ gì nông-bâ, ĭ-gŭng gâe̤ng ngiê-gŭng dŭ găk Mìng-dièu páh Nṳ̄-cĭng-nè̤ng puáng-lâung gì sèng-âu ké̤ṳk nè̤ng tài-sī, gáu-muōi Nū-ī-hăk-cà̤ cêu cióh cuòi kī-bĭng, cê-chĭng Hâiu-gĭng huòng-dá̤, huăng-dó̤i Mìng-dièu. Mìng-dièu puái bĭng tié-lāu kó̤ páh, dŭ mâ̤ iàng. Muāng-ciŭ-nè̤ng lièng-hăk Mùng-gū, chă-nék-giāng páh gáu Báe̤k-gĭng-siàng. Gái hô̤ ô Uòng Cùng-huáng (袁崇煥), Sŏng Sìng-cūng (孫承宗) gáuk-nè̤ng gì bō̤-hô, ciā siàng cá mò̤ ké̤ṳk ĭ páh giâ lì.

Gáu Huòng Tái-gĭk chiū lā̤, ngék-siū iā sâ̤ Háng-nè̤ng lì có̤ ĭ gì buô-hâ. Muāng-chĭng muōng biéng muōng giòng-duâi, páh iàng Dièu-siēng, páh giâ Mùng-gū, 1636 nièng, ciŏng guók-hô̤ gāi siàng **Dâi-chĭng**.

Hī sèng-âu Săng-hāi-guăng (山海關) sê Mìng-dièu gâe̤ng Muāng-ciŭ (滿洲, hiêng-câi hô̤ lā̤ “Dĕ̤ng-báe̤k”) gì biĕng-gái. Mìng-dièu puái Ngù Săng-gié (吳三桂) kó̤ siū guăng. Ciā Ngù Săng-gié sê siŏh ciáh chók-miàng gì ciŏng-gŭng, Muāng-ciŭ-nè̤ng dŭ iā giăng ĭ.

1644 nièng, Lī Cê̤ṳ-sìng (李自成) cô̤-huāng chuáng-ôi (造反篡位), Ngù Săng-gié gì nông-bâ ké̤ṳk Lī Cê̤ṳ-sìng bŏng-gá, ĭ sá̤-bò̤ (細婆) Dìng Uòng-uòng (陳圓圓) iâ ké̤ṳk Lī Cê̤ṳ-sìng gì buô-hâ Làu Cŭng-mīng (劉宗敏) dŏk kó̤. Ngù Săng-gié iā sêu-ké, cêu bóng Muāng-chĭng buô-dôi diē guăng, ciŏng Lī Cê̤ṳ-sìng miĕk lâi. Cī siŏh nièng, Muāng-chĭng ciŏng siū-dŭ buăng gáu Báe̤k-gĭng.

Muāng-chĭng diē guăng ī-hâiu diòng 10 ciáh huòng-dá̤ (muôi diē guăng gì sèng-âu gó ô 2 ciáh). 1911 nièng huák-sĕng̤ Sĭng-hâi Gáik-mêng (辛亥革命), Muāng-chĭng ké̤ṳk Sŏng Dṳ̆ng-săng gì Dṳ̆ng-huà Mìng-guók tŭi-huăng.

## Muāng-chĭng gì huòng-dá̤

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **chiông** | **nièng-hô̤** | **miêu-hô̤** | **ié-hô̤** | **miàng-cê** | **câi-ôi** |
| 1 |  | **Tiĕng-mêng** 天命 | Tái-cū 太祖 | Gŏ̤-huòng-dá̤ 高皇帝 | Nū-ī-hăk-cà̤ 努爾哈齊 | 1616 - 1626 |
| 2 |  | **Tiĕng-chŭng** 天聰 **Cùng-dáik** 崇德 | Tái-cŭng 太宗 | Ùng-huòng-dá̤ 文皇帝 | Huòng Tái-gĭk 皇太極 | 1626 - 1643 |
| 3 |  | **Sông-dê** 順治 | Sié-cū 世祖 | Ciŏng-huòng-dá̤ 章皇帝 | Hók-lìng 福臨 | 1643-1661 |
| 4 |  | **Kŏng-hĭ** 康熙 | Séng-cū 聖祖 | Ìng-huòng-dá̤ 仁皇帝 | Hièng-iék 玄燁 | 1661 - 1722 |
| 5 |  | **Ṳ̆ng-céng** 雍正 | Sié-cŭng 世宗 | Hièng-huòng-dá̤ 憲皇帝 | Êng-cĭng 胤禛 | 1722 - 1735 |
| 6 |  | **Gièng-lṳ̀ng** 乾隆 | Gŏ̤-cŭng 高宗 | Sùng-huòng-dá̤ 純皇帝 | Hùng-lĭk 弘曆 | 1735 - 1795 |
| 7 |  | **Gă-kéng** 嘉慶 | Ìng-cŭng 仁宗 | Iô-huòng-dá̤ 睿皇帝 | Īng-iēng 顒琰 | 1796 - 1820 |
| 8 |  | **Dô̤-guŏng** 道光 | Sŏng-cŭng 宣宗 | Sìng-huòng-dá̤ 成皇帝 | Mìng-nìng 旻寧 | 1820 - 1850 |
| 9 |  | **Hièng-hŭng** 咸豐 | Ùng-cŭng 文宗 | Hièng-huòng-dá̤ 憲皇帝 | Ĭk-cê̤ṳ 奕詝 | 1850 - 1861 |
| 10 |  | **Dùng-dê** 同治 | Mŭk-cŭng 穆宗 | Ngiê-huòng-dá̤ 毅皇帝 | Cái-sùng 載淳 | 1861 - 1875 |
| 11 |  | **Guŏng-sê̤ṳ** 光緒 | Dáik-cŭng 德宗 | Gīng-huòng-dá̤ 景皇帝 | Cái-tièng 載湉 | 1875 - 1908 |
| 12 |  | **Sŏng-tūng** 宣統 | *mò̤* | *mò̤* | Puō-ngì 溥儀 | 1908 - 1912 |

|  |  |
| --- | --- |
|
 | *Wikimedia Commons diē-sié ô gâe̤ng **Chĭng-dièu** ô-găng-guó gì nô̤i-ṳ̀ng.* |

| Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄ |
| --- |
| Sṳ̄-sèng | Hâ | Siŏng | Ciŭ (Să̤-ciŭ, Dĕ̤ng-ciŭ, Chŭng-chiŭ, Ciéng-guók) | Cìng | Háng (Să̤-háng, Sĭng, Dĕ̤ng-háng) | Săng-guók (Cò̤-ngôi, Sṳ̆k-háng, Dĕ̤ng-ngù) | Céng (Să̤-céng, Dĕ̤ng-céng) | Ngū-hù Sĕk-lĕ̤k-guók (Sìng-háng, Sèng-diêu, Hâiu-diêu, Sèng-liòng, Sèng-iĕng, Sèng-cìng, Hâiu-iĕng, Hâiu-cìng, Să̤-cìng, Hâiu-liòng, Nàng-liòng, Să̤-liòng, Báe̤k-liòng, Nàng-iĕng, Báe̤k-iĕng, Hâ) | Nàng-báe̤k-dièu (Nàng-dièu: Làu-sóng, Nàng-cà̤, Nàng-liòng, Nàng-dìng; Báe̤k-dièu: Báe̤k-ngôi, Să̤-ngôi, Dĕ̤ng-ngôi, Báe̤k-ciŭ, Báe̤k-cà̤) | Sùi | Dòng | Ngū-dâi Sĕk-guók (Ngū-dâi: Hâiu-liòng, Hâiu-dòng, Hâiu-céng, Hâiu-háng, Hâiu-ciŭ; Sĕk-guók: Ngù-uŏk, Mìng, Gĭng-nàng, Mā-chū, Iòng-ngù, Nàng-dòng, Nàng-háng, Báe̤k-háng, Sèng-sṳ̆k, Hâiu-sṳ̆k) | Sóng (Báe̤k-sóng, Nàng-sóng) | Lièu | Gĭng | Să̤-hâ | Nguòng | Mìng (Nàng-mìng) | Chĭng | Dṳ̆ng-huà Mìng-guók | Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók |