Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Giĕng-gĭng-sṳ̆k

**Giĕng-gĭng-sṳ̆k** (鹼金屬) sê cī diŏh nguòng-só ciŭ-gĭ-biēu diē-sié dâ̤ 1 cŭk gì 8 ciáh nguòng-só, bău-guák Lī (Lithium), Năk (Natrium), Gák (Kalium), Rubidium, Caesium gâe̤ng Francium, dŭ sê gĭng-sṳ̆k.

Giĕng-gĭng-sṳ̆ iā ṳ̀ng-ê iòng diŏh cūi diē-sié sāng-sĕng giòng-giĕng, gó-chṳ̄ hô̤ ciā miàng.

Huá-hŏk nguòng-só ciŭ-gĭ-biēu

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| H |   | He |
| Li | Be |   | B | C | N | O | F | Ne |
| Na | Mg |   | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| K | Ca |   | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| Rb | Sr |   | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |
|   |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Giĕng-gĭng-sṳ̆k | Giĕng-tū gĭng-sṳ̆k | Lanthanum-hiê | Actinium-hiê | Guó-dô gĭng-sṳ̆k | gì-tă gĭng-sṳ̆k | Lôi-gĭng-sṳ̆k | gì-tă hĭ-gĭng-sṳ̆k | Lū-só | Hĭ-iū ké-tā̤ | Muôi diâng |

 |
# Nông-nièng

**Nông-nièng** (閏年) sê cī bī puō-tŭng gì nièng (bìng-nièng) dòng chók siŏh dâung sì-găng gì nièng-hông, diŏh gáuk cṳ̄ng gì lĭk-huák diē-sié dŭ ô, mŭk-dék sê mì-buō nièng giĕ-dêng gì gī-nièng gâe̤ng dê-giù gŭng-diōng sāng-sĕng gì chă-é.
# 1 nguŏk 16 hô̤

**1 nguŏk 16 hô̤** sê Gregorius Lĭk-huák diē-sié siŏh nièng gì dâ̤ 16 gĕ̤ng , liê nièng-dā̤ gó ô 349 gĕ̤ng (nông-nièng 350 gĕ̤ng).

## Cáik-nĭk

## Duâi dâi

* 1934 nièng: Dṳ̆ng-huà Mìng-guók buô-dôi ciéng-liāng Hók-ciŭ, Hók-gióng Sê̤ṳ-biéng sék-bâi.

## Chók-sié

## Guó-sié
# Chad

| Chad Gê̤ṳng-huò-guókجمهورية تشاد‎ République du Tchad |
| --- |
|
guók-gì

guók-hŭi

 |
| **Gáik-ngiòng:**Unité, Travail, Progrès "Tuàng-giék, lò̤-dông, céng-buô" |
| **Guók-gŏ̤:** La Tchadienne نشيد تشاد الوطني‎ "Chad gì cáng-mī-sĭ"  |
|  |
| Siū-dŭ gâe̤ng có̤i duâi siàng-chê |
N'Djamena |
| Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng |
Ā-lá-báik-ngṳ̄, Huák-ngṳ̄ |
| Céng-hū |
dăng-ék-cié, lìng-sì céng-hū |
|  |
| • Guó-dô Gŭng-sê̤ṳ Ūi-uòng-huôi ciō-sĭk  |
Mahamat Déby |
| • cūng-lī  |
Albert Pahimi Padacké |
| Lĭk-huák gĭ-gáiu |
Guó-dô Gŭng-sê̤ṳ Ūi-uòng-huôi |
| Miêng-cék |
| • Dŭ-liāng |
1,284,000 km2 (496,000 sq mi) (dâ̤ 20 miàng) |
| • cūi-mĭk (%) |
1.9 |
| Ìng-kēu |
| • 2020 nièng gū-gié |
16,244,513 (dâ̤ 70 miàng) |
| • 2009 nièng puō-că |
11,039,873 |
| • Mĭk-dô̤ |
8.6/km2 (22.3/sq mi) |
| GDP (PPP) |
2018 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
$30 sĕk-é (dâ̤ 123 miàng) |
| • Bìng-gĭng |
$2,428 (dâ̤ 168 miàng) |
| GDP (mìng-ngiê) |
2018 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
$11 sĕk-é (dâ̤ 130 miàng) |
| • Bìng-gĭng |
$890 (dâ̤ 151 miàng) |
| Gini (2011 nièng) |
43.3 dṳ̆ng |
| HDI (2019 nièng) |  0.398 dă̤ · dâ̤ 187 miàng |
| Huó-bê |
Dṳ̆ng-hĭ CFA franc (XAF) |
| Sì-kṳ̆ | UTC+1 (WAT) |
| Kŭi-chiă huŏng-hióng |
iêu |
| Diêng-uâ kṳ̆-hô̤ |
+235 |
| ISO 3166 dâi-hô̤ |
TD |
| Uōng-mĭk sáuk-siā |
.td |

**Chad** sê Hĭ-ciŭ să̤-buô gì siŏh ciáh guók-gă.
# 1980 nièng

|  |  |
| --- | --- |
| **Chiĕng-gī:** | **2 chiĕng-gī** |
| **Sié-gī:** | 19 sié-gī | **20 sié-gī** | 21 sié-gī |
| **Nièng-dâi:** | 1950 nièng-dâi | 1960 nièng-dâi | 1970 nièng-dâi | **1980 nièng-dâi** | 1990 nièng-dâi | 2000 nièng-dâi | 2010 nièng-dâi |
| **Nièng:** | 1975 nièng | 1976 nièng | 1977 nièng | 1978 nièng | 1979 nièng | **1980 nièng** | 1981 nièng | 1982 nièng | 1983 nièng | 1984 nièng | 1985 nièng |

**1980 nièng găk gì-tă lĭk-huák**| Găng-ciĕ | Gī-ê nièng — *gáu* — Gĕng-sĭng nièng |
| Gregorius lĭk | 1980 nièng MCMLXXX |
| Julius lĭk | bī Gregorius lĭk cā 13 gĕ̤ng |
| Hŭk-lĭk | 2524 nièng |
| Dô̤-gáu-lĭk | 4677 nièng |
| Huòi-lĭk | 1400~1401 |
| Nĭk-buōng nièng-hô̤ | Ciĕu-huò (昭和) 55 nièng |
| Nĭk-buōng Huòng-gī | 2640 nièng |
| Tàng-gī | 4313 nièng |
| Mìng-guók | 69 nièng |
| Ciō-tā̤-lĭk | 69 nièng |
| Hĭ-báik-lài-lĭk | 5740~5741 |
| Să̤-câung-lĭk | ĭng tù iòng *(sa mo lug)* — *gáu* — iòng tiék gàu *(lcags pho spre'u)* |
| Hindu lĭk |  |
| - *Vikram Samvat* | 2035 – 2036 |
| - *Shaka Samvat* | 1902 – 1903 |
| Iran lĭk | 1358 – 1359 |
| Runic lĭk | 2230 |
| Assyria lĭk | 6730 nièng |
| Ethiopia lĭk | 1974~1975 |

**1980 nièng** găk Gregorius Lĭk-huák diē-sié sê siŏh ciáh nông-nièng, tàu gĕ̤ng sê bái-nê.

## Duâi dâi

* 5 nguŏk 8 hô̤: Sié-gái Ôi-sĕng Cŭ-cék sŏng-buó, tiĕng-huă uòng-ciòng téng sié-gái siông miĕk-ciók.

## Chók-sié

## Guó-sié
# Ĭng-ngŏk

Gū Hĭ-lé-nà̤ huă-bìng gà̤-dēng uâ gì ĭng-ngŏk-kuó.
**Ĭng-ngŏk** (音樂), gāng-dăng gōng, cô sê sāi gáuk-cṳ̄ng siăng-ĭng cū-siàng gì ngiê-sŭk hĕ̤k-chiā biēu-dăk huŏng-sék. Ĭng-ngŏk gâe̤ng ék-buăng siăng-ĭng gì chă-biék, cô sê ĭng-ngŏk diŏh dĭh nè̤ng kó̤ siōng, kó̤ cháung-cáuk. Găk să̤-huŏng ngṳ̄-nigòng diē-sié, ĭng-ngŏk ciā sṳ̀ (chiông Ĭng-ngṳ̄ gì *music*, Huák-ngṳ̄ gì *musique*, Dáik-ngṳ̄ gì *Musik*) dŭ sê téng Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì *μουσική* (*mousike*) biéng lì gì, é-sé̤ṳ cô sê Muse Nṳ̄-sìng gì ngiê-sŭk.
# 1920 nièng

|  |  |
| --- | --- |
| **Chiĕng-gī:** | **2 chiĕng-gī** |
| **Sié-gī:** | 19 sié-gī | **20 sié-gī** | 21 sié-gī |
| **Nièng-dâi:** | 1890 nièng-dâi | 1900 nièng-dâi | 1910 nièng-dâi | **1920 nièng-dâi** | 1930 nièng-dâi | 1940 nièng-dâi | 1950 nièng-dâi |
| **Nièng:** | 1915 nièng | 1916 nièng | 1917 nièng | 1918 nièng | 1919 nièng | **1920 nièng** | 1921 nièng | 1922 nièng | 1923 nièng | 1924 nièng | 1925 nièng |

**1920 nièng găk gì-tă lĭk-huák**| Găng-ciĕ | Gī-ê nièng — *gáu* — Gĕng-sĭng nièng |
| Gregorius lĭk | 1920 nièng MCMXX |
| Julius lĭk | bī Gregorius lĭk cā 13 gĕ̤ng |
| Hŭk-lĭk | 2464 nièng |
| Dô̤-gáu-lĭk | 4617 nièng |
| Huòi-lĭk | 1339~1340 |
| Nĭk-buōng nièng-hô̤ | Dâi-céng (大正) 9 nièng |
| Nĭk-buōng Huòng-gī | 2580 nièng |
| Tàng-gī | 4253 nièng |
| Mìng-guók | 9 nièng |
| Ciō-tā̤-lĭk | 9 nièng |
| Hĭ-báik-lài-lĭk | 5680~5681 |
| Să̤-câung-lĭk | ĭng tù iòng *(sa mo lug)* — *gáu* — iòng tiék gàu *(lcags pho spre'u)* |
| Hindu lĭk |  |
| - *Vikram Samvat* | 1975 – 1976 |
| - *Shaka Samvat* | 1842 – 1843 |
| Iran lĭk | 1298 – 1299 |
| Runic lĭk | 2170 |
| Assyria lĭk | 6670 nièng |
| Ethiopia lĭk | 1914~1915 |

**1920 nièng** găk Gregorius Lĭk-huák diē-sié sê siŏh ciáh nông-nièng, tàu gĕ̤ng sê bái-sé; găk Julius Lĭk-huák diē-sié sê siŏh ciáh nông-nièng, tàu gĕ̤ng sê bái-săng. Ciā nièng găk Gregorius Lĭk-huák diē-sié bī Julius Lĭk-huák cā 13 gĕ̤ng. Buô-hông guók-gă găk 1923 nièng ī-sèng gó lā̤ sāi Julius Lĭk-huák.

## Duâi dâi

## Chók-sié

## Guó-sié
# Ngò̤-lò̤-sṳ̆

| Ngò̤-lò̤-sṳ̆ Lièng-băngРосси́йская Федера́ция |
| --- |
|
guók-gì

guók-hŭi

 |
| **Guók-gŏ̤:** Государственный гимн Российской Федерации "Ngò̤-lò̤-sṳ̆ Lièng-băng guók-gŏ̤" |
|  |
| Siū-dŭ gâe̤ng có̤i duâi siàng-chê |
Moskva |
| Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng |
Ngò̤-lò̤-sṳ̆-ngṳ̄ |
| Céng-hū |
lièng-băng, buáng-cūng-tūng-cié, gê̤ṳng-huò-guók |
|  |
| • cūng-tūng  |
Vladimir Putin |
| • cūng-lī  |
Mikhail Mishustin |
| • Lièng-băng Ūi-uòng-huôi ciō-sĭk  |
Valentina Matviyenko |
| • Guók-gă Duma ciō-sĭk  |
Vyacheslav Volodin |
| Lĭk-huák gĭ-gáiu |
Lièng-băng Huôi-ngiê |
| • Siông-ngiê-iêng |
Lièng-băng Ūi-uòng-huôi |
| • Hâ-ngiê-iêng |
Guók-gă Duma |
| Miêng-cék |
| • Dŭ-liāng |
17,125,191 km2 (6,612,073 sq mi) (dâ̤ 1 miàng) |
| • cūi-mĭk (%) |
13 |
| Ìng-kēu |
| • 2021 nièng gū-gié |  146,171,015 (dâ̤ 9 miàng) |
| • Mĭk-dô̤ |
8.4/km2 (21.8/sq mi) (dâ̤ 181 miàng) |
| GDP (PPP) |
2021 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng | $4.328 uâng-é (dâ̤ 6 miàng) |
| • Bìng-gĭng | $29,485 (dâ̤ 64 miàng) |
| GDP (mìng-ngiê) |
2021 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng | $1.710 uâng-é (dâ̤ 11 miàng) |
| • Bìng-gĭng | $11,654 (dâ̤ 64 miàng) |
| Gini (2018 nièng) |  37.5 dṳ̆ng · dâ̤ 98 miàng |
| HDI (2019 nièng) |  0.824 cĭng gŏ̤ · dâ̤ 52 miàng |
| Huó-bê |
Ngò̤-lò̤-sṳ̆ ruble (₽) (RUB) |
| Sì-kṳ̆ | UTC+2 ~ +12 |
| Kŭi-chiă huŏng-hióng |
iêu |
| Diêng-uâ kṳ̆-hô̤ |
+7 |
| ISO 3166 dâi-hô̤ |
RU |
| Uōng-mĭk sáuk-siā |
.ru .рф |

**Ngò̤-lò̤-sṳ̆** (俄羅斯, Ngò̤-lò̤-sṳ̆-ngṳ̄: Россия) sê sié-gāi huák-dăk gì gĕ̤ng-ngiĕk-huá guók-gă. Ĭ ôi-dé găk Dĕ̤ng-ĕu, báe̤k-buô sê Báe̤k-bĭng-iòng.

## Siàng-chê

* Moskva
* Sankt-Peterburg
* Krasnodar
* Saratov
* Khabarovsk
* Vladivostok
# Ūi-dô

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

**Ūi-dô** (緯度), sê dò̤ kó̤ káuk-dêng dê-giù biēu-miêng gà̤-dēng gáuk-diēng nàng-báe̤k ói-dé gì dê-lī cô̤-iēu.
# Cìng-dièu

Cìng-dièu
**Cìng-dièu** (秦朝) sê Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng gì siŏh ciáh uòng-dièu, iâ sê tàu siŏh ciáh tūng-ék uòng-dièu.

Sèng 221 nièng, Cìng-guók gì Cìng Sṳ̄-huòng miĕk Lĕ̤k-guók, gióng-lĭk tūng-ék gì Cìng-dièu, Ciéng-guók Sì-dâi giék-sók. Cìng Sṳ̄-huòng â̤ giăng Lĕ̤k-guók gì nè̤ng cô̤-huāng, sāi gáuk cṳ̄ng chiū-dâung páh-ák huāng-káung, có̤i cṳ̄ng Lĕ̤k-guók gì nè̤ng duâi cô̤-huāng. Sèng 207 nièng, ké̤ṳk Làu Băng gì buô-dôi miĕk lâi.

| Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄ |
| --- |
| Sṳ̄-sèng | Hâ | Siŏng | Ciŭ (Să̤-ciŭ, Dĕ̤ng-ciŭ, Chŭng-chiŭ, Ciéng-guók) | Cìng | Háng (Să̤-háng, Sĭng, Dĕ̤ng-háng) | Săng-guók (Cò̤-ngôi, Sṳ̆k-háng, Dĕ̤ng-ngù) | Céng (Să̤-céng, Dĕ̤ng-céng) | Ngū-hù Sĕk-lĕ̤k-guók (Sìng-háng, Sèng-diêu, Hâiu-diêu, Sèng-liòng, Sèng-iĕng, Sèng-cìng, Hâiu-iĕng, Hâiu-cìng, Să̤-cìng, Hâiu-liòng, Nàng-liòng, Să̤-liòng, Báe̤k-liòng, Nàng-iĕng, Báe̤k-iĕng, Hâ) | Nàng-báe̤k-dièu (Nàng-dièu: Làu-sóng, Nàng-cà̤, Nàng-liòng, Nàng-dìng; Báe̤k-dièu: Báe̤k-ngôi, Să̤-ngôi, Dĕ̤ng-ngôi, Báe̤k-ciŭ, Báe̤k-cà̤) | Sùi | Dòng | Ngū-dâi Sĕk-guók (Ngū-dâi: Hâiu-liòng, Hâiu-dòng, Hâiu-céng, Hâiu-háng, Hâiu-ciŭ; Sĕk-guók: Ngù-uŏk, Mìng, Gĭng-nàng, Mā-chū, Iòng-ngù, Nàng-dòng, Nàng-háng, Báe̤k-háng, Sèng-sṳ̆k, Hâiu-sṳ̆k) | Sóng (Báe̤k-sóng, Nàng-sóng) | Lièu | Gĭng | Să̤-hâ | Nguòng | Mìng (Nàng-mìng) | Chĭng | Dṳ̆ng-huà Mìng-guók | Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók |
# George Washington

| George Washington |
| --- |
| George Washington, 1803 |
|  |
| Dâ̤ 1 êng Mī-guók cūng-tūng |
| **Êng-gĭ** 1789 nièng 4 nguŏk 30 hô̤ – 1797 nièng 3 nguŏk 4 hô̤ |
| Hó cūng-tūng |
John Adams |
| Gié-êng |
John Adams |
| Gó̤-ìng séng-sék |
| Chók-sié | (1732-02-22)1732 nièng 2 nguŏk 22 hô̤  Ĭng-guók liāng Mī-ciŭ Virginia Westmoreland Gông |
| Guó-sié |
1799 nièng 12 nguŏk 14 hô̤(1799-12-14) (67 huói)  Mī-guók Virginia Fairfax Gông |
| Guók-cĭk |  Mī-guók |
| Chiĕng-miàng |  |

**George Washington** (1732 nièng 2 nguŏk 4 hô̤ – 1799 nièng 12 nguŏk 14 hô̤) sê Mī-guók dâ̤ 1 gì cūng-tūng. 1776 nièng 7 nguŏk 4 hô̤, ĭ gâe̤ng 13 ciáh sĭk-mìng-dê siŏng-buó dŭk-lĭk; 1783 nièng, Mī-guók Dŭk-lĭk Ciéng-cĕng giék-sók.

|  |
| --- |
| **George Washington** |
| **mò̤** nguòng-ĭng: guók-gă gióng-lĭk | **Mī-guók cūng-tūng** 1789 nièng - 1797 nièng | â siŏh êng: **John Adams** |
# Uōng-dĕ̤ng

Uōng-dĕ̤ng
**Uōng-dĕ̤ng** (遠東) iâ hô̤ lā̤ **Gĭk-dĕ̤ng** (極東), sê siŏh ciáh dê-lī gái-niêng, Dṳ̆ng-dĕ̤ng gái dĕ̤ng gì Ā-ciŭ gì dê-huŏng cêu sê uōng-dĕ̤ng.
# Ák

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

| ?Ák |
| --- |
|  |
| *Anas platyrhynchos* |
| bō̤-hô câung-huóng |
|  gă-iōng-huá |
| **sĕng-ŭk hŭng-lôi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| gái: | Animalia  |
| muòng: | Chordata  |
| gŏng: | Aves  |
| mŭk: | Anseriformes  |
| kuŏ: | Anatidae  |

 |
| ā-kuŏ |
| * Dendrocygninae
* Oxyurinae
* Anatinae
* Aythyinae
* Merginae
 |

**Ák** (鴨) sê siŏh lôi cēu, iâ sê siŏh cṳ̄ng gă-iōng-huá gì dông-ŭk.