Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hentaigana

**Hentaigana**(Nĭk-buōng-ngṳ̄: 変体仮名 (へんたいがな)), iâ hô̤ lā̤ **Itaigana**(Nĭk-buōng-ngṳ̄:異体仮名 (いたいがな)), sê Hiragana(平仮名) gì siŏh cṳ̄ng cṳ̆-huák(書法) huŏng-sék.
# Gā-miàng

Kana
**Gā-miàng** (假名), găk Nĭk-buōng-uâ diē-sié iâ hô̤ lā̤ **Kana** (Nĭk-buōng-ngṳ̄: 仮名 (かな)), sê Nĭk-buōng-ngṳ̄ gì cê-mō̤. Gā-miàng â̤ dé̤ṳng buŏng bìng-gā-miàng (平假名) gâe̤ng piéng-gā-miàng (片假名) dēng dēng gūi cṳ̄ng.

## Gā-miàng liĕk-biēu

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

Nĭk-buōng-ngṳ̄ gì Gā-miàng : Bìng-gā-miàng (cō̤) gâe̤ng Piéng-gā-miàng (êu)|  | – | *k* | *s* | *t* | *n* | *h* | *m* | *y* | *r* | *w* |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *a* | あア | かカ | さサ | たタ | なナ | はハ | まマ | やヤ | らラ | わワ |
| *i* | いイ | きキ | しシ | ちチ | にニ | ひヒ | みミ | ※ | りリ | ゐヰ |
| *u* | うウ | くク | すス | つツ | ぬヌ | ふフ | むム | ゆユ | るル | ※ |
| *e* | えエ | けケ | せセ | てテ | ねネ | へヘ | めメ | ※ | れレ | ゑヱ |
| *o* | おオ | こコ | そソ | とト | のノ | ほホ | もモ | よヨ | ろロ | をヲ |

 |

   | んン **(*n*)** |

 |
# Le̤k-cṳ

Háng-cê cháung-cê guó-tiàng â̤ buong có̤ 6 lôi, cī le̤k cṳ̄ng cêu sê bàng-siòng gōng gì „**Le̤k-cṳ (六書)**“. Háng-guók gì Hṳ̄ Sêng(許愼) gah i gì «Suók-ùng Gā̤i-cê»(說文解字) diē-siá ôi cī le̤k lôi cī diâng miàng ching, huong biék sê „Ciông-hìng (象形)“, „Cī-sê̤ṳ (指事)“, „Huôi-é (會意)“, „Hìng-siang (形聲)“, „Duōng-cuó (轉注)“, gâe̤ng „gā-cióh (假借)“.

**Chiông-hìng-cê**

Chiông-hìng-cê sê Háng-cê dék-cā gì iông-sék. Cī lôi gì cê sê téng nè̤ng uâ gì tù gà̤-dēng lì gĭ, ng guó nè̤ng bàng-só gah âiu-sié siā cī lôi gì cê sì-hâiu, ô kó̤ ché̤ṳ-lī i-cà̤ gì iông-sék gâe̤ng bék-huak, niông i gáing ṳ̀ng-ê siā. Ging-guó cūng-kuāng ché̤ṳ-lī, bieu-cūng gì chiông-hìng-cê ī ging gâe̤ng nguòng-lā̤ gì dù ô cing duâi cha-biék lāu, o̤h nik cê „日“, téng ièng-gĭ biéng có̤ sé-gáe̤k gì. Chiông-hìng-cê du sê duk-tā̤ cê, chiông sang-kṳ gì sang „山“, tieng gà̤-dēng buōi gì cēu „鳥“.

**Cī-sê̤ṳ-cê**

Cī-sê̤ṳ-cê sê gah chiông-hìng-cê gì gi-chū gà̤-dēng sang-chók gì. Chiông „do̤ (刀)“ cê ga sioh dók, cêu biéng có̤ ciong-muo-muo cī do̤-cieng gì „êng (刃)“. Cī lôi cê ng sê cing sâ̤.

**Huôi-é-cê**

Lâng bih ī siông gì chiông-hìng-cê cū hak kī, hìng-siàng sing-gì cê, biēu dak sing gì é-sé̤ṳ, ciā é-sé̤ṳ gô gâe̤ng cī cū-lì i gì chiông-hìng-cê ô guong-hiê. Cī cṳ̄ng cê cêu sê huôi-é-cê, áng Hṳ̄ Sêng gì tūng-gié, cī lôi cê iéng ciòng buô háng-cê 13%. Siong-séng gì séng „(信)“ sê biēu dak „nè̤ng“ cī bih gái-niêng gì „ìng (人)“ gâe̤ng biēu-dak nè̤ng gì uâ gì „ngiòng (言)“ cū-siàng gĭ, é-sé̤ṳ cêu sê nè̤ng gōng gì uâ ng-dáng dê̤ṳng-iéu, gó dioh siong séng.

**Hìng-siang-cê**

Hìng-siang-cê sê chiông-hìng-cê (biéng-tā̤) gâe̤ng biēu sê te̤k-ing gì cê cū hak siàng gì cê. Chiông Sa̤-hù gì „hù (湖)“, dō̤-beng „sang-dók-cuōi (氵)“ biēu sê „hù (湖)“ ciā cê gì é-sé̤ṳ gâe̤ng cuōi ô gang-guó, ciáng-beng gì „hù (胡)“ biēu sê „hù (湖)“ cī bih cê te̤k /hu˥˧/. Gah «Kong-hi Cê-diēng» gà̤-dēng, ciék gê̤ṳng ô 90% gì cê sê cī lôi.

**Duōng-cuó-cê**
Duōng-cuó-cê sê sioh bih cê i gì é-sé̤ṳ huák seng gāi-biéng.

**Gā-cióh-cê**
Gā-cióh-cê sê cê gì nguòng-lā̤ é-sé̤ṳ mò̤ sāi gŏ̤ lāu, dò̤ lă̤ biēu dak sing gì é-sé̤ṳ. Chiông „Ā-sá̤-ā (亞細亞)“, ī ging biéng có̤ dang-sùng gì huak ik sṳ̀.
# Cê-buô

**Cê-buô** (字部), iâ hô̤ có̤ **buô-siū** (部首), sê áng Háng-cê cê-hìng gâe̤ng cê-bèng buŏng chók lì gì muòng-lôi, sū-iū Háng-cê dŭ kēng-dêng â̤ buŏng gáu siŏh ciáh cê-buô â-dā̤.

Gŏng-gé̤ṳ «Kŏng-hĭ Cê-diēng», cê-buô dŭ-liāng ô 214 ciáh.

## Ngiê-dāu lièng-giék

* Áng cê-buô că Bàng-uâ-cê
# Cê-hĕk

**Cê-hĕk** (字畫) sê cī siā Háng-cê gì sèng-âu, mò̤ gáng-duâng gì siŏh huòi lièng lā̤ siā siàng gì siŏh dèu siáng. Cê-hĕk iâ sê Háng-cê có̤i nâung gì gáiu-siàng dăng-ôi.

Có̤i gĭ-chū gì cê-hĕk ô 8 cṳ̄ng, bău-guák: huàng (橫, ), dĭk (直, ), piék (撇, ), năk (捺, ), dók (點, ), tiĕu (挑, ), gău (鈎, ) gâe̤ng uăng (彎, ).
# Ùng-ngiòng gâe̤ng bàng-uâ

**Ùng-ngiòng gâe̤ng bàng-uâ** (文言--平話), iâ hô̤ lā̤ **ùng-bĕk ê-tŭk** (文白異讀), sê Dṳ̆ng-guók Háng-cŭk ngṳ̄-ngiòng gì siŏh cṳ̄ng dĕk-dĭng. Siŏh ciáh Háng-cê gì tĕ̤k-ĭng â̤ sāi buŏng có̤ 2 cṳ̄ng hĕ̤k-ciā 2 cṳ̄ng ī-siông.

* **Gōng-cṳ̆-ngṳ̄** (講書語), **tĕ̤k-cṳ̆-ĭng** (讀書音) hĕ̤k-ciā **ùng-tŭk** (文讀), sê ngṳ̄-ngiòng gì nguôi-nguòng-cèng (外源層).
* **Gōng-băh-uâ** (講白話), **bàng-uâ-ĭng** (平話音) hĕ̤k-ciā **bĕk-tŭk** (白讀), sê ngṳ̄-ngiòng gì cê̤ṳ-nguòng-cèng (自源層).
# Háng Guŏng-ū-dá̤

Háng Guŏng-ū-dá̤
**Háng Guŏng-ū-dá̤** (漢光武帝, s. 5 n. - 57 n.), miàng **Làu Séu** (劉秀), sê Háng-dièu gì siŏh ciáh huòng-dá̤, 25 nièng gáu 57 nièng câi-ôi. Ĭ iâ sê Dĕ̤ng-háng gì gióng-lĭk-ciā.
# Báik-cá̤

Báik-cá̤ (Baekje) có̤i giòng-duâi gì sì-gĭ (375 nièng) gì bēng-dù
**Báik-cá̤** (百濟, Dièu-siēng-ngṳ̄: 백제) sê Dièu-siēng buáng-dō̤ gô-dā̤ gì guók-gă, iâ sê Dièu-siēng lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng Săng-guók Sì-dâi gì săng ciáh guók-gă cĭ ék. Ciā guók-gă gì ôi-dê găk gĭng-dáng Dièu-siēng buáng-dō̤ gì să̤-nàng-buô.

Gŏ̤-gău-là̤ găk 660 nièng ké̤ṳk Dòng-dièu, Sĭng-lò̤ lièng-gŭng chók-bĭng miĕk dâi.