Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wikispecies

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

Wikispecies gì dù-biĕu
**Wikispecies** (*Wiki Ŭk-cṳ̄ng*) sê Wikimedia gì gĕ̤ng-tiàng cĭ ék, sāi lì gé-liŏh sié-gái sū-iū sĕng-miâng, ké̤ṳk hŏk-sĕng, hŏk-ciā hŏk-sĭk Ngièng-géu. Wikispecies bău-guák lāu dông-ŭk, sĭk-ŭk, cĭng-kṳ̄ng, sá̤-kṳ̄ng, nguòng-sĕng dông-ŭk, dēng-dēng, ciòng-buô dŭ sāi ciáng-giĕ Lá-dĭng-ngṳ̄ hô̤-miàng.

## Nguôi-buô lièng-giék

* Wikispecies
# Wikidata

*"**Wikidata**" sê siŏh piĕng Bàng-uâ-cê ùng-ciŏng, buóh ché̤ṳ Háng-cê bēng-buōng "**維基數據**", dók cŭ-uái.*
Wikidata gì biĕu-cé
**Wikidata** sê siŏh bĭh â̤ sāi hiĕk-dù̀ng piĕng-cék gì dĭ-sék só-gé̤ṳ-kó. Cī bĭh hâung-mŭk gâe̤ng Wikimedia Commons gì nguòng-lī chă-bók-dŏ̤, ciŏng gì-tă Wiki gĕ̤ng-tiàng, gâe̤ng gáuk cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng Wikipedia dâi-dŏng gì séng-sék kuŏng-kuŏng liĕk-biēu gâe̤ng ngṳ̄-ngiòng lièng-giék ĕng diŏh siŏh ciáh só-gé̤ṳ-kó diē-sié.

Ciā gĕ̤ng-tiàng găk 2012 nièng 10 nguŏk 30 hô̤ gì sèng-âu kăi-sṳ̄ sāi, biĕu-cé cêu sê kék Morse diêng-mā siā gì „Wiki“ ciā sṳ̀.

## Buôi-gīng

Cī ciáh gĕ̤ng-tiàng có̤i cā sê Dáik-guók gì Wikimedia tì-chók gì, mŭk-dék sê hióng Wikipedia gì dèu-mĕ̤k tì-gông â̤ dièu-ê̤ṳng gì chók-sĕng nĭk-gĭ hĕ̤k-ciā gì-tă gĭng-guó ngiêng-céng gì só-gé̤ṳ.

Paul Allen ìng-gĕ̤ng dê-nèng ngièng-géu-sū, Gordon gâe̤ng Betty Moore gĭ-gĭng-huôi gâe̤ng Google gŭng-sĭ góng-hióng 130 uâng Ĕu-nguòng lì dó̤i-chiū ĭ.

## Gái-niêng

Wikidata gì kăi-huák gĕ̤ng-cáuk ciō-iéu buŏng 3 bĭh găi-dâung:

1. Cĭk-dṳ̆ng tṳ̆-còng ngṳ̄-ngiòng lièng-giék.
2. Hióng sū-iū ngṳ̄-ngiòng gì Wikipedia dâi-dŏng gì séng-sék tì-gông só-gé̤ṳ
3. Lé-ê̤ṳng Wikidata dâi-dŏng gì só-gé̤ṳ cháung-gióng, sáuk-sĭng dèu-mĕ̤k.

## Ngiê-dāu Lièng-giék

* Wikidata
# Hŏk-miàng

**Hŏk-miàng** (學名) sê sĕng-ŭk-hŏk diē-sié ké̤ṳk siŏh gùng sĕng-ŭk kī gì miàng-cê. Cī siŏh gùng sĕng-ŭk kō̤-nèng sê siŏh ciáh cṳ̄ng, iâ ô kō̤-nèng sê siŏh ciáh sṳ̆k, siŏh ciáh kuŏ hĕ̤k-ciā gó duâi gì siŏh gùng.
# Céng-huá

**Céng-huá** (進化), iâ hô̤ lā̤ **iēng-huá** (演化), diŏh sĕng-ŭk-hŏk diē-sié sê cī cṳ̄ng-gùng diē-sié gì mì-diòng séng-câung diŏh sié-dâi cĭ găng gì biéng-huá.

Céng-huá-lâung có̤i cā sê Ĭng-guók kuŏ-hŏk-gă Charles Darwin tì-chók gì.
# Sĕng-ŭk Dê-lī-hŏk

**Sĕng-ŭk Dê-lī-hŏk** (生物地理學) sê dê-lī-hŏk gâe̤ng sĕng-ŭk-hŏk â-dā̤ gì siŏh cṳ̄ng ciŏng-muòng sāi kuŏ-hŏk huŏng-huák ngiĕng-géu sĕng-ŭk găk dê-giù diē-sié gì hŭng-buó gì hŏk-kuŏ.

## Gái Káng

### Dê-giù sĕng-ŭk-hŏk (地球生物學)

* Sĕng-ŭk dê-giù-huá-hŏk (生物地球化學)
* Sĕng-ŭk dê-lī-hŏk (生物地理學)
* Sĕng-tái-hŏk (生態學)
* Dê-cék kō̤-kū-hŏk (地質考古學)
* Dê-cék mì-sĕng-ŭk-hŏk (地質微生物學)
* Gū-sĕng-ŭk-hŏk (古生物學)
	+ Bău-hūng-hŏk (孢粉學)
	+ Mì-tā̤ gū-sĕng-ŭk-hŏk (微體古生物學)

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu
# Charles Darwin

File:1878 Darwin photo by Leonard from Woodall1884 cropped grayed partially cleanedjpgthumbright200pxCharles Darwin 1878Charles Darwin1809 n 2 ng. 12 h1882 n 4 ng 19 h sêĬngguók gì siŏh ciáh sĕngŭkhŏkgă Ĭ sê céng-huá-lâunggì tìchók ciāLifetime18091882Charles Darwin分類:Ĭng-guók ìng-ŭk
# Gū-sĕng-ŭk-hŏk

Kṳ̄ng-lṳ̀ng
**Gū-sĕng-ŭk-hŏk** (古生物學) sê dê-giù Kuŏ-hŏk gâe̤ng dê-cék-hŏk â-dā̤ gì siŏh cṳ̄ng ciŏng-muòng ngiĕng-géu kŭ-dâi sĕng-ŭk gâe̤ng ĭ-gáuk-nè̤ng gì huák-diēng gì hŏk-kuŏ.

## Gái Káng

### Dê-cék kuŏ-hŏk (地質科學)

* Kuōng-ŭk-hŏk (礦物學)
* Ngàng-sĭk-hŏk (岩石學)
* Tèng-cék-hŏk (沉積學)
* Gáiu-cô̤ dê-cék-hŏk (構造地質學)
* Gū-sĕng-ŭk-hŏk (古生物學)
* Dê-cèng-hŏk (地層學)
* Huōi-săng-hŏk (火山學)
* Dê-cék nièng-dô̤i-hŏk (地質年代學)
* Éng-ê̤ṳng Dê-cék-hŏk (應用地質學)
	+ Cūi-ùng Dê-cék-hŏk (水文地質學)
	+ Gĭng-cá̤ Dê-cék-hŏk (經濟地質學)
	+ Gĕ̤ng-tiàng Dê-cék-hŏk (工程地質學)
	+ Kuàng-gīng Dê-cék-hŏk (環境地質學)

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu
# Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

Hò̤-mā gì «Ó̤-dáik-suói» tàu-tàu buô-hông, sāi Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ siā gì
**Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄** (*Ἡ Ἑλληνικὴ ἀρχαία γλῶττα*) sê gū-cā sì-dô̤i Hĭ-lé-nà̤-nè̤ng gōng gì ngṳ̄-ngiòng. Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ sê ô iā sâ̤ ūi-dâi cáuk-pīng gì ngṳ̄-ngiòng, chiông Hò̤-mā gì «Ĭ-lé-ā-dáik» (*Iliad*) gâe̤ng «Ó̤-dáik-suói» (*Odyssey*) ī-gĭk gì-tă găk Gū Hĭ-lé-nà̤ héng-sêng sì-dô̤i gì ùng-hŏk. Cī piĕ cáuk-pīng sê Să̤-huŏng kuŏ-hŏk ùng-huá gì gĭ-chū.
# Bău-hūng-hŏk

**Bău-hūng-hŏk** (孢粉學) iâ hô̤ lā̤ **huă-hūng-hŏk** (花粉學), sê Dê-giù Kuŏ-hŏk gâe̤ng Sĕng-ŭk-hŏk â-dā̤ gì siŏh cṳ̄ng ciŏng-muòng sāi Kuŏ-hŏk huŏng-huák ngiĕng-géu Chāu-mŭk Bău-cṳ̄ gâe̤ng Huă-hūng gì hŏk-kuŏ.

## Gái Káng

### Dê-giù Sĕng-ŭk-hŏk (地球生物學)

* Sĕng-ŭk dê-giù-huá-hŏk (生物地球化學)
* Sĕng-ŭk dê-lī-hŏk (生物地理學)
* Sĕng-tái-hŏk (生態學)
* Dê-cék kō̤-gū-hŏk (地質考古學)
* Dê-cék mì-sĕng-ŭk-hŏk (地質微生物學)
* Kŭ-sĕng-ŭk-hŏk (古生物學)
	+ Bău-hūng-hŏk (孢粉學)
	+ Mì-tā̤ gū-sĕng-ŭk-hŏk (微體古生物學)

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu
# Sóng-dièu

**Sóng-dièu** hĕ̤k **Sáe̤ng-dièu** (宋朝) sê Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng gì siŏh ciáh uòng-dièu.

960 nièng, Sóng Tái-cū tŭng-huăng Hâiu-ciŭ, găk Kăi-hŭng gióng-lĭk ciā uòng-dièu. Gáu-muōi-lāu tūng-ék Dṳ̆ng-guók, Ngū-dâi Sĕk-guók Sì-dâi giék-sók.

1127 nièng sêu gáu Gĭng-guók gì chĭng-liŏh, báe̤k-huŏng dŭ ké̤ṳk Gĭng-guók dók kó̤. Sóng Gŏ̤-cŭng cāu kó̤ Lìng-ăng (gĭng-dáng Ciék-gŏng gì Hòng-ciŭ). Lĭk-sṳ̄-hŏk-gă ciŏng ciā sèng gì sì-gĭ hô̤ lā̤ Báe̤k-sóng, cĭ hâiu hô̤ lā̤ Nàng-sóng.

1279 nièng, Nàng-sóng ké̤ṳk Nguòng-dièu miĕk lâi. Chŭi-iòng-gōng Sóng-dièu gì sèng-âu găk gŭng-sê̤ṳ gâe̤ng ngôi-gău huŏng-miêng dŭ có̤ mâ̤ hō̤, dáng-sê ciā dièu-dâi gì gĭng-cá̤ gâe̤ng ùng-huá sê iā huák-dăk gì.

| Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄ |
| --- |
| Sṳ̄-sèng | Hâ | Siŏng | Ciŭ (Să̤-ciŭ, Dĕ̤ng-ciŭ, Chŭng-chiŭ, Ciéng-guók) | Cìng | Háng (Să̤-háng, Sĭng, Dĕ̤ng-háng) | Săng-guók (Cò̤-ngôi, Sṳ̆k-háng, Dĕ̤ng-ngù) | Céng (Să̤-céng, Dĕ̤ng-céng) | Ngū-hù Sĕk-lĕ̤k-guók (Sìng-háng, Sèng-diêu, Hâiu-diêu, Sèng-liòng, Sèng-iĕng, Sèng-cìng, Hâiu-iĕng, Hâiu-cìng, Să̤-cìng, Hâiu-liòng, Nàng-liòng, Să̤-liòng, Báe̤k-liòng, Nàng-iĕng, Báe̤k-iĕng, Hâ) | Nàng-báe̤k-dièu (Nàng-dièu: Làu-sóng, Nàng-cà̤, Nàng-liòng, Nàng-dìng; Báe̤k-dièu: Báe̤k-ngôi, Să̤-ngôi, Dĕ̤ng-ngôi, Báe̤k-ciŭ, Báe̤k-cà̤) | Sùi | Dòng | Ngū-dâi Sĕk-guók (Ngū-dâi: Hâiu-liòng, Hâiu-dòng, Hâiu-céng, Hâiu-háng, Hâiu-ciŭ; Sĕk-guók: Ngù-uŏk, Mìng, Gĭng-nàng, Mā-chū, Iòng-ngù, Nàng-dòng, Nàng-háng, Báe̤k-háng, Sèng-sṳ̆k, Hâiu-sṳ̆k) | Sóng (Báe̤k-sóng, Nàng-sóng) | Lièu | Gĭng | Să̤-hâ | Nguòng | Mìng (Nàng-mìng) | Chĭng | Dṳ̆ng-huà Mìng-guók | Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók |
# Gū Hĭ-lé-nà̤

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

Gū Hĭ-lé-nà̤
**Gū Hĭ-lé-nà̤** (古希利尼) sê Ĕu-ciŭ dĕ̤ng-báe̤k-buô gì gū-cā ùng-mìng, huák-nguòng diŏh Hĭ-lé-nà̤ hâ-iù dê-kṳ̆.
# Săi-ngṳ̀

| ?Săi-ngṳ̀ |
| --- |
|  |
| Săi-ngṳ̀ |
| huá-siŏh huōng-ôi |
| Silurian - hiêng-câi |
| **sĕng-ŭk hŭng-lôi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| gái: | Animalia  |
| muòng: | Chordata  |
| ā-muòng: | Vertebrata  |
| gŏng: | Chondrichthyes  |
| ā-gŏng: | Elasmobranchii  |
| cūng-mŭk: | **Selachimorpha**  |

 |
| mŭk |
|
Carcharhiniformes
Heterodontiformes
Hexanchiformes
Lamniformes
Orectolobiformes
Pristiophoriformes
Squaliformes
Squatiniformes |

**Săi-ngṳ̀** (鯊魚) sê siŏh cṳ̄ng ngṳ̀.
# Ùng-ngiê-hók-hĭng

**Ùng-ngiê-hók-hĭng** (文藝復興) sê téng 14 sié-gī gáu 17 sié-gī cĭ-găng gì ùng-huá ông-dông. Ùng-ngiê-hók-hĭng téng Dṳ̆ng-sié-gī muăk-gĭ gì É-dâi-lé kī-tàu, ī-hâiu diòng gáu gó̤-lòng ciáh Ĕu-ciŭ, sê ùng-hŏk, diék-hŏk, ngiê-sŭk, kuŏ-hŏk, céng-dê gâe̤ng cŭng-gáu gáuk huŏng-miêng gì gáik-sĭng.
# Kiē-mùng Sì-dâi

**Kiē-mùng Sì-dâi** sê Ĕu-ciŭ 18 sié-gī cō̤-iêu gì lĭk-sṳ̄ sì-gĭ, hī sèng-âu huák-sĕng dĭ-sék, ùng-huá, kuŏ-hŏk dŏ̤ huŏng-miêng gì kiē-mùng ông-dông. Guŏng-ìng Gáik-mêng gì huák-sĕng, iâ sê Louis 14-sié sì-dâi gì giék-sók, â̤ dé̤ṳng sáung sê Kiē-mùng Sì-dâi gì kăi-sṳ̄. Huák-guók Gáik-mêng sáung sê sì-dâi gì giék-sók. Bók-guó gó muôi ô káuk-dêng gì gōng-huák.
# Sá̤-kṳ̄ng

| ?Sá̤-kṳ̄ng |
| --- |
|  |
| Sá̤-kṳ̄ng |
| **sĕng-ŭk hŭng-lôi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| mĭk: | **Bacteria**  |

 |
| muòng |
|
Acidobacteria
Actinobacteria
Aquificae
Bacteroidetes
Chlamydiae
Chlorobi
Chloroflexi
Chrysiogenetes
Cyanobacteria
Deferribacteres
Deinococcus-Thermus
Dictyoglomi
Fibrobacteres
Firmicutes
Fusobacteria
Gemmatimonadetes
Nitrospirae
Planctomycetes
Proteobacteria
Spirochaetes
Thermodesulfobacteria
Thermomicrobia
Thermotogae
Verrucomicrobia |

**Sá̤-kṳ̄ng** (細菌) sê sĕng-ŭk diē-sié só-liông có̤i sâ̤ gì siŏh cṳ̄ng, gĭng-dáng sié-gái gà̤-dēng sá̤-kṳ̄ng gì cūng-liông chă-bók-dŏ̤ ô 5×1030 ciáh. Ĭ iā nâung, nâ sāi mĕ̤k-ciŭ mò̤-niĕ-ài káng diŏh, diŏh sāi hiēng-mì-giáng lì ché̤ṳ.
# Cĭng-hŏk sĕng-ŭk

Gáuk cṳ̄ng cĭng-hŏk sĕng-ŭk
**Cĭng-hŏk sĕng-ŭk** (真核生物) sê dó̤i sá̤-bàu lā̤ ô sá̤-bàu-hŏk gì dăng-sá̤-bàu sĕng-ŭk gâe̤ng dŏ̤-sá̤-bàu sĕng-ŭk gì tūng-chĭng, bău-guák sū-iū gì dông-ŭk, sĭk-ŭk, cĭng-kṳ̄ng gâe̤ng gì-tă ô mŏk-mŏk bău lā̤ gì hók-căk ā-sá̤-bàu giék-gáiu gì sĕng-ŭk.
# Bêng-dŭk

Bâng-dŭk
**Bâng-dŭk** (病毒) sê siŏh cṳ̄ng mò̤ sá̤-bău hìng-tái gì sĕng-mêng-tā̤. Ĭ iù siŏh ciáh hŏk-sŏng hŭng-cṳ̄ (DNA hĕ̤k-ciā RNA) gâe̤ng lāung-băh-cék cŭ siàng.
# Tiĕng-ùng Sĕng-ŭk-hŏk

Tuák-iōng hŏk-tòng hŏk-sŏng (脫氧核糖核酸)
**Tiĕng-ùng sĕng-ŭk-hŏk** (天文生物學) iâ hô̤ lā̤ **Tiĕng-tā̤ sĕng-ŭk-hŏk** (天體生物學), sê dê-giù kuŏ-hŏk gâe̤ng tiĕng-ùng-hŏk â-dā̤ gì siŏh cṳ̄ng ciŏng-muòng sāi sĕng-ŭk-hŏk huŏng-huák ngiĕng-géu ṳ̄-dêu diē-sié gì sĕng-ŭk gì hŏk-kuŏ.

## Gái Káng

### Tiĕng-ùng-hŏk (天文學)

* Tiĕng-ùng cháik-liòng-hŏk (天文測量學)
* Tiĕng-ùng ŭk-lī-hŏk (天文物理學)
* Tiĕng-ùng huá-hŏk (天文化學)
* Tiĕng-ùng sĕng-ŭk-hŏk (天文生物學)
* Giàng-sĭng dê-cék-hŏk (行星地質學)
* Tiĕng-tā̤ lĭk-hŏk (天體力學)
* Giàng-sĭng kuŏ-hŏk (行星科學)
* Tái-iòng ŭk-lī-hŏk (太陽物理學)
* Tái-iòng huá-hŏk (太陽化學)

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu
# Hāi-iòng Sĕng-ŭk-hŏk

Hāi-iòng Sĕng-ŭk
**Hāi-iòng Sĕng-ŭk-hŏk** (海洋生物學) sê Dê-giù Kuŏ-hŏk gâe̤ng Hāi-iòng-hŏk â-dā̤ gì siŏh cṳ̄ng ciŏng-muòng ngiĕng-géu găk Hāi-iòng sĕng-uăk gì sĕng-ŭk gì hŏk-kuŏ.

## Gái Káng

### Hāi-iòng Kuŏ-hŏk (海洋科學)

* Ŭk-lī Hāi-iòng-hŏk (物理海洋學)
* Hāi-iòng Huá-hŏk (海洋化學)
* Hāi-iòng Dê-cék-hŏk (海洋地質學)
* Hāi-iòng Sĕng-ŭk-hŏk (海洋生物學)

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu
# Duâi-măk

| ?Duâi-măk |
| --- |
|  |
| Duâi-măk |
| **sĕng-ŭk hŭng-lôi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| gái: | Plantae  |
| (muôi hŭng ngék) | Monocots  |
| (muôi hŭng ngék) | Commelinids  |
| mŭk: | Poales  |
| kuŏ: | Poaceae  |
| ā-kuŏ: | Pooideae  |
| cŭk: | Triticeae  |
| sṳ̆k: | *Hordeum*  |
| cṳ̄ng: | H. vulgare  |

 |
| Hŏk-miàng |
| Hordeum vulgare L. |

*Hordeum vulgare*
**Duâi-măk** (大麥) sê siŏh cṳ̄ng sĭk-ŭk. Ciā sĭk-ŭk gì guō-sĭk sê ìng-lôi gì siŏh cṳ̄ng liòng-sĭk.
# Huák-ngṳ̄

Huák-ngṳ̄ diŏh sié-gái siông
**Huák-ngṳ̄** (*français, la langue française*) sê Ĕu-ciŭ Huák-guók-nè̤ng gâe̤ng Gă-nā-dâi Gā̤-bá̤ek Sēng (*Québec*) nè̤ng sāi gì ngṳ̄-ngiòng. Ĭng diŏh lĭk-sṳ̄ nguòng-ĭng, gĭng-dáng găh Hĭ-ciŭ iâ ô cêng sâ̤ guók-gă dò̤ Huák-ngṳ̄ có̤ guók-gă gì ciáng-sék ngṳ̄-ngiòng. Lièng-hăk-guók gâe̤ng gì-tă guók-cié cū-cék iâ ô kĕk Huák-ngṳ̄ siā ùng-giông.

## Lĭk-sṳ̄

Huák-ngṳ̄ sê Éng-dô Ĕu-lò̤-bă Ngṳ̄-hiê Lá-dĭng-ngṳ̄-cŭk gì siàng-uòng. Gô-dā̤ Gŏ̤-lù (高盧) dê-kṳ̆ gì nè̤ng gōng Gŏ̤-lù-ngṳ̄, Lò̤-mā-nè̤ng gáu cuāi-nē̤ ī-hâiu, gâe̤ng Gŏ̤-lù-nè̤ng cà̤-têu giék-huong, dŏng-dê Lò̤-mā-nè̤ng gōng gì Lá-dĭng-ngṳ̄ cêu sêu gáu Gŏ̤-lù-ngṳ̄̄ gì īng-hiōng, huák-diēng siàng Gŏ̤-lù dê-kṳ̆ dŏng-dê gì Lá-dĭng-ngṳ̄ gōng-băh-uâ. Gū Lò̤-mā Dá̤-guók miĕk-uòng ī-hâiu, Huák-guók-nè̤ng ôi cī cūng gōng-băh-uâ siék-lĭk tĕ̤k-siā biĕu-cūng, gáu-muōi biéng-siàng Huák-guók gì biĕu-cūng ngṳ̄-ngiòng.

## Cê-mō̤

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| a | b | c | d | e | f | g | h | i | j | k | l | m |
| [a] | [be] | [se] | [de] | [ø] | [ɛf] | [ʒe] | [aʃ] | [i] | [ʒi] | [ka] | [ɛl] | [ɛm] |
| n | o | p | q | r | s | t | u | v | w | x | y | z |
| [ɛn] | [o] | [pe] | [ky] | [ɛʁ] | [ɛs] | [te] | [y] | [ve] | [dublø ve] | [iks] | [igʁɛk] | [zɛd] |

Ĭng-ngṳ̄ Wikibooks ô guăng-ṳ̀ **Huák-ngṳ̄** gì kuó-buōng.

Wikipedia
Wikipedia ô cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng gì bēng-buōng:
**Huák-ngṳ̄ Wikipedia**
# Réunion

| RéunionLa Réunion |
| --- |
|
Huák-guók gì hāi-ngôi-sēng |
|  gì hŭi-ciŏng |
| **Gáik-ngiòng**: Florebo quocumque ferar "Bók-guāng diŏh diê-nē̤ nguāi dŭ â̤ kŭi-huă" |
|  |
| Ciō-guòng guók-gă |
Huák-guók |
| Siū-hūgâe̤ng có̤i duâi siàng-chê |
Saint-Denis |
| Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng |
Huák-ngṳ̄ |
| Buōng-dê-uâ |
Huák-ngṳ̄, Réunion Creole-ngṳ̄ |
| Céng-hū |
|  |
| • Ūi-uòng-huôi ciō-sĭk  |
Didier Robert |
| Lĭk-huák gĭ-gáiu |
Sēng Ūi-uòng-huôi |
| Miêng-cék |
| • Dŭ-liāng |
2,511 km2 (970 sq mi) |
| Ìng-kēu |
| • 2022 nièng puō-că |
868,846 |
| • Mĭk-dô̤ |
250/km2 (647.5/sq mi) |
| GDP (mìng-ngiê) |
2019 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
$22.0 sĕk-é |
| • Bìng-gĭng |
$25,720 |
| Huó-bê |
Euro (€) (EUR) |
| Sì-kṳ̆ |
UTC+04:00 |
| Kŭi-chiă huŏng-hióng |
iêu |
| Diêng-uâ kṳ̆-hô̤ |
+262 |
| ISO 3166 dâi-hô̤ |
RE |
| Uōng-mĭk sáuk-siā |
.re |

**Réunion** sê Huák-guók găk Hĭ-ciŭ gì siŏh ciáh hāi-ngôi-sēng.
# GitHub

GitHub
**GitHub** sê siŏh ciáh tŭng-guó git céng-hèng bēng-buōng kóng-cié gì niōng-giông nguòng-dâi-mā táuk-guăng hók-ô bìng-dài.

## Nguôi-buô lièng-giék

* GitHub
# Iran

| Iran Ĭ-sṳ̆-làng Gê̤ṳng-huò-guókجمهوری اسلامی ایران |
| --- |
|
guók-gì

guók-hŭi

 |
| **Gáik-ngiòng:**استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی "Dŭk-lĭk, cê̤ṳ-iù, Ĭ-sṳ̆-làng Gê̤ṳng-huò-guók" |
| **Guók-gŏ̤:** سرود ملی جمهوری اسلامی ایران "Iran Ĭ-sṳ̆-làng Gê̤ṳng-huò-guók guók-gŏ̤" 時長：56 秒。0:56 |
|  |
| Siū-dŭ gâe̤ng có̤i duâi siàng-chê |
Tehran |
| Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng |
Pŏ̤-sṳ̆-ngṳ̄ |
| Céng-hū |
dăng-ék-cié, Khomeini Ciō-ngiê, cūng-tūng-cié, Ĭ-sṳ̆-làng-guók, gê̤ṳng-huò-guók |
|  |
| • có̤i gŏ̤ liāng-dô̤-ìng  |
vacant |
| • cūng-tūng  |
Masoud Pezeshkian |
| • dâ̤-ék hó-cūng-tūng  |
Mohammad Reza Aref |
| • Ĭ-sṳ̆-làng Ngiê-huôi ngiê-diōng  |
Mohammad Bagher Ghalibaf |
| • có̤i-gŏ̤ huák-guăng  |
Gholam-Hossein Mohseni-Eje'i |
| Lĭk-huák gĭ-gáiu |
Ĭ-sṳ̆-làng Ngiê-huôi |
| Miêng-cék |
| • Dŭ-liāng |
1,648,195 km2 (636,372 sq mi) (dâ̤ 17 miàng) |
| • cūi-mĭk (%) |
1.63 |
| Ìng-kēu |
| • 2019 nièng gū-gié | 83,183,741 (dâ̤ 17 miàng) |
| • Mĭk-dô̤ |
48/km2 (124.3/sq mi) (dâ̤ 162 miàng) |
| GDP (PPP) |
2020 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng | $1.007 uâng-é (dâ̤ 18 miàng) |
| • Bìng-gĭng | $11,963 (dâ̤ 66 miàng) |
| GDP (mìng-ngiê) |
2020 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng | $611 sĕk-é (dâ̤ 21 miàng) |
| • Bìng-gĭng | $7,257 (dâ̤ 78 miàng) |
| Gini (2018 nièng) |  42.0 dṳ̆ng |
| HDI (2019 nièng) |  0.783 gŏ̤ · dâ̤ 70 miàng |
| Huó-bê |
Iran rial (ریال) (IRR) |
| Sì-kṳ̆ | UTC+3:30 (IRST) |
| • Hâ-lêng-sì (DST) | UTC+4:30 (IRDT) |
| Sì-găng gáik-sék |
yyyy/mm/dd (SH) |
| Kŭi-chiă huŏng-hióng |
iêu |
| Diêng-uâ kṳ̆-hô̤ |
+98 |
| ISO 3166 dâi-hô̤ |
IR |
| Uōng-mĭk sáuk-siā |
.ir ایران. |

**Iran** sê sié-gāi gì guók-gă cĭ ék. Ĭ ôi-dé găk Dṳ̆ng Ā, Să̤-buô sê Iraq.
# Victoria Nṳ̄-uòng

Victoria Nṳ̄-uòng, 1882
**Victoria Nṳ̄-uòng** (Ĭng-ngṳ̄: Queen Victoria, 1819 n. 5 ng. 24 h. - 1901 n. 1 ng. 22 h.) nguòng-lài miàng-cê hô̤ lā̤ **Alexandrina Victoria**, sê Ĭng-guók gì siŏh ciáh nṳ̄-uòng, 1837 nièng gáu 1901 nièng câi-ôi. Ĭ iâ sê Ĭng-guók câi-ôi sì-găng có̤i dòng gì guók-uòng, Ĭng-guók găk ĭ chiū lā̤ iā giòng-duâi. Gĭng-dáng sié-gái gà̤-dēng ô iā sâ̤ dê-huŏng kĕk ĭ gì miàng-cê kī miàng.
# Queensland

|  |
| --- |
| **Queensland** |
| —  **Ciŭ**  — |
| **Queensland** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Gì** |  **Hŭi-ciŏng** |

 |
| Queensland gì ôi-dé |
| Guók-gă
  |  Ó̤-ciŭ
 |
| siū-hū | Brisbane |
| **Miêng-cék** |
|  - Dŭ-liāng
  | 1,852,642 km2 |
| **Ìng-kēu** (2018) |
|  - Dŭ-liāng | 5,052,827 nè̤ng |
|  - Mĭk-dô |
2.7/km2 |

**Queensland** sê Ó̤-ciŭ gì siŏh ciáh ciŭ.
# Sokrates

Sokrates
**Sokrates** (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: *Σωκράτης*; ĭng-ĭk: **Sŭ-gáh-lăk-dā̤蘇格拉底* ; Ĭng-ngṳ̄: *Socrates*, sèng 470 - sèng 399) sê Gū Hĭ-lé-nà̤ gì Diék-hŏk-gă. Ĭ tàu-dā̤ mò̤ siā guó sié-nó̤h cṳ̆, siŏh-sié-nè̤ng dŭ găk lā̤ gâe̤ng bĕk-nè̤ng dàng-uâ, tō̤-lâung bĕk-nè̤ng sṳ̆-siōng siông gì dâi-gié. Ĭ duâi-buô-hông gì sṳ̆-siōng káng-huák dŭ sê ĭ gì dâ̤-cṳ̄ Platon sū gé giâ gì. Sokrates nêng-ùi ĭ sê có̤i chŭng-mìng gì nè̤ng, ĭng-ôi ciòng sié-gái nâ ô ĭ siŏh ciáh nè̤ng â̤ hiēu-dék cê-gă hùng-nó̤h dŭ mâ̤ hiēu.

Iù-uâ (1787): *Sokrates cĭ Sī*
Dáng-sê, dŏng-sì ô cĭng sâ̤ nè̤ng hièng-hâung Sokrates, dĕk-biék sê Ngā-diēng céng-hū, ĭ-gáuk-nè̤ng nêng-ùi Sokrates gì sṳ̆-siōng dó̤i hâiu-săng-giāng ô hâi. Ngā-diēng mìng-cé̤ṳng buóh puáng sī ĭ. Hiā sèng-hâiu, Sokrates gì-sĭk ô gĭ-huôi liê-kŭi Ngā-diēng, hĕ̤k-ciā niông céng-hū ciŏng ĭ liù-bóng gáu bĕk-dó̤i, dáng-sê ĭ dŭ bóng-ké lāu. Bók-guó, ĭ gó sê siōng sī câi Ngā-diēng, ĭ hĭ-uông ĭ gì sī â̤ niông cē̤-nē̤ gì mìng-cé̤ṳng sêu gáu gáu-ṳ̆k. Gáu dṳ̆ng-muōi, ĭ ké̤ṳk nè̤ng táu sī kó̤.

## Sṳ̆-siōng

Sokrates huāng-dó̤i mìng-ciō gì céng-dê cié-dô, nêng-ùi lī-séng sê ìng-sĕng gì gŏng-gĭ, dĭ-sék sê có̤i gèng gì siêng, diék-hŏk sê có̤i gèng gì dĭ-sék. Ĭ nêng-ùi, diék-hŏk gì gŏng-buōng mŭk-dék sê "nêng-sék nṳ̄ cê-gă". Sokrates tàu-tàu-huòi tà̤-chók lò̤-cék-hŏk gŭi-năk gâe̤ng dêng-ngiê gì huŏng-huák, nêng-ùi "ék-buăng" găk "gó̤-biĕk" cĭ sèng, kái-niêng sāng-sĕng sê̤ṳ-ŭk.

Sokrates Dó̤i-uâ-liŏh sê iù Platon gâe̤ng Xenophon sū siā gì ô-guăng Sokrates dó̤i-uâ gì cṳ̆. Ĭ gé-liŏh lāu Sokrates gâe̤ng dŏng-sì Hĭ-lé-nà̤ ìng-ŭk gì dó̤i-uâ ī-gĭk ĭ gâe̤ng ĭ hŏk-sĕng cĭ-găng gì tō̤-lâung.
# 1967 nièng

|  |  |
| --- | --- |
| **Chiĕng-gī:** | **2 chiĕng-gī** |
| **Sié-gī:** | 19 sié-gī | **20 sié-gī** | 21 sié-gī |
| **Nièng-dâi:** | 1930 nièng-dâi | 1940 nièng-dâi | 1950 nièng-dâi | **1960 nièng-dâi** | 1970 nièng-dâi | 1980 nièng-dâi | 1990 nièng-dâi |
| **Nièng:** | 1962 nièng | 1963 nièng | 1964 nièng | 1965 nièng | 1966 nièng | **1967 nièng** | 1968 nièng | 1969 nièng | 1970 nièng | 1971 nièng | 1972 nièng |

**1967 nièng găk gì-tă lĭk-huák**| Găng-ciĕ | Bīng-ngū nièng — *gáu* — Dĭng-ê nièng |
| Gregorius lĭk | 1967 nièng MCMLXVII |
| Julius lĭk | bī Gregorius lĭk cā 13 gĕ̤ng |
| Hŭk-lĭk | 2511 nièng |
| Dô̤-gáu-lĭk | 4664 nièng |
| Huòi-lĭk | 1387~1388 |
| Nĭk-buōng nièng-hô̤ | Ciĕu-huò (昭和) 42 nièng |
| Nĭk-buōng Huòng-gī | 2627 nièng |
| Tàng-gī | 4300 nièng |
| Mìng-guók | 56 nièng |
| Ciō-tā̤-lĭk | 56 nièng |
| Hĭ-báik-lài-lĭk | 5727~5728 |
| Să̤-câung-lĭk | iòng huō mā *(me pho rta)* — *gáu* — ĭng huō iòng *(me mo lug)* |
| Hindu lĭk |  |
| - *Vikram Samvat* | 2022 – 2023 |
| - *Shaka Samvat* | 1889 – 1890 |
| Iran lĭk | 1345 – 1346 |
| Runic lĭk | 2217 |
| Assyria lĭk | 6717 nièng |
| Ethiopia lĭk | 1961~1962 |

**1967 nièng** găk Gregorius Lĭk-huák diē-sié sê siŏh ciáh bìng-nièng, tàu gĕ̤ng sê lā̤-bái.

## Duâi dâi

## Chók-sié

* 3 nguŏk 26 hô̤: Diŏng Séng-diék

## Guó-sié

* 10 nguŏk 9 hô̤: Che Guevara (1928 nièng chók-sié)
* 10 nguŏk 17 hô̤: Puō-ngì (1906 nièng chók-sié)
# Ethiopia

| Ethiopia Lièng-băng Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók
*câi-dê ngṳ̄-ngiòng** የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ Rippabliikii Federaalawaa Dimokraatawaa Itiyoophiyaa Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Federaalka Itoobiya Ityoppiah Federalih Demokrasih Ummuno ናይኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ
 |
| --- |
|
guók-gì

guók-hŭi

 |
| **Guók-gŏ̤:** ወደፊት ገስግሺ ፣ ውድ እናት ኢትዮጵያ "Hióng-sèng, chĭng-ái gì cū-guók Ethiopia"  |
|  |
| Siū-dŭ gâe̤ng có̤i duâi siàng-chê |
Addis Ababa |
| Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng |
Afar-ngṳ̄, Amhara-ngṳ̄, Oromo-ngṳ̄, Somali-ngṳ̄, Tigrinya-ngṳ̄ |
| Céng-hū |
lièng-băng, ngiê-huôi-cié, gê̤ṳng-huò-guók |
|  |
| • cūng-tūng  |
Sahle-Work Zewde |
| • cūng-lī  |
Abiy Ahmed |
| • hó-cūng-lī  |
Demeke Mekonnen |
| Lĭk-huák gĭ-gáiu |
Lièng-băng Ngiê-huôi |
| • Siông-ngiê-iêng |
Lièng-băng-iêng |
| • Hâ-ngiê-iêng |
Ìng-mìng Dâi-biēu-iêng |
| Miêng-cék |
| • Dŭ-liāng |
1,104,300 km2 (426,400 sq mi) (dâ̤ 26 miàng) |
| • cūi-mĭk (%) |
0.7 |
| Ìng-kēu |
| • 2021 nièng gū-gié |
117,876,227 (dâ̤ 12 miàng) |
| • 2007 nièng puō-că |
73,750,932 |
| • Mĭk-dô̤ |
92.7/km2 (240.1/sq mi) (dâ̤ 123 miàng) |
| GDP (PPP) |
2020 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
$278 sĕk-é (dâ̤ 58 miàng) |
| • Bìng-gĭng |
$2,772 |
| GDP (mìng-ngiê) |
2021 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
$91.514 sĕk-é (dâ̤ 65 miàng) |
| • Bìng-gĭng |
$974 |
| Gini (2015 nièng) |  35.0 dṳ̆ng |
| HDI (2019 nièng) |  0.485 dă̤ · dâ̤ 173 miàng |
| Huó-bê |
Ethiopia birr (ETB) |
| Sì-kṳ̆ | UTC+3 (EAT) |
| Kŭi-chiă huŏng-hióng |
iêu |
| Diêng-uâ kṳ̆-hô̤ |
+251 |
| ISO 3166 dâi-hô̤ |
ET |
| Uōng-mĭk sáuk-siā |
.et |

**Ethiopia** sê Hĭ-ciŭ dĕ̤ng-buô gì siŏh ciáh guók-gă.
# Ŭi-ī-sê̤ṳ

| Ŭi-ī-sê̤ṳWales Cymru |
| --- |
|
Ĭng-guók gì gáiu-siàng-guók |
|  gì hŭi-ciŏng |
|  |
| Ciō-guòng guók-gă |
Ĭng-guók |
| guāng-hăk-mĭk |
Ĭng-gáik-làng gâe̤ng Ŭi-ī-sê̤ṳ |
| Siū-hūgâe̤ng có̤i duâi siàng-chê |
Cardiff |
| Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng |
Ŭi-ī-sê̤ṳ-ngṳ̄, Ĭng-ngṳ̄ |
| Céng-hū |
ngiê-huôi-cié, gŭng-ciō lĭk-hiēng, guòng-lĭk bóng-hâ |
|  |
| • gŭng-ciō  |
Charles 3-sié |
| • gŭng  |
William |
| • siū-sióng  |
Mark Drakeford |
| Lĭk-huák gĭ-gáiu |
Ngiê-huôi |
| Ĭng-guók Guók-huôi |
| • Ŭi-ī-sê̤ṳ Dâi-sìng |
Robert Buckland |
| • Hâ-ngiê-iêng |
40 |
| Miêng-cék |
| • Dŭ-liāng |
20,779 km2 (8,023 sq mi) |
| Ìng-kēu |
| • 2019 nièng gū-gié | 3,153,000 |
| • Mĭk-dô̤ |
148/km2 (383.3/sq mi) |
| GVA |
2018 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
£75 sĕk-é |
| • Bìng-gĭng |
£23,900 |
| HDI (2019 nièng) |  0.901 cĭng gŏ̤ · dâ̤ 11 miàng |
| Huó-bê |
Ĭng-bâung (£) (GBP) |
| Sì-kṳ̆ |
UTC (GMT) |
|  • Iĕk-tiĕng (DST) |
UTC+1 (BST) |
| Sì-găng gáik-sék |
dd/mm/yyyy yyyy-mm-dd (AD) |
| Kŭi-chiă huŏng-hióng |
cō̤ |
| Diêng-uâ kṳ̆-hô̤ |
+44 |
| ISO 3166 dâi-hô̤ |
GB-WLS |
| Uōng-mĭk sáuk-siā |
.wales .cymru |

**Ŭi-ī-sê̤ṳ** (威爾士, Ĭng-ngṳ̄: Wales, Ŭi-ī-sê̤ṳ-ngṳ̄: *Cymru*) sê Dâi Bók-liĕk-diĕng gì 1 ciáh buô-hông. Ĭ ôi-dé găk Să̤-ĕu, báe̤k-buô sê Báe̤k-hāi.
# 1924 nièng

|  |  |
| --- | --- |
| **Chiĕng-gī:** | **2 chiĕng-gī** |
| **Sié-gī:** | 19 sié-gī | **20 sié-gī** | 21 sié-gī |
| **Nièng-dâi:** | 1890 nièng-dâi | 1900 nièng-dâi | 1910 nièng-dâi | **1920 nièng-dâi** | 1930 nièng-dâi | 1940 nièng-dâi | 1950 nièng-dâi |
| **Nièng:** | 1919 nièng | 1920 nièng | 1921 nièng | 1922 nièng | 1923 nièng | **1924 nièng** | 1925 nièng | 1926 nièng | 1927 nièng | 1928 nièng | 1929 nièng |

**1924 nièng găk gì-tă lĭk-huák**| Găng-ciĕ | Gŭi-hâi nièng — *gáu* — Gák-cṳ̄ nièng |
| Gregorius lĭk | 1924 nièng MCMXXIV |
| Julius lĭk | bī Gregorius lĭk cā 13 gĕ̤ng |
| Hŭk-lĭk | 2468 nièng |
| Dô̤-gáu-lĭk | 4621 nièng |
| Huòi-lĭk | 1343~1344 |
| Nĭk-buōng nièng-hô̤ | Dâi-céng (大正) 13 nièng |
| Nĭk-buōng Huòng-gī | 2584 nièng |
| Tàng-gī | 4257 nièng |
| Mìng-guók | 13 nièng |
| Ciō-tā̤-lĭk | 13 nièng |
| Hĭ-báik-lài-lĭk | 5684~5685 |
| Să̤-câung-lĭk | ĭng cūi dṳ̆ *(chu mo phag)* — *gáu* — iòng mŭk chṳ̄ *(shing pho byi)* |
| Hindu lĭk |  |
| - *Vikram Samvat* | 1979 – 1980 |
| - *Shaka Samvat* | 1846 – 1847 |
| Iran lĭk | 1302 – 1303 |
| Runic lĭk | 2174 |
| Assyria lĭk | 6674 nièng |
| Ethiopia lĭk | 1918~1919 |

**1924 nièng** găk Gregorius Lĭk-huák diē-sié sê siŏh ciáh nông-nièng, tàu gĕ̤ng sê bái-nê.

## Duâi dâi

## Chók-sié

## Guó-sié

* 1 nguŏk 21 hô̤: Vladimir Lenin (1870 nièng chók-sié).
# Martinique

| MartiniqueMartinique |
| --- |
|
Huák-guók gì hāi-ngôi-sēng |
|  gì |
|  |
| Ciō-guòng guók-gă |
Huák-guók |
| Siū-hūgâe̤ng có̤i duâi siàng-chê |
Fort-de-France |
| Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng |
Huák-ngṳ̄ |
| Buōng-dê-uâ |
Huák-ngṳ̄, Martinique Creole-ngṳ̄ |
| Céng-hū |
|  |
| • Ūi-uòng-huôi ciō-sĭk  |
Alfred Marie-Jeanne |
| Lĭk-huák gĭ-gáiu |
Sēng Ūi-uòng-huôi |
| Miêng-cék |
| • Dŭ-liāng |
1,128 km2 (436 sq mi) |
| Ìng-kēu |
| • 2021 nièng puō-că |
375,053 |
| • Mĭk-dô̤ |
354/km2 (916.9/sq mi) |
| GDP (PPP) |
2015 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
$9,363,000,000 |
| • Bìng-gĭng |
$24,964 |
| Huó-bê |
Euro (€) (EUR) |
| Sì-kṳ̆ |
UTC−04:00 |
| Kŭi-chiă huŏng-hióng |
iêu |
| Diêng-uâ kṳ̆-hô̤ |
+596 |
| ISO 3166 dâi-hô̤ |
MQ |
| Uōng-mĭk sáuk-siā |
.mq |

**Martinique** sê Huák-guók diŏh Báe̤k Mī-ciŭ Caribe dê-kṳ̆ gì siŏh ciáh hāi-ngôi-sēng.
# Bâng-tó-siá

**Bâng-tó-siá** (病吐瀉), iâ hô̤ lā̤ **huók-luâng** (霍亂), sê siŏh cṳ̄ng diòng-niēng-bâng. Nè̤ng dáik ciā bâng â̤ tó â̤ siá, gó-chṳ̄ hô̤ ciā miàng-cê.

Diŏh Hók-ciŭ-uâ diē-sié, „bâng-tó-siá“ iâ sê siŏh ciáh ng-hō̤ tiăng gì má nè̤ng uâ, ciéu nè̤ng bók-dáik hō̤ sī (不得好死).