Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Aristoteles

Raphael uâ gì Ngā-diēng Hŏk-iêng: Platon (cō̤) gâe̤ng Aristoteles (êu). Báik-lăk-dù chiū bī tiĕng, dô̤i-biēu ĭ siŏng-séng chiĕu-uŏk gāng-gáuk gì cĭng-lī; Aristoteles chiū bī dê, siŏh-mìng dĭ-sék cĭng-lī găi-dŏng téng gāng-guăng gì guăng-chák dáik diŏh.
**Aristoteles** (Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: Ἀριστοτέλης, ĭng-ĭk: **Ā-lī-sê̤ṳ-dŏ̤-dáik亞里士多德*, Sèng 384  – Sèng 322 nièng ) sê Gū Hĭ-lé-nà̤ mì-sĭng-ciō-ngiê diék-hŏk-gă. Ĭ sê Platon gì hŏk-sĕng, Alexander Dâi-dá̤ gì sĭng-săng. Alexander Dâi-dá̤ guó-sié hâiu, Ngā-diēng huák-sĕng huāng Mā-gì-dáung gì ông-dông, gó-chṳ̄ Aristoteles liê-kŭi Ngā-diēng, cĭ-hâiu mò̤ nuâi òng ĭ cêu bâng sī lāu.
# 14 sié-gī

|  |  |
| --- | --- |
| **chiĕng-gī：** | 1 chiĕng-gī | **2 chiĕng-gī** | 3 chiĕng-gī |
| **sié-gī：** | 11 sié-gī | 12 sié-gī | 13 sié-gī | **14 sié-gī** | 15 sié-gī | 16 sié-gī | 17 sié-gī |
| **nièng-dâi：** | 1300 nièng-dâi | 1310 nièng-dâi | 1320 nièng-dâi | 1330 nièng-dâi | 1340 nièng-dâi | 1350 nièng-dâi | 1360 nièng-dâi | 1370 nièng-dâi | 1380 nièng-dâi | 1390 nièng-dâi |

**14 sié-gī** sê cī téng 1301 nièng 1 nguŏk 1 hô̤ kăi-sṳ̄, gáu 1400 nièng 12 nguŏk 31 hô̤ giék-sók gì siŏh ciáh sié-gī.

## Duâi dâi
# Dŭk-lĭk Guók-gă Lièng-hăk-tā̤

Dŭk-lĭk Guók-gă Lièng-hăk-tā̤
**Dŭk-lĭk Guók-gă Lièng-hăk-tā̤** (獨立國家聯合體, Ngò̤-lò̤-sṳ̆-ngṳ̄: Содружество Независимых Государств), iâ huăng-ĭk có̤ **Dŭk-lĭk Guók-gă Guók-hiĕk** (獨立國家國協), gāng-chĭng **Dŭk-lièng-tā̤** (獨聯體) hĕ̤k-ciā **Dŭk-hiĕk** (獨協, СНГ), sê Sŭ-lièng gāi-tā̤ ī-hâiu iù nguòng-lài buô-hông Sŭ-lièng gì gáiu-siàng-guók cū-siàng gì siŏh ciáh guók-gă lièng-mèng. Dŭk-lièng-tā̤ gì cūng-buô diŏh Belarus gì siū-dŭ Minsk, gĕ̤ng-cáuk ngṳ̄-ngiòng sê Ngò̤-lò̤-sṳ̆-ngṳ̄.

## Lĭk-sṳ̄

## Sìng-uòng guók

| guók-gă | piĕ-cūng | Hiêng-ciŏng piĕ-cūng | Notes |
| --- | --- | --- | --- |
|  Azerbaijan | 1993 nièng 9 nguŏk 24 hô̤ | 1993 nièng 9 nguŏk 24 hô̤ |  |
|  Belarus | 1991 nièng 12 nguŏk 10 hô̤ | 1994 nièng 1 nguŏk 18 hô̤ | cháung-sṳ̄ guók |
|  Kazakhstan | 1991 nièng 12 nguŏk 23 hô̤ | 1994 nièng 4 nguŏk 20 hô̤ | cháung-sṳ̄ guók |
|  Kyrgyzstan | 1992 nièng 3 nguŏk 6 hô̤ | 1994 nièng 4 nguŏk 12 hô̤ | cháung-sṳ̄ guók |
|  Armenia | 1992 nièng 2 nguŏk 18 hô̤ | 1994 nièng 3 nguŏk 16 hô̤ | cháung-sṳ̄ guók |
|  Moldova | 1994 nièng 4 nguŏk 8 hô̤ | 1994 nièng 4 nguŏk 15 hô̤ |  |
|  Ngò̤-lò̤-sṳ̆ | 1991 nièng 12 nguŏk 12 hô̤ | 1993 nièng 7 nguŏk 20 hô̤ | cháung-sṳ̄ guók |
|  Tajikistan | 1993 nièng 6 nguŏk 20 hô̤ | 1993 nièng 8 nguŏk 4 hô̤ |  |
|  Uzbekistan | 1992 nièng 1 nguŏk 4 hô̤ | 1994 nièng 2 nguŏk 9 hô̤ | cháung-sṳ̄ guók |

## Lièng-hiê guók

| guók-gă | piĕ-cūng | Hiêng-ciŏng piĕ-cūng | Notes |
| --- | --- | --- | --- |
|  Turkmenistan | 1991 nièng 12 nguŏk 26 hô̤ | muôi piĕ-cūng | cháung-sṳ̄ guók. 2005 nièng kăi-sṳ̄ sê lièng-hiê guók. |
|  Ukraine | 1991 nièng 12 nguŏk 10 hô̤ | muôi piĕ-cūng | cháung-sṳ̄ guók. 1993 nièng kăi-sṳ̄ sê lièng-hiê guók. |

## Nguòng-lài gì sìng-uòng guók

| guók-gă | piĕ-cūng | Hiêng-ciŏng piĕ-cūng | sŏng-buó tó̤i-chók | ciáng-sék tó̤i-chók | Notes |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Gruzia | 1993 nièng 12 nguŏk 3 hô̤ | 1994 nièng 4 nguŏk 19 hô̤ | 2008 nièng 8 nguŏk 18 hô̤ | 2009 nièng 8 nguŏk 18 hô̤ | ĭng-ôi 2008 nièng gì Ngò̤-lò̤-sṳ̆ Gruzia Ciéng-cĕng tó̤i-chók. |

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu

## Nguôi-buô Lièng-giék

* uōng-câng
# 1735 nièng

|  |  |
| --- | --- |
| **Chiĕng-gī:** | **2 chiĕng-gī** |
| **Sié-gī:** | 17 sié-gī | **18 sié-gī** | 19 sié-gī |
| **Nièng-dâi:** | 1700 nièng-dâi | 1710 nièng-dâi | 1720 nièng-dâi | **1730 nièng-dâi** | 1740 nièng-dâi | 1750 nièng-dâi | 1760 nièng-dâi |
| **Nièng:** | 1730 nièng | 1731 nièng | 1732 nièng | 1733 nièng | 1734 nièng | **1735 nièng** | 1736 nièng | 1737 nièng | 1738 nièng | 1739 nièng | 1740 nièng |

**1735 nièng găk gì-tă lĭk-huák**| Găng-ciĕ | Gák-ìng nièng — *gáu* — Ĭk-māu nièng |
| Gregorius lĭk | 1735 nièng MDCCXXXV |
| Julius lĭk | bī Gregorius lĭk cā 11 gĕ̤ng |
| Hŭk-lĭk | 2279 nièng |
| Dô̤-gáu-lĭk | 4432 nièng |
| Huòi-lĭk | 1148~1149 |
| Nĭk-buōng Huòng-gī | 2395 nièng |
| Tàng-gī | 4068 nièng |
| Hĭ-báik-lài-lĭk | 5495~5496 |
| Să̤-câung-lĭk | iòng mŭk hū *(shing pho stag)* — *gáu* — ĭng mŭk tó *(shing mo yos)* |
| Hindu lĭk |  |
| - *Vikram Samvat* | 1790 – 1791 |
| - *Shaka Samvat* | 1657 – 1658 |
| Iran lĭk | 1113 – 1114 |
| Runic lĭk | 1985 |
| Assyria lĭk | 6485 nièng |
| Ethiopia lĭk | 1729~1730 |

**1735 nièng** găk Gregorius Lĭk-huák diē-sié sê siŏh ciáh bìng-nièng, tàu gĕ̤ng sê bái-lĕ̤k; găk Julius Lĭk-huák diē-sié sê siŏh ciáh bìng-nièng, tàu gĕ̤ng sê bái-săng. Ciā nièng găk Gregorius Lĭk-huák diē-sié bī Julius Lĭk-huák cā 11 gĕ̤ng. Buô-hông guók-gă găk 1923 nièng ī-sèng gó lā̤ sāi Julius Lĭk-huák.

## Duâi dâi

## Chók-sié

## Guó-sié
# 1648 nièng

|  |  |
| --- | --- |
| **Chiĕng-gī:** | **2 chiĕng-gī** |
| **Sié-gī:** | 16 sié-gī | **17 sié-gī** | 18 sié-gī |
| **Nièng-dâi:** | 1610 nièng-dâi | 1620 nièng-dâi | 1630 nièng-dâi | **1640 nièng-dâi** | 1650 nièng-dâi | 1660 nièng-dâi | 1670 nièng-dâi |
| **Nièng:** | 1643 nièng | 1644 nièng | 1645 nièng | 1646 nièng | 1647 nièng | **1648 nièng** | 1649 nièng | 1650 nièng | 1651 nièng | 1652 nièng | 1653 nièng |

**1648 nièng găk gì-tă lĭk-huák**| Găng-ciĕ | Dĭng-hâi nièng — *gáu* — Muô-cṳ̄ nièng |
| Gregorius lĭk | 1648 nièng MDCXLVIII |
| Julius lĭk | bī Gregorius lĭk cā 10 gĕ̤ng |
| Hŭk-lĭk | 2192 nièng |
| Dô̤-gáu-lĭk | 4345 nièng |
| Huòi-lĭk | 1058~1059 |
| Nĭk-buōng Huòng-gī | 2308 nièng |
| Tàng-gī | 3981 nièng |
| Hĭ-báik-lài-lĭk | 5408~5409 |
| Să̤-câung-lĭk | ĭng huō dṳ̆ *(me mo phag)* — *gáu* — iòng tù chṳ̄ *(sa pho byi)* |
| Hindu lĭk |  |
| - *Vikram Samvat* | 1703 – 1704 |
| - *Shaka Samvat* | 1570 – 1571 |
| Iran lĭk | 1026 – 1027 |
| Runic lĭk | 1898 |
| Assyria lĭk | 6398 nièng |
| Ethiopia lĭk | 1642~1643 |

**1648 nièng** găk Gregorius Lĭk-huák diē-sié sê siŏh ciáh nông-nièng, tàu gĕ̤ng sê bái-săng; găk Julius Lĭk-huák diē-sié sê siŏh ciáh nông-nièng, tàu gĕ̤ng sê bái-lĕ̤k. Ciā nièng găk Gregorius Lĭk-huák diē-sié bī Julius Lĭk-huák cā 10 gĕ̤ng. Buô-hông guók-gă găk 1923 nièng ī-sèng gó lā̤ sāi Julius Lĭk-huák.

## Duâi dâi

## Chók-sié

## Guó-sié
# Nàng-hĭ

| Nàng-hĭ Gê̤ṳng-huò-guókRepublic of South Africa
*gì-tă câi-dê ngṳ̄-ngiòng** iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika
iRiphabliki yomZantsi Afrika
Republiek van Suid-Afrika
Repabliki ya Afrika-Borwa
Rephaboliki ya Aforika Borwa
Rephaboliki ya Afrika Borwa
Riphabliki ra Afrika Dzonga
iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika
Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe
iRiphabliki yeSewula Afrika
 |
| --- |
|
guók-gì

guók-hŭi

 |
| **Gáik-ngiòng:**ǃke e꞉ ǀxarra ǁke "Cĭng sâ̤ cṳ̄ng nè̤ng, lièng-hăk kī-lài" |
| **Guók-gŏ̤:** National anthem of South Africa "Nàng-hĭ Guók-gŏ̤"  |
|  |
| Siū-dŭ |
Cape Town (lĭk-huák) Pretoria (hèng-céng) Bloemfontein (sṳ̆-huák) |
| Có̤i duâi siàng-chê |
Johannesburg |
| Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng |
Ĭng-ngṳ̄, Zulu-ngṳ̄, Swazi-ngṳ̄, Afrikaans-ngṳ̄, Báe̤k Sotho-ngṳ̄, Sotho-ngṳ̄, Tswana-ngṳ̄, Tsonga-ngṳ̄, Xhosa-ngṳ̄, Venda-ngṳ̄, Nàng Ndebele-ngṳ̄ |
| Ô dĕk-sṳ̀ dê-ôi gì ngṳ̄-ngiòng |
Khoi-ngṳ̄, Nama-ngṳ̄, San-ngṳ̄, Nàng-hĭ chiū-ngṳ̄, Dáik-ngṳ̄, Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄, Gujarat-ngṳ̄, Hindi-ngṳ̄, Buò-dò̤-ngà-ngṳ̄, Telugu-ngṳ̄, Tamil-ngṳ̄, Urdu-ngṳ̄, Ā-lá-báik-ngṳ̄, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄, Huáng-ngṳ̄ |
| Céng-hū |
dăng-ék-cié, ék-dōng iŭ-sié, ngiê-huôi-cié, gê̤ṳng-huò-guók |
|  |
| • cūng-tūng  |
Cyril Ramaphosa |
| • hó-cūng-tūng  |
David Mabuza |
| • Ciòng-guók sēng-ô-huôi ciō-sĭk  |
Amos Masondo |
| • Guók-mìng Ngiê-huôi ngiê-diōng  |
Nosiviwe Mapisa-Nqakula |
| Lĭk-huák gĭ-gáiu |
Ngiê-huôi |
| • Siông-ngiê-iêng |
Ciòng-guók sēng-ô-huôi |
| • Hâ-ngiê-iêng |
Guók-mìng Ngiê-huôi |
| Miêng-cék |
| • Dŭ-liāng |
1,221,037 km2 (471,445 sq mi) (dâ̤ 24 miàng) |
| • cūi-mĭk (%) |
0.380 |
| Ìng-kēu |
| • 2021 nièng gū-gié |
60,142,978 (dâ̤ 23 miàng) |
| • 2011 nièng puō-că |
51,770,560 |
| • Mĭk-dô̤ |
42.4/km2 (109.8/sq mi) (dâ̤ 169 miàng) |
| GDP (PPP) |
2021 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng | $862 sĕk-é (dâ̤ 32 miàng) |
| • Bìng-gĭng | $14,239 (dâ̤ 96 miàng) |
| GDP (mìng-ngiê) |
2021 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng | $415 sĕk-é (dâ̤ 35 miàng) |
| • Bìng-gĭng | $6,861 (dâ̤ 89 miàng) |
| Gini (2014 nièng) |  63.0 cĭng gŏ̤ |
| HDI (2019 nièng) |  0.709 gŏ̤ · dâ̤ 114 miàng |
| Huó-bê |
Nàng-hĭ rand (ZAR) |
| Sì-kṳ̆ | UTC+2 (SAST) |
| Sì-găng gáik-sék |
yyyy/mm/dd yyyy-mm-dd |
| Kŭi-chiă huŏng-hióng |
cō̤ |
| Diêng-uâ kṳ̆-hô̤ |
+27 |
| ISO 3166 dâi-hô̤ |
ZA |
| Uōng-mĭk sáuk-siā |
.za |

**Nàng-hĭ** (南非) sê Hĭ-ciŭ nàng-buô gì siŏh ciáh guók-gă.
# 12 nguŏk 26 hô̤

**12 nguŏk 26 hô̤** sê Gregorius Lĭk-huák diē-sié siŏh nièng gì dâ̤ 360 gĕ̤ng (nông-nièng dâ̤ 361 gĕ̤ng), liê nièng-dā̤ gó ô 5 gĕ̤ng .

## Cáik-nĭk

* Cáik-lā̤-nĭk

## Duâi dâi

## Chók-sié

* 1893 nièng: Mò̤ Dĕk-dŭng (1976 nièng guó-sié)
* 1959 nièng: Uòng Lĭk-gŭng

## Guó-sié