Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 12 nguŏk 8 hô̤

**12 nguŏk 8 hô̤** sê Gregorius Lĭk-huák diē-sié siŏh nièng gì dâ̤ 342 gĕ̤ng (nông-nièng dâ̤ 343 gĕ̤ng), liê nièng-dā̤ gó ô 23 gĕ̤ng .

## Cáik-nĭk

## Duâi dâi

* 1949 nièng: Dṳ̆ng-huà Mìng-guók gì siū-dŭ téng Nàng-gĭng buăng gáu Dài-báe̤k.

## Chók-sié

## Guó-sié
# 1977 nièng

|  |  |
| --- | --- |
| **Chiĕng-gī:** | **2 chiĕng-gī** |
| **Sié-gī:** | 19 sié-gī | **20 sié-gī** | 21 sié-gī |
| **Nièng-dâi:** | 1940 nièng-dâi | 1950 nièng-dâi | 1960 nièng-dâi | **1970 nièng-dâi** | 1980 nièng-dâi | 1990 nièng-dâi | 2000 nièng-dâi |
| **Nièng:** | 1972 nièng | 1973 nièng | 1974 nièng | 1975 nièng | 1976 nièng | **1977 nièng** | 1978 nièng | 1979 nièng | 1980 nièng | 1981 nièng | 1982 nièng |

**1977 nièng găk gì-tă lĭk-huák**| Găng-ciĕ | Bīng-sìng nièng — *gáu* — Dĭng-sê̤ṳ nièng |
| Gregorius lĭk | 1977 nièng MCMLXXVII |
| Julius lĭk | bī Gregorius lĭk cā 13 gĕ̤ng |
| Hŭk-lĭk | 2521 nièng |
| Dô̤-gáu-lĭk | 4674 nièng |
| Huòi-lĭk | 1397~1398 |
| Nĭk-buōng nièng-hô̤ | Ciĕu-huò (昭和) 52 nièng |
| Nĭk-buōng Huòng-gī | 2637 nièng |
| Tàng-gī | 4310 nièng |
| Mìng-guók | 66 nièng |
| Ciō-tā̤-lĭk | 66 nièng |
| Hĭ-báik-lài-lĭk | 5737~5738 |
| Să̤-câung-lĭk | iòng huō lṳ̀ng *(me pho 'brug)* — *gáu* — ĭng huō siè *(me mo sbrul)* |
| Hindu lĭk |  |
| - *Vikram Samvat* | 2032 – 2033 |
| - *Shaka Samvat* | 1899 – 1900 |
| Iran lĭk | 1355 – 1356 |
| Runic lĭk | 2227 |
| Assyria lĭk | 6727 nièng |
| Ethiopia lĭk | 1971~1972 |

**1977 nièng** găk Gregorius Lĭk-huák diē-sié sê siŏh ciáh bìng-nièng, tàu gĕ̤ng sê bái-lĕ̤k.

## Duâi dâi

## Chók-sié

## Guó-sié

* 12 nguŏk 25 hô̤: Charles Chaplin (1889 nièng chók-sié).
# Harry Potter

Harry Potter gì dù-biĕu.
«**Harry Potter**» sê Ĭng-guók cáuk-gă J. K. Rowling siā gì chék buōng hiê-liĕk siēu-siók, guăng-ṳ̀ siŏh ciáh dòng-buŏ-giāng ŭ-sṳ̆ Harry Potter gâe̤ng ĭ bèng-iū Ron Weasley gâe̤ng Hermione Granger. Gū-sê̤ṳ siék-diâng diŏh mò̤-huák hŏk-hâu Hogwarts Hŏk-iêng diē-sié, cuō-iéu cìng-ciék dŭ sê Harry Potter gâe̤ng buóh-āi tūng-dê mò̤-huák sié-gái gì ngài-áuk ŭ-sṳ̆ Voldemort cĭ-găng gì cĕng-dáu.

Téng 1997 nièng tàu buōng «Harry Potter» hiê-liĕk «Harry Potter gâe̤ng Mò̤-huák-siŏh» (*Harry Potter and the Philosopher's Stone*) chók-bēng kăi-sṳ̄, «Harry Potter» cêu sìng-ùi sié-gái dék chók-miàng gì cṳ̆, dáik diŏh hēng duâi gì sŏng-ngiĕk sìng-gŭng. 2007 nièng 4 nguŏk, sèng lĕ̤k buōng hiê-liĕk gê̤ṳng-cūng mâ̤ chók 3.25 é tó̤, bêng-chiā ké̤ṳk huăng-ĭk có̤ chiĕu-guó 64 cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. 2007 nièng 7 nguŏk 21 hô̤, dê chék buōng «Harry Potter gâe̤ng Sī-séng» (*Harry Potter and the Deathly Hallows*) huák-hèng. Dăng-dăng găk Mī-guók cêu có̤-sŏ̤h-â mâ̤ chók 1200 uâng buōng, páh puái sié-gái gé-liŏh.

## Hiê-liĕk

1. «Harry Potter gâe̤ng Mò̤-huák-siŏh» (*Harry Potter and the Philosopher's Stone*, 1997 n. 6 ng. 26 h.)
2. «Harry Potter gâe̤ng Mĭk-sék» (*Harry Potter and the Chamber of Secrets*, 1998 n. 7 ng. 2 h.)
3. «Harry Potter gâe̤ng Azkaban gì Huâng-nè̤ng» (*Harry Potter and the Prisoner of Azkaban*, 1999 n. 7 ng. 8 h.)
4. «Harry Potter gâe̤ng Huōi-iêng-buŏi» (*Harry Potter and the Goblet of Fire*, 2000 n. 7 ng. 8 h.)
5. «Harry Potter gâe̤ng Hông-huòng-siâ» (*Harry Potter and the Order of the Phoenix*, 2003 n. 6 ng. 21 h.)
6. «Harry Potter gâe̤ng Hông-háik Uòng-cṳ̄» (*Harry Potter and the Half-Blood Prince*, 2005 n. 6 ng. 16 h.)
7. «Harry Potter gâe̤ng Sī-uòng Séng-ké» (*Harry Potter and the Deathly Hallows*, 2005 n. 7 ng. 16 h.)
# Lĭk-sṳ̄

**Lĭk-sṳ̄** (歷史) sê ngièng-géu téng gó-dā̤ gáu hiêng-câi siŏh cṳ̄ng sê̤ṳ-ŭk gì huák-diēng guó-tiàng gì ìng-ùng kuŏ-hŏk, ngièng-géu huâng-ùi cĭng kuák, duâi-buô-hông cĭk-dṳ̆ng diŏh nè̤ng gì siâ-huôi uăk-dông, iâ bău-guák cê̤ṳ-iòng-gái gì nó̤h. Gó-dā̤ sū-iū ké̤ṳk nè̤ng gé dék bêng-chiā bō̤-còng gì sê̤ṳ-giông dŭ ô sāi mēu cṳ̄ng hìng-sék gé-luŏh; găk ìng-lôi huák-mìng ùng-cê gé-cái sê̤ṳ-giông cĭ sèng huák-sĕng gì lĭk-sṳ̄ cô hô̤ lō̤ "**sṳ̄-cièng**".

Să̤-huŏng ngṳ̄-ngiòng diē-sié gì "*history*" sê téng Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì "*ιστορία*" (*historía*), é-sé̤ṳ cô sê "tŭng-guó diêu-că, gé-luŏh, gōng-sŭk lì hŏk-sĭk hĕ̤k-ciā báik-duòng."

## Ngièng-géu huŏng-huák

Hĭ-lò̤-dŏ̤-dáik gâe̤ng Siŭ-sṳ̆-dā̤-dáik
Lĭk-sṳ̄-hŏk gì ngièng-géu huŏng-huák sê lĭk-sṳ̄-hŏk-gă sāi-ê̤ṳng nguòng-sṳ̄ cài-lâiu lì ngièng-géu lĭk-sṳ̄ bêng-chiā gâe̤ng ĭ siā giâ lì ciā guó-tiàng dài-dŏng sū chāi-ê̤ṳng gì gé-sŭk.

Gū Hĭ-lé-nà̤ gì Hĭ-lò̤-dŏ̤-dáik (*Herodotus*) ké̤ṳk hâiu-sié nè̤ng chĭng có̤ "lĭk-sṳ̄-hŏk cĭ hô". Bók-guó, tàu ciéh chāi-ê̤ṳng kuŏ-hŏk huŏng-huák ngièng-géu lĭk-sṳ̄ gì nè̤ng sê ĭ dè̤ng sì-dâi gì Siŭ-sṳ̆-dā̤-dáik (*Thucydides*). Siŭ-sṳ̆-dā̤-dáik gâe̤ng Hĭ-lò̤-dŏ̤-dáik mâ̤-liông, ĭ nêng-ùi lĭk-sṳ̄ sê ìng-lôi sōng-dĕk gâe̤ng hèng-dông gì sāng-ŭk, gó-chṳ̄ ĭ cĭk-dṳ̆ng ngièng-géu lĭk-sṳ̄ sê̤ṳ-giông gì kī-ĭng gâe̤ng hâiu-guō. Găk ĭ gì lĭk-sṳ̄-hŏk huŏng-huák diē-sié, Siŭ-sṳ̆-dā̤-dáik giòng-diêu piĕng-nièng-hŏk (cêu sê áng sì-găng ché̤ṳ-sê̤ṳ bà̤-liĕk sê̤ṳ-giông), dṳ̆ng-lĭk gì guăng-diēng, bêng-chiā nêng-ùi ìng-lôi sié-gái sê ìng-lôi uăk-dông gì sāng-ŭk.

Ĕu-ciŭ ngiê-sāu, Dṳ̆ng-guók Háng-dièu gì Sṳ̆-mā Chiĕng (司馬遷) iâ ké̤ṳk nêng-ùi sê Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄-hŏk cĭ hô. Hâiu-sié gì Dṳ̆ng-guók-nè̤ng dŭ piâng ĭ «Sṳ̄ Gé» gì iông-sék siā sṳ̄-cṳ̆.

Téng Dṳ̆ng-sié-gī gáu Ùng-ngiê hók-hĭng sì-gĭ, Ĕu-ciŭ gì lĭk-sṳ̄-hŏk-gă dŏ̤-só chāi-ê̤ṳng cŭng-gáu guăng-diēng ngièng-géu lĭk-sṳ̄. Dâi-mō̤ 19 sié-gī cĭ hâiu, Dáik-guók diék-hŏk-gă Háik-gáh-ī (*Hegel*) ciáh ciŏng diék-hŏk gâe̤ng sié-sṳ̆k huŏng-huák dái diē lĭk-sṳ̄-hŏk gì ngièng-géu.

Gĭng-dáng-nĭk gì lĭk-sṳ̄-hŏk-gă kăi-diēng ngièng-géu gĕ̤ng-cáuk sèng-hâiu, ék-buăng â̤ muóng â-dā̤ gūi ciéh ông-dà̤:

1. **Sì-găng**: ciā cài-lâiu gì lài-nguòng (mò̤ lâung sê cṳ̆-miêng gó sê kēu-tèu) sê miéh-nó̤h sì-dâi có̤ chiàng gì?
2. **Dê-diēng**: ciā cài-lâiu găk diē-nē̤ có̤ chiàng gì?
3. **Cáuk-ciā**: ciā cài-lâiu sê dê̤ṳng có̤ chiàng gì?
4. **Hŭng-sék**: ciā cài-lâiu bô sê gŏng-gé̤ṳ sié-nó̤h gáing cā gì cài-lâiu có̤ chiàng gì?
5. **Uòng-cīng-séng**: ciā cài-lâiu dék nguòng-sṳ̄ gì hìng-sék sê diē kuāng?
6. **Cĭng-sĭk-séng**: ciā cài-lâiu gì nô̤i-ṳ̀ng ô nuâi cĭng?

Cī lĕ̤k ciéh ông-dà̤: sèng sé ciéh ông-dà̤ hô̤ lō̤ "gŏ̤-gék kō̤-céng"; dâ̤ ngô ciéh hô̤ lō̤ "dā̤-gék kō̤-céng"; sèng ngô ciéh biáng lā̤ miàng có̤ "nguôi-buô kō̤-céng", muōi ciéh hô̤ lō̤ "nô̤i-buô kō̤-céng."
# Siăh gì nó̤h

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

Guák-cṳ̄ng sĭk-ŭk
**Sĭk-ŭk** (食物), iâ cêu-sê **siăh gì nó̤h**, sèu-sèu iù táng-cūi huá-hăk-ŭk (碳水化合物), ciĕ-bùng (脂肪), dáng-bĕk-cék (蛋白質), cūi cū-siàng, ô niĕ-ài ké̤ṳk siăh-lâi, cūng-kuāng ké̤ṳk ìng-lôi hĕ̤k-chiā bĕk gì tì-gṳ̆ng ìng-iōng, hĕ̤k-chiă niông ĭ giéng-gáe̤k huăng-hī.

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu
# Henry Gông (Ohio)

|  |
| --- |
| **Henry Gông** |
| —  **Gông**  — |
| Henry County, Ohio |
| Henry Gông gì ôi-dé |
| Guók-gă
 |  Mī-guók
 |
| Ciŭ
 | Ohio
 |
| Uōng-câng | www.henrycountyohio.com |

**Henry Gông** (Ĭng-ngṳ̄: *Henry County*) sê Mī-guók Ohio gì siŏh ciáh gông.
# Dominica Gê̤ṳng-huò-guók

| Dominica Gê̤ṳng-huò-guókRepública Dominicana |
| --- |
|
guók-gì

guók-hŭi

 |
| **Gáik-ngiòng:**Dios, Patria, Libertad "Siông-dá̤, cū-guók, cê̤ṳ-iù" |
| **Guók-gŏ̤:** ¡Quisqueyanos Valientes! "Ṳ̄ng-gāng gì Quisqueyanos!" 時長：1 分，37 秒。1:37 |
|  |
| Siū-dŭ gâe̤ng có̤i duâi siàng-chê |
Santo Domingo |
| Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng |
Să̤-băng-ngà-ngṳ̄ |
| Céng-hū |
dăng-ék-cié, cūng-tūng-cié, gê̤ṳng-huò-guók |
|  |
| • cūng-tūng  |
Luis Abinader |
| • hó-cūng-tūng  |
Raquel Peña de Antuña |
| Lĭk-huák gĭ-gáiu |
Ngiê-huôi |
| • Siông-ngiê-iêng |
Chăng-ngiê-iêng |
| • Hâ-ngiê-iêng |
Cé̤ṳng-ngiê-iêng |
| Miêng-cék |
| • Dŭ-liāng |
48,671 km2 (18,792 sq mi) (dâ̤ 128 miàng) |
| • cūi-mĭk (%) |
0.7 |
| Ìng-kēu |
| • 2018 nièng gū-gié |
10,878,246 (dâ̤ 86 miàng) |
| • 2010 nièng puō-că |
9,445,281 |
| • Mĭk-dô̤ |
220/km2 (569.8/sq mi) (dâ̤ 65 miàng) |
| GDP (PPP) |
2020 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
$215.999 sĕk-é |
| • Bìng-gĭng |
$20,625 |
| GDP (mìng-ngiê) |
2020 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
$96.291 sĕk-é |
| • Bìng-gĭng |
$9,195 |
| Gini (2018 nièng) |  43.7 dṳ̆ng |
| HDI (2019 nièng) |  0.756 gŏ̤ · dâ̤ 88 miàng |
| Huó-bê |
Dominica peso (DOP) |
| Sì-kṳ̆ | UTC-4:00 (AST) |
| Kŭi-chiă huŏng-hióng |
iêu |
| Diêng-uâ kṳ̆-hô̤ |
+1-809, +1-829, +1-849 |
| ISO 3166 dâi-hô̤ |
DO |
| Uōng-mĭk sáuk-siā |
.do |

**Dominica Gê̤ṳng-huò-guók** sê Báe̤k Mī-ciŭ Caribe dê-kṳ̆ gì siŏh ciáh guók-gă.
# 4 nguŏk 1 hô̤

**4 nguŏk 1 hô̤** sê Gregorius Lĭk-huák diē-sié siŏh nièng gì dâ̤ 91 gĕ̤ng (nông-nièng dâ̤ 92 gĕ̤ng), liê nièng-dā̤ gó ô 274 gĕ̤ng .

## Cáik-nĭk

* Ngṳ̀-ìng-cáik (Káh-dièu-nè̤ng cáik, Gā̤-mông-nè̤ng cáik)

## Duâi dâi

## Chók-sié

## Guó-sié
# Ông-dông

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

Kă-giù ― siŏh cṳ̄ng ông-dông.
**Ông-dông** (運動) iâ hô̤ lā̤ **tā̤-ṳ̆k ông-dông** (體育運動), sê siŏh cṳ̄ng siâ-huôi-séng gì uăk-dông. Iā sâ̤ gì ông-dông, dŭ sê tŭng-guó duáng-liêng sĭng-tā̤ gâe̤ng bī-suói cūng-kuāng gì huŏng-sék kó̤ cĕng-giòng tā̤-cék.

Ô-miàng gì ông-dông ô:

* Kă-giù
* Lài-giù
* Mā-lá-sĕ̤ng
* Pĭng-pŏng-giù
* Siù-cūi

## Gái Káng

* Tā̤-ṳ̆k
* Olympic Ông-dông-huôi

## Chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu
# Seneca Gông (Ohio)

|  |
| --- |
| **Seneca Gông** |
| —  **Gông**  — |
| Seneca County, Ohio |
| Seneca Gông gì ôi-dé |
| Guók-gă
 |  Mī-guók
 |
| Ciŭ
 | Ohio
 |
| Uōng-câng | www.senecacounty.com |

**Seneca Gông** (Ĭng-ngṳ̄: *Seneca County*) sê Mī-guók Ohio gì siŏh ciáh gông.
# 1860 nièng

|  |  |
| --- | --- |
| **Chiĕng-gī:** | **2 chiĕng-gī** |
| **Sié-gī:** | 18 sié-gī | **19 sié-gī** | 20 sié-gī |
| **Nièng-dâi:** | 1830 nièng-dâi | 1840 nièng-dâi | 1850 nièng-dâi | **1860 nièng-dâi** | 1870 nièng-dâi | 1880 nièng-dâi | 1890 nièng-dâi |
| **Nièng:** | 1855 nièng | 1856 nièng | 1857 nièng | 1858 nièng | 1859 nièng | **1860 nièng** | 1861 nièng | 1862 nièng | 1863 nièng | 1864 nièng | 1865 nièng |

**1860 nièng găk gì-tă lĭk-huák**| Găng-ciĕ | Gī-ê nièng — *gáu* — Gĕng-sĭng nièng |
| Gregorius lĭk | 1860 nièng MDCCCLX |
| Julius lĭk | bī Gregorius lĭk cā 12 gĕ̤ng |
| Hŭk-lĭk | 2404 nièng |
| Dô̤-gáu-lĭk | 4557 nièng |
| Huòi-lĭk | 1277~1278 |
| Nĭk-buōng Huòng-gī | 2520 nièng |
| Tàng-gī | 4193 nièng |
| Hĭ-báik-lài-lĭk | 5620~5621 |
| Să̤-câung-lĭk | ĭng tù iòng *(sa mo lug)* — *gáu* — iòng tiék gàu *(lcags pho spre'u)* |
| Hindu lĭk |  |
| - *Vikram Samvat* | 1915 – 1916 |
| - *Shaka Samvat* | 1782 – 1783 |
| Iran lĭk | 1238 – 1239 |
| Runic lĭk | 2110 |
| Assyria lĭk | 6610 nièng |
| Ethiopia lĭk | 1854~1855 |

**1860 nièng** găk Gregorius Lĭk-huák diē-sié sê siŏh ciáh nông-nièng, tàu gĕ̤ng sê lā̤-bái; găk Julius Lĭk-huák diē-sié sê siŏh ciáh nông-nièng, tàu gĕ̤ng sê bái-ngô. Ciā nièng găk Gregorius Lĭk-huák diē-sié bī Julius Lĭk-huák cā 12 gĕ̤ng. Buô-hông guók-gă găk 1923 nièng ī-sèng gó lā̤ sāi Julius Lĭk-huák.

## Duâi dâi

## Chók-sié

## Guó-sié