Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sĕng-ŭk hŭng-lôi-huák

**Sĕng-ŭk hŭng-lôi-huák** (生物分類法) sê sĕng-ŭk-hŏk diē-sié dó̤i sĕng-ŭk gì ŭk-cṳ̄ng hŭng-lôi gì siŏh cṳ̄ng huŏng-huák.

Gĭng-dáng gì sĕng-ŭk hŭng-lôi-huák ciŏng sū-iū gì sĕng-ŭk kĕk gái (界), muòng (門), gŏng (綱), mŭk (目), kuŏ (科), sṳ̆k (屬), cṳ̄ng (種) lì hŭng-lôi.
# Dông-ŭk

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

Gáuk cṳ̄ng dông-ŭk
**Dông-ŭk** (動物) sê cī mâ̤ ciŏng ù-gĭ-ŭk hăk siàng iū-gĭ-ŭk, nâ sāi siăh ô-gĭ-ŭk gì, ô găng-gáe̤k, â̤ huāng-sĭk, â̤ ông-dông gì hī siŏh lôi sĕng-ŭk. Áng sĕng-ŭk-hŏk gì hŭng huák, nè̤ng iâ â̤ dé̤ṳng sáung siŏh cṳ̄ng dông-ŭk; bók-guó găk sĕng-uăk gì kēu-ngṳ̄ dâi-dŏng, nè̤ng ng-sê dông-ŭk gì siŏh cṳ̄ng.
# Cék-só̤h dông-ŭk

| ?Cék-só̤h dông-ŭk |
| --- |
|  |
| *Branchiostoma lanceolatum* |
| huá-siŏh huōng-ôi |
| Cambrian – hiêng-câi |
| **sĕng-ŭk hŭng-lôi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| mĭk: | Eukaryota  |
| gái: | Animalia  |
| ā-gái: | Eumetazoa  |
| (muôi hŭng ngék) | Bilateria  |
| chiĕu-muòng: | Deuterostomia  |
| muòng: | **Chordata** Bateson, 1885 |

 |

**Cék-só̤h dông-ŭk** (脊索動物) sê dó̤i ô cék-só̤h gì dông-ŭk gì tūng-chĭng.
# Cék-tùi dông-ŭk

| ?Cék-tùi dông-ŭk |
| --- |
|  |
| huá-siŏh huōng-ôi |
| Cambrian că-gĭ gáu gĭng-dáng |
| **sĕng-ŭk hŭng-lôi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| gái: | Animalia  |
| muòng: | Chordata  |
| ā-muòng: | **Vertebrata** Cuvier, 1812 |

 |

**Cék-tùi dông-ŭk** (脊椎動物) dó̤i siŏh lôi ô cék-tùi gì dông-ŭk gì tūng-chĭng.
# Buô-ṳ̄ dông-ŭk

*Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bēng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。*

---

| ?Buô-ṳ̄ dông-ŭk |
| --- |
|  |
| Gáuk cṳ̄ng buô-ṳ̄ dông-ŭk |
| **sĕng-ŭk hŭng-lôi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| gái: | Animalia  |
| muòng: | Chordata  |
| ā-muòng: | Vertebrata  |
| gŏng: | **Mammalia** Linnaeus, 1758 |

 |
| Ā-gŏng |
| * †**Allotheria**
	+ †Trituberculata
* **Prototheria **Theria**
	+ Metatheria
	+ Eutheria
 |

**Buô-ṳ̄ dông-ŭk** (哺乳動物), iâ hô̤ lā̤ **siăh-nĕng dông-ŭk**, sê dó̤i siŏh lôi dông-ŭk gì tūng-chĭng.
# 1904 nièng

|  |  |
| --- | --- |
| **Chiĕng-gī:** | **2 chiĕng-gī** |
| **Sié-gī:** | 19 sié-gī | **20 sié-gī** | 21 sié-gī |
| **Nièng-dâi:** | 1870 nièng-dâi | 1880 nièng-dâi | 1890 nièng-dâi | **1900 nièng-dâi** | 1910 nièng-dâi | 1920 nièng-dâi | 1930 nièng-dâi |
| **Nièng:** | 1899 nièng | 1900 nièng | 1901 nièng | 1902 nièng | 1903 nièng | **1904 nièng** | 1905 nièng | 1906 nièng | 1907 nièng | 1908 nièng | 1909 nièng |

**1904 nièng găk gì-tă lĭk-huák**| Găng-ciĕ | Gŭi-māu nièng — *gáu* — Gák-sìng nièng |
| Gregorius lĭk | 1904 nièng MCMIV |
| Julius lĭk | bī Gregorius lĭk cā 13 gĕ̤ng |
| Hŭk-lĭk | 2448 nièng |
| Dô̤-gáu-lĭk | 4601 nièng |
| Huòi-lĭk | 1322~1323 |
| Nĭk-buōng nièng-hô̤ | Mìng-dê (明治) 37 nièng |
| Nĭk-buōng Huòng-gī | 2564 nièng |
| Tàng-gī | 4237 nièng |
| Hĭ-báik-lài-lĭk | 5664~5665 |
| Să̤-câung-lĭk | ĭng cūi tó *(chu mo yos)* — *gáu* — iòng mŭk lṳ̀ng *(shing pho 'brug)* |
| Hindu lĭk |  |
| - *Vikram Samvat* | 1959 – 1960 |
| - *Shaka Samvat* | 1826 – 1827 |
| Iran lĭk | 1282 – 1283 |
| Runic lĭk | 2154 |
| Assyria lĭk | 6654 nièng |
| Ethiopia lĭk | 1898~1899 |

**1904 nièng** găk Gregorius Lĭk-huák diē-sié sê siŏh ciáh nông-nièng, tàu gĕ̤ng sê bái-ngô; găk Julius Lĭk-huák diē-sié sê siŏh ciáh nông-nièng, tàu gĕ̤ng sê bái-sé. Ciā nièng găk Gregorius Lĭk-huák diē-sié bī Julius Lĭk-huák cā 13 gĕ̤ng. Buô-hông guók-gă găk 1923 nièng ī-sèng gó lā̤ sāi Julius Lĭk-huák.

## Duâi dâi

## Chók-sié

* 8 nguŏk 22 hô̤: Dâing Siēu-bìng (1997 nièng guó-sié)
* 11 nguŏk 25 hô̤: Bă-gĭng (2005 nièng guó-sié)

## Guó-sié
# Somalia

| Somalia Lièng-băng Gê̤ṳng-huò-guókJamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya جمهورية الصومال الفيدرالية‎ |
| --- |
|
guók-gì

guók-hŭi

 |
| **Guók-gŏ̤:** Qolobaa Calankeed علم أي امة‎ "Sū-iū guók-gă dŭ ô cê-gă gì gì" 時長：1 分，6 秒。1:06 |
|  |
| Siū-dŭ gâe̤ng có̤i duâi siàng-chê |
Mogadishu |
| Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng |
Somali-ngṳ̄, Ā-lá-báik-ngṳ̄ |
| Sìng-nêng gì guók-gă ngṳ̄-ngiòng |
Ĭng-ngṳ̄, É-dâi-lé-ngṳ̄ |
| Céng-hū |
lièng-băng, ngiê-huôi-cié, gê̤ṳng-huò-guók |
|  |
| • cūng-tūng  |
Mohamed Abdullahi Mohamed |
| • cūng-lī  |
Mohamed Hussein Roble |
| Lĭk-huák gĭ-gáiu |
Lièng-băng Ngiê-huôi |
| Miêng-cék |
| • Dŭ-liāng |
637,657 km2 (246,201 sq mi) (dâ̤ 43 miàng) |
| Ìng-kēu |
| • 2020 nièng gū-gié |
15,893,219 (dâ̤ 72 miàng) |
| • Mĭk-dô̤ |
19.31/km2 (50.0/sq mi) (dâ̤ 199 miàng) |
| GDP (PPP) |
2019 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
$13.324 sĕk-é |
| • Bìng-gĭng |
$888 |
| GDP (mìng-ngiê) |
2019 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
$5.218 sĕk-é (dâ̤ 184 miàng) |
| • Bìng-gĭng |
$348 (dâ̤ 193 miàng) |
| HDI (2019 nièng) |  0.361 dă̤ |
| Huó-bê |
Somalia shilling (SOS) |
| Sì-kṳ̆ | UTC+3 (EAT) |
| Sì-găng gáik-sék |
dd/mm/yyyy |
| Kŭi-chiă huŏng-hióng |
iêu |
| Diêng-uâ kṳ̆-hô̤ |
+252 |
| ISO 3166 dâi-hô̤ |
SO |
| Uōng-mĭk sáuk-siā |
.so |

**Somalia** sê Hĭ-ciŭ dĕ̤ng-buô gì siŏh ciáh guók-gă.
# Ethiopia

| Ethiopia Lièng-băng Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók
*câi-dê ngṳ̄-ngiòng*[hiêng]
* የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ Rippabliikii Federaalawaa Dimokraatawaa Itiyoophiyaa Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Federaalka Itoobiya Ityoppiah Federalih Demokrasih Ummuno ናይኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ
 |
| --- |
|
guók-gì

guók-hŭi

 |
| **Guók-gŏ̤:** ወደፊት ገስግሺ ፣ ውድ እናት ኢትዮጵያ "Hióng-sèng, chĭng-ái gì cū-guók Ethiopia" 時長：1 分，24 秒。1:24 |
|  |
| Siū-dŭ gâe̤ng có̤i duâi siàng-chê |
Addis Ababa |
| Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng |
Afar-ngṳ̄, Amhara-ngṳ̄, Oromo-ngṳ̄, Somali-ngṳ̄, Tigrinya-ngṳ̄ |
| Céng-hū |
lièng-băng, ngiê-huôi-cié, gê̤ṳng-huò-guók |
|  |
| • cūng-tūng  |
Sahle-Work Zewde |
| • cūng-lī  |
Abiy Ahmed |
| • hó-cūng-lī  |
Demeke Mekonnen |
| Lĭk-huák gĭ-gáiu |
Lièng-băng Ngiê-huôi |
| • Siông-ngiê-iêng |
Lièng-băng-iêng |
| • Hâ-ngiê-iêng |
Ìng-mìng Dâi-biēu-iêng |
| Miêng-cék |
| • Dŭ-liāng |
1,104,300 km2 (426,400 sq mi) (dâ̤ 26 miàng) |
| • cūi-mĭk (%) |
0.7 |
| Ìng-kēu |
| • 2021 nièng gū-gié |
117,876,227 (dâ̤ 12 miàng) |
| • 2007 nièng puō-că |
73,750,932 |
| • Mĭk-dô̤ |
92.7/km2 (240.1/sq mi) (dâ̤ 123 miàng) |
| GDP (PPP) |
2020 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
$278 sĕk-é (dâ̤ 58 miàng) |
| • Bìng-gĭng |
$2,772 |
| GDP (mìng-ngiê) |
2021 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
$91.514 sĕk-é (dâ̤ 65 miàng) |
| • Bìng-gĭng |
$974 |
| Gini (2015 nièng) |  35.0 dṳ̆ng |
| HDI (2019 nièng) |  0.485 dă̤ · dâ̤ 173 miàng |
| Huó-bê |
Ethiopia birr (ETB) |
| Sì-kṳ̆ | UTC+3 (EAT) |
| Kŭi-chiă huŏng-hióng |
iêu |
| Diêng-uâ kṳ̆-hô̤ |
+251 |
| ISO 3166 dâi-hô̤ |
ET |
| Uōng-mĭk sáuk-siā |
.et |

**Ethiopia** sê Hĭ-ciŭ dĕ̤ng-buô gì siŏh ciáh guók-gă.
# Djibouti

| Djibouti Gê̤ṳng-huò-guókRépublique de Djibouti جمهورية جيبوتي‎ Gabuutih Ummuuno Jamhuuriyadda Jabuuti |
| --- |
|
guók-gì

guók-hŭi

 |
| **Gáik-ngiòng:**Midnimo, Sinnaan, Nabad Inkittiino, Qeedala, Wagari Unité, Égalité, Paix اتحاد، مساواة، سلام‎ "Tuàng-giék, bìng-dēng, huò-bìng" |
| **Guók-gŏ̤:** Djibouti 時長：48 秒。0:48 |
|  |
| Siū-dŭ gâe̤ng có̤i duâi siàng-chê |
Djibouti Chê |
| Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng |
Huák-ngṳ̄, Ā-lá-báik-ngṳ̄ |
| Sìng-nêng gì guók-gă ngṳ̄-ngiòng |
Somali-ngṳ̄, Afar-ngṳ̄ |
| Céng-hū |
dăng-ék-cié, ék-dōng iŭ-sié, cūng-tūng-cié, gê̤ṳng-huò-guók |
|  |
| • cūng-tūng  |
Ismaïl Omar Guelleh |
| • cūng-lī  |
Abdoulkader Kamil Mohamed |
| Lĭk-huák gĭ-gáiu |
Guók-mìng Ngiê-huôi |
| Miêng-cék |
| • Dŭ-liāng |
23,200 km2 (9,000 sq mi) (dâ̤ 146 miàng) |
| • cūi-mĭk (%) |
0.09 |
| Ìng-kēu |
| • 2020 nièng gū-gié |
23,200 |
| • Mĭk-dô̤ |
37.2/km2 (96.3/sq mi) (dâ̤ 168 miàng) |
| GDP (PPP) |
2018 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
$3.974 sĕk-é |
| • Bìng-gĭng |
$3,788 |
| GDP (mìng-ngiê) |
2018 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
$2.187 sĕk-é |
| • Bìng-gĭng |
$2,084 |
| Gini (2017 nièng) |  41.6 dṳ̆ng |
| HDI (2019 nièng) |  0.524 dă̤ · dâ̤ 166 miàng |
| Huó-bê |
Djibouti franc (DJF) |
| Sì-kṳ̆ | UTC+3 (EAT) |
| Kŭi-chiă huŏng-hióng |
iêu |
| Diêng-uâ kṳ̆-hô̤ |
+253 |
| ISO 3166 dâi-hô̤ |
DJ |
| Uōng-mĭk sáuk-siā |
.dj |

**Djibouti** sê Hĭ-ciŭ dĕ̤ng-buô gì siŏh ciáh guók-gă.
# Eritrea

| Eritrea Guókሃገረ ኤርትራ دولة إرتريا‎ State of Eritrea |
| --- |
|
guók-gì

guók-hŭi

 |
| **Guók-gŏ̤:** ኤርትራ ኤርትራ ኤርትራ "Eritrea, Eritrea, Eritrea" 時長：2 分，0 秒。2:00 |
|  |
| Siū-dŭ gâe̤ng có̤i duâi siàng-chê |
Asmara |
| Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng | *mò̤* |
| Sìng-nêng gì guók-gă ngṳ̄-ngiòng |
Tigrinya-ngṳ̄, Beja-ngṳ̄, Tigre-ngṳ̄, Kunama-ngṳ̄, Saho-ngṳ̄, Bilen-ngṳ̄, Nara-ngṳ̄, Afar-ngṳ̄, É-dâi-lé-ngṳ̄ |
| Gĕ̤ng-cáuk ngṳ̄-ngiòng |
Tigrinya-ngṳ̄, Ā-lá-báik-ngṳ̄, Ĭng-ngṳ̄ |
| Céng-hū |
dăng-ék-cié, ék-dōng iŭ-sié, cūng-tūng-cié, gê̤ṳng-huò-guók |
|  |
| • cūng-tūng  |
Isaias Afwerki |
| Lĭk-huák gĭ-gáiu |
Guók-mìng Ngiê-huôi |
| Miêng-cék |
| • Dŭ-liāng |
117,600 km2 (45,400 sq mi) (dâ̤ 99 miàng) |
| • cūi-mĭk (%) |
0.14 |
| Ìng-kēu |
| • Gū-gié |
3.6~6.7 báh-uâng |
| GDP (PPP) |
2021 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
$6.88 sĕk-é |
| • Bìng-gĭng |
$1,910 |
| GDP (mìng-ngiê) |
2021 nièng gū-gié |
| • Dŭ-liāng |
$2.25 sĕk-é |
| • Bìng-gĭng |
$626 |
| HDI (2019 nièng) |  0.459 dă̤ · dâ̤ 180 miàng |
| Huó-bê |
Eritrea nakfa (ERN) |
| Sì-kṳ̆ | UTC+3 (EAT) |
| Kŭi-chiă huŏng-hióng |
iêu |
| Diêng-uâ kṳ̆-hô̤ |
+291 |
| ISO 3166 dâi-hô̤ |
ER |
| Uōng-mĭk sáuk-siā |
.er |

**Eritrea** sê Hĭ-ciŭ dĕ̤ng-buô gì siŏh ciáh guók-gă.