Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Шоргоолзон

| Шоргоолзон |
| --- |
| **Camponotus fellah** |
| Биологиин классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Аймаг: | Амитан  |
| Хүрээ: | Нугалмайгүйтэн  |
| Дэд хүрээ: | Үе хүлтэн  |
| Анги: | Хорхой шумуул  |
| Баг: | Һарьһан далитан  |

 |

**Шоргоолзон** (лата: Formicidae), үетэ хүлтэн (*Arthropoda*) хүреэнэй, хорхой шумуул (*Insecta*) ангиин, һарьһан далитан (*Hymenoptera*) багай бүлэ. Шоргоолзон бэеын дунда хэһэгээр нарин, газарта нүхэн хэжэ оршодог хорхой шумуул, түрэл зүйл олон. Олон түрэл бүри үүргые (фуражир, сэрэг, г.м.) гүйсэдхэдэг ангитай бүлые байгуулдаг. Ажалша шоргоолзоной утань 0,8—30 мм, эмэ шорголзон эрэһээ ута. 10 мянган түрэлэй. Тропиктохи үлүү элдэб ба олон тоотой, дэлгэрүүлгын хойто хилэ — ойто тундра. Уурхай хүрьһэндэ, модондо, заримдаа газар доорохи байгууламжа (шоргоолзоной бута) баригдана; уурхай байдаггүй зайгуул түрэлнүүд байна. Хорлогшо хорхой шумуул усадхана, хүрьһэн байгуулхада хабаадалсана. Олон уласуудта шоргоолзон ба уурхайнуудынь хамгаалагдана.
# Шэл

Аяга. Шэл. IV зуунай һүүл хахад. Мюнхен
**Шэл** (ᠰᠢᠯ) — элһые хайлуулжа хэһэн тунгалаг эд. Шэл хадаа олон түхэлтэй хатуу материал юм. Ехэнхидээ тунгалаг, гэбэшье үнгөөршье хэжэ болоно. Шэлые гол түлэб сахюураар бүтээгдэдэг; гансал сахюурһаа хэгдэһэн шэлые сахюур шэл гэдэг. Энэдхэгһээ бии болоһон юм.

Сонхо лонхо бүтээхэдээ хэрэглэдэг шэл хадаа 75% оршом сахюурай дабхар эһэл (SiO2), натрийн карбонат (Na2CO3) натрийн эһэл (Na2O), мүн шохой (CaO) зэргын бодосһоо бүридэнэ.

Элдэб зүйлнүүдые нэмэжэ шэлэй бүтэсые хубилгабал, олон янзын шэл хайлуулан гаргажа болоно. Бага хэмжээнэй металлай эһэл нэмэхэдэ үнгэтэй шэл бүтээгдэдэг. Жэшээнь, бага хэмжээнэй кобальтын оксид үгэхэдэ хүхэ үнгэтэй шэл гаргана.

Хара туулганай ба эһэл оксид нэмэхэдэ болор шэлые бүтээнэ. Энэнь жэнхэни болор бэшэ, юундэб гэхэдэ бүхы шэлнүүд болор бэшэ хатуу бодос юм.

Шэлээр хэгдэһэн юумэн, жээшэнь, нюдэнэй шэл ба лонхо баһал шэл гэнэ.

## Зүүлтэ
# Миисгэй

| Миисгэй |
| --- |
| Миисгэйн бусад зурагууд |
| Хобордолтын зэргэлэл |
|
Гэршүүлһэн  |
| Биологиин классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Аймаг: | Амитан  |
| Хүрээ: | Хүбшэтэн  |
| Дэд хүрээ: | Һээр нюруутан  |
| Анги: | Хүхэтэн  |
| Баг: | Мяха эдишэтэн  |
| Обог: | Миисгэйхэн  |
| Түрэл: | *Felis*  |
| Зүйл: | Миисгэй  |

 |
| Латин нэршэл |
| Felis catus (Линней, 1758) |
| Ижил утгатай нэршил |
| *Felis catus domestica* (буруу синоним) *Felis silvestris catus* |

**Миисгэй** (*Felis catus*) гү, али **гэрэй миисгэй** хоротон мэрэгшэ, могой, хилэнсэтэ хорхой зэргэ гэрэй хоротоные агнаха шадабари, хүндэ даһаха шадабаряар хүндэ үнэлигдэдэг мяхан эдишэтэй хүхэтэн. Миисгэй доро хаяжа 9500 жэлэй үмэнэ хүнтэй холбоотой болоһон.

Шадабарилиг мяхашан миисгэй 1000 оршом зүйлэй амитан барижа хооллодог. Энгын команда һургажа болоно. Миисгэй хаалганай барюула доошо даража онгойлгохо зэргэ энгын механизмые өөрөө эзэмшэжэ һурадаг. Миисгэй янза бүриин дуу абяагаар харилсадагһаа гадана, бэеын хүдэлөөнөөр харилсадаг. Миисгэй дэлхэй дээрэ хамагай түгөөмэл гэрэй амитан байха магадлалтай. Ниитэ 600 сая үлүү миисгэй дэлхэй даяар тархаһан. Бүридхэлтэй сэбэр үүлдэрэй миисгэй тэжээдэг хүмүүн олон бии.

Миисгэй шүтээнээ болгоһон эртэнэй Египетдэ миисгэйе анха гэршүүлһэн гэжэ саяхан болотор үзэдэг байба. Гэбэшье 2007 оной һудалгаар гэрэй бүхы миисгэй МЭҮ 8000 жэлэй үмэнэ Ойрохи Дурнада гэршэһэн табан хүрэтэр тооной Африкын соохондойһоо *(Felis silvestris lybica)* гаралтайе тогтобо.

## Анатоми

Миисгэйнь 2.5-7 кг жэнтэй, зарим үүлдэр, тухайлбал Maine Coon зэргэнь 11.3 кг хүрэдэг. Мүн маша жэжэгхэн 1.8 кг оршом түрэл баһа бии. Дэлхэйн хамагай томо рекорд тогтооһон миисгэй 21 кг 297 гр ба хамагай жэжэгынь 1 кг 36 гр байна. Миисгэйн дундажа үндэр 23-25 см, ута 46 см (толгой, бэе) ба һүүлнэй ута 30 см байдаг.
Үе мүсэ, балсан, шөрмөсынь тун зөөлэн, уян хатан тула толгойнхоо эргэн тойронһоо бусад бараг бүхэ бэеынхээ хэһэгые долоожо шадана. Мүн үндэр үдэрхэ шадабари һайн болоод бэеын үндэрһөө 5 дахин үлүү 1.5 м оршом үдэржэ шададаг. Сагта 60 км оршом хурдалха шадабаритай хэмээгдэхэ ба эгшэн зуур богони зайда үндэр хурда гаргаха болобошье хол дабхихагүй.

## Зүүлтэ

## Мүн үзэхэ

* Эрвин Шрёдингер
# Сан-Марино

**Сан-Марино** -Европын улас.

|  |
| --- |
| Европо |
|  | **Австри·**  Азербайджан **·**  Албани **·**  Андорра **·**  Беларусь **·**  Бельги **·**  Болгари **·**  Босни ба Герцеговина **·**  Ватикан **·**  Германи **·**  Греци **·**  Гүржи **·**  Дани **·**  Ирланд **·**  Исланд **·**  Испани **·**  Итали **·**  Казахстан **·**  Кипр **·**  Оросой холбоото улас **·**  Латви **·**  Литва **·**  Лихтенштейн **·**  Люксембург **·**  Мальта **·**  Молдави **·**  Монако **·**  Нидерланд **·**  Норвеги **·**  Нэгэдэһэн Хаанта Улас **·**  Польшо **·**  Португал **·**  Румыни **·**  Сан-Марино **·**  Серби **·**  Словак **·**  Словен **·**  Турк **·**  Унгар **·**  Украина **·**  Финланд **·**  Франци **·**  Хойто Македони **·**  Хорвати **·**  Черногори **·**  Чехи **·**  Швейцари **·**  Швеци **·**  Эстони |
# 7 һарын 17

**Долодугаар һарын 17** — Григориин литын жэлэй 198-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 199-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 167 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

---

| **Жэлэй үдэрнүүд** |
| --- |
| 1 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 2 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 |
| 3 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 4 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 5 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 6 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 7 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 8 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 9 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 10 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 11 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 12 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# Шэнэ Зеланд

|  |
| --- |
| **Шэнэ ЗеландNew Zeland** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |

 |
| **Түрын дуулалай нэрэ:** «God Defend New Zealand»  |
| Шэнэ Зеланд һуури байра  |
| Ниислэл | Веллингтон |
| Албан хэлэн | Англи хэлэн, маори хэлэн |
| Түрэ засаг | Үндэһэн хуулита хаанта засаг |
|  -  | Хаан | III Чарльз |
| Дэбиcхэр газар |
|  -  | Бүхэлидөө | 268 680 км2  |
|  -  | Уһанай процент (%) | 2,1 % |
| Хүн зон |
|  -  | Тоосоо (2015) | 4 596 700  |
|  -  | Хүн зоной нягтарал | 16,5 хүн/км2  |
| **ДНБ** (ХАШТ) | 2013 оной тоосоо |
|  -  | Бүгэдэ | $ 150,6 млрд (70) |
|  -  | Нэгэ хүндэ | $35 500 (13) |
| **ХХИ** (2013) |   (маша һайн) (7) |
| Мүнгэн тэмдэгтэ | Шэнэ Зеландын доллар (NZD)  |
| Сагай бүһэ | +12  |
| Интернет домэйн | .nz |
| Телефоной код | +64 |

**Шинэ Зеланд** (англи: New Zealand, маори *Aotearoa*) — баруун урда Номгон далайда байрладаг хоёр томо арал (Хойто арал, Урда арал) болон олон тооной бишыхан аралһаа (томо аралнуудынь Стьюарт арал, Чатем аралнууд) бүридэнэ.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Шэнэ Зеландгэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*

|  |
| --- |
| дэлгээхэАвстрали ба Океани |
|  | **Австрали·**  Вануату **·**  Кирибати **·**  Маршалл аралууд **·**  Микронезиин Холбооной Улас **·**  Науру **·**  Палау **·**  Папуа-Шэнэ Гвинея **·**  Самоа **·**  Соломон аралууд **·**  Тонга **·**  Тувалу **·**  Фиджи **·**  Шэнэ Зеланд |
# Ван

Баян Тэмүр ван ба Боржигин Будашири хатан ван хоёр
**Ван** (ᠸᠠᠩ; хитадаар 王; пиньинь: wáng) — гэхэнь Хитадаар Хан гэһэн удхатай үгэ болоод Эртын Хитадай уласуудта ехэ хаашуулые хуанди, бага хаадые ван гэжэ нэрэлдэг байгаа. Монголой нюуса тобшоодо Хэрэйдэй Ван Ханда Алтан уласай хаан Ван сула олгоһоноор Ван Хан гэжэ алдаршаһан гэжэ үгүүлдэг бэлэй. Энэ сула бол Хитадай түрын улас түрын бодолгын нэгэ хэһэг байһан болоод хуанди бол тэнгэриин хүбүүн, тэнгэриин доорохи бүхэн түүниин эзэмшил гэдэг үзэлые элирхылэн хүршэ оронуудай хаадта ван сулые олгодог байһан байна.

Чин уласай үеһөө Манзын түрын тэргүүн зэрэгэй хэргэм болон Манзын түрэ уласые байгуулхад габьяа байгуулһан хүмүүндэ олгодог хэргэм болоһон байна. Манзын Чин уласай үе болон Олоноо Үргэгдэһэн Монгол уласын үенүүдтэ хэрэглэжэ байһан түрын ноёдой тэргүүн зэрэгэй сула юм. Манзын Чин уласай үеын вангай хэргэм дээрэ чин ван, жүн ван тэргүүтэн зэргые нэмэжэ олгодог байгаа. Ван хүн гурбан нюдэтэй тогоһын отго малгайдаа зүүдэг байһан байна.

## Холбогдох утга

* Гүн
* Хан
* Хаан
# Ниислэл

**Ниислэл** гэдэгэнь улас түрын ойлголтоор тухайн уласын түрэ засаг захиргаатай холбогдоһон гол хотонь юм. Өөрээр хэлбэл түрэ, засагай байгууллагууд уг хотодо бодитоор байрлаха болоод хуулиар уг хотые ниислэл хото хэмээн тогтооһон байдаг.

## Хамагай томо ниислэлнууд

Дэлхэйн хамагай томо хотонуудэнь заримдаа уласын ниислэл бэшэ байдаг.:

* Aфрика: Каир (11.146.000)
* Aази: Токио (35.237.000)
* Европо: Москва (10.400.000)
* Хойд Америкэ: Мехико (17.809.471)
* Далайн орнууд: Веллингтон (445.400)
* Урда Америкэ: Буэнос Айрес (14.230.000)
# Күнзы

|  |
| --- |
| Күнзы |
| 孔夫子 |
|  |
| Түрэһэн нэрэ: |
Кун Цю (хитадаар 孔丘)
 |
| Ажал үйлэ: |
гүн ухаанша
 |
| Түрэһэн үдэр: | ок. МЭҮ 551 оной |
| Түрэһэн газар: | Цюйфу (хитадаар 曲阜) |
| Эрхэтэнэй харьяалал: | Лу[d] |
| Наһа бараһан үдэр: | ок. МЭҮ 479 оной |
| Наһа бараһан газар: | Цюйфу (хитадаар 曲阜) |
| Хэб маяг: |
этика
 |

**Күнз** （Хитад: 孔夫子, **Kong Fuzi** гү, али **K’ung-fu-tzu**, удхашалбал «*Конг багша*», гэхдээ **Kongzi** 孔子 гү, али Күнзы гэдэг нэрэнь дурна дахинда түгээмэл, МЭҮ 551 — МЭҮ 479) — Хитад уласай гүн ухаантан, ехэ сэдхэгшэ юм. Тухайн үеын ниигэмэй үзэл суртал боложо байһан шаманизмые гүн һудалһаны үндэһэн дээрэ өөрын гүн ухааниие болбосорууланиинь мүнөө Күнзын һургаал гэгдэнэ.

## Зүүлтэ
# Вакцина

Балнад үбшэн тарилга
**Вакцина** (лата: vacca; «үхэр», *vaccinia*; «үхэрэй сагаан сэсэг») гээшэ халдабарита үбшэнһөө һэргылһэн түлөө ологдоһон иммунитедые үгэдэг тарилга хэдэг биологиин бэлдэмэл эм мүн. Вакциные хүн ба амитадые эдэбхитэйгээр дархалаажуулаад (активнаар иммунизировалаад) уридшалан һэргыхэ, эмшэлхэ зорилгоор хэрэглэнэ. Вакцина тон түрүүшынхиеэ вариоляциин аргаар X зуун жэлдэ Хитадта сагаан сэсэг үбшэндэ эсэргүү хэрэглэгдэһэн байгаа. Хитадууд хугжаруугай нунтагые хамарай нүхэн соо табяад сагаан сэсэг тариһан бэлэй. Баруундань, Эдвард Дженнер гэһэн эмшэн 1796 ондо түрүүшынхиеэ хүн зондо үхэрэй сагаан сэсэг тариһан байгаа (тусһаа вакцина гэһэн нэрэ ерэнхэй).

Халдабарита үбшэнтэй тэмсэхэдээ, вакцинаци болбол ашагтай, аюулгүй арга юм гэдэгынь эрдэм ухаанда арсашагүй консенсустай баримта мүн.

## Зүүлтэ
# Ехэ Юань Улас

|  |
| --- |
|  |
| **Дай Үн Ехэ Монгол Улас**  大元 / 元朝 |
| Эзэнтэ гүрэн |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←    ←  | 1271 — 1368

 |  →    →    → |

 |
|  Юаниин газар (1294 ондо) |
| **Ниислэл** | Ханбалык |
| **Хэлэн(үүд)** | монгол, түбэд, хитад, солонгос, зүршин |
| **Шажан** | Буддын шажан(албан ёһоной шажан) Бөө мүргэл Күнзы шажан Дао шажан |
| **Газар нютаг** | 14 000 000 км (1310 он) |
| **Хүн зон** | 90 000 000 хүн (1300 он., дэлхэйн 20 %) |
| **Засаглалай хэлбэри** | Эзэн хаанай засаг |
| **Обог удам** | Юань |
| **Ехэ Хаан** |
|  - 1260 - 1294 | Хубилай Хаан (түрүүшын хаан) |
| **Хуули тогтоогшо** | Ехэ засаг |
|  |

Монголой Эзэнтэ Гүрэнэй Юань улас хамагай уудам үе
**Ехэ Юань улас** (), богони нэрэ **Юань улс** 1271-1368 ондо оршон тогтониһон Хубилай хаанай үүсхэн байгуулһан Монголой эзэнтэ гүрэнэй нэгэн бүрилдэхүүн улас юм.

1259 ондо Мүнхэ хаан өөд боложо, дүү Хубилай, Аригбүхэ нар хаан ширээнэй түлөө тэмсэлдэжэ, Хубилайгай ялалтаар үндэрлэһэн болон энэ үеэһэ Монголшуудай хаанта уласууд тус тусдаа салаха замдаа орожээ. Гэхдээ Юань улас Монголшуудай байгуулһан бусад хаанта уласуудаа (Зүчиин улас, Сагаадайн улас, Ил Ханта Улас) юрэнхэйд нэрэ түдэй нэгтэхэдэг байжээ. Хубилай 1271 ондо ниислэлээ Дайду (одоогой Бээжин) хотодо шилжүүлжэ, уласай нэрэе "Ехэ Юань улас" хэмээн өөршилжээ.

1368 ондо Юань улас нуран унажа, Хитадад Мин улас тогтоһон болон, Тогоонтүмэр хаан тэргүүтэй Монголшууд унаган Монголдоо хаанта уласаа тогтнуулжа һуусгааһан байдаг.

## Хаад

**1271—1368**| Хаанай нэрэ | Сол | Амидарһан жэлүүд | Хааншэлһан жэлүүд | Хитад оной сол | Хитад сүмын сол |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Хубилай | Сэсэн хаан | 1215-1294 | 1271-1294 | Чжунтун (1260-1264) Чжиюань (1264-1294) | Шизу |
| Төмөр | Үлзытэ хаан | 1265-1307 | 1294-1307 | Юаньчжэнь (1295-1297) Дадэ (1297-1307) | Чэнзун |
| Хайсан | Хүлэг хаан | 1281-1311 | 1307-1311 | Чжида (1308-1311) | Узун |
| Аюурбарбад | Буянт хаан | 1285-1320 | 1311-1320 | Хуанцин (1311-1316) Янь Ю(1316-1320) | Рэньзун |
| Шадбал | Гэгээн хаан | 1303-1323 | 1320-1323 | Чжичжи (1320-1323) | Инзун |
| Юсүнтүмэр |  | 1276-1328 | 1323-1328 | Тай Дин (1323-1328) Тяньли (1328) | Тай Дин Ди |
| Ашидхэбэ |  | 1230-1328 | 1328 | Тянь Шүнь (1328) | Тянь Шүнь Ди |
| Хүслэн | Хутагта хаан | 1300-1329 | 1329 | Чжи Шүнь (1329) | Минзун |
| Түбтүмэр | Заяата хаан | 1304-1332 | 1328-1329, 1329-1332 | Тянь Ли (1328-1329) Чжи Шүнь (1329-1332) | Вэньзун |
| Ринчинбал | Эрдэнэцогт хаан | 1326-1332 | 1332 | байхгүй | Нинзун |
| Тогоонтүмэр хаан | Ухаанта хаан | 1320-1370 | 1333-1368 | Юань Тун (1333-1335) Чжи Юань (1335-1340) Чжи Чжэн (1340-1368) Чжи Юань (1368-1370) | Шүнь Ди |

## Зүүлтэ
# Хүнэй хүгжөөлгын индекс

World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).

|  |  |
| --- | --- |
|   0.800–1.000 (very high)
  0.700–0.799 (high)
  0.550–0.699 (medium) |   0.350–0.549 (low)
  Data unavailable |

**Хүнэй хүгжөөлгын индекс** (**ХХИ**) гү, али **Хүнэй хүгжөөлгын элидхэлсүүр** гэдэг хүнэй хүгжөөлгын нюруугаар улас оронуудые дээдэ (англи хэлээр *very high*), дээгүүр (*high*), дундажа (*medium*), доогуур (*low*) гэжэ зэрэглэхэдэ ашаглагдадаг холимог статистик хэмжэгдэхүүн юм.

ХХИ-ээр дэлхэйн улас оронуудтахи хүнэй амидаралай дундажа наһалалта, бэшэг үзэг тайлагдалта, болбосоролой нюруу, амидаралай хэм хэмжээ зэргээр харисуулжа үнэлдэг болохоор энэнь хүнэй һайн һайхан байдал, хүгжөөлгын тоон хэмжэгдэхүүн болодог. Мүн түүншэлэн ХХИ-е хото, тосхон, можо гэхэ зэргэ орон нютагай нюруунуудта хэмжэдэг.

## Хэмжүүр ба тоосоолол

2010 оной 11-р һарын 4-нд хэблэгдэһэн Хүнэй Хүгжөөлгын Тайланда 2010 онһоо эхилэн саашада доорохи гурбан хэмжүүрые хослуулан ниилүүлжэ тоосоолхые мэдэгдэһэн юм.

* Ута удаан үргэлжэлхэ, элүүр һаруул амидарал: Амидаралай наһалалтын магадлал
* Мэдэлгын хүртээмжэ: Һуралсаха дундажа жэл, һуралсаха магадалалта жэл
* Амижаргын хэм хэмжээнэй түлэб: Нэгэ хүндэ оногдохо ҮНО (ХАШ-аар тэгшэдхэһэн).

## Зүүлтэ
# Үрэмшэ

| Үрэмшэ хото ᠥᠷᠥᠮᠴᠢ ᠬᠣᠲᠠ |
| --- |
| —  **аймагай зэргэтэй хото**  — |
| уйгараар ئۈرۈمچى شەھرى‎ |
| Skyline of Үрэмшэ хото ᠥᠷᠥᠮᠴᠢ ᠬᠣᠲᠠ |
| ҮрэмшэҮрэмшэ |
| Улас орон |  |
| Можо | Синьцзян-Уйгарай автономито аймаг |
| Аймагай хото | Үрэмшэ |
| Хошуу | 8 дүүргэ ба шянь |
| Газар нютаг | 14,577 км² |
| Хүн зон  | 2010 ондо 3,112,559 хүн |
| Нягтарал | 210 хүн/км² |
| Сагай бүһэ | Бээжэнгэй саг (НЗНС+4) |

**Үрэмшэ** (ᠥᠷᠥᠮᠴᠢ) — Хитад Уласай Синьцзян
аймагай харьяата аймагай зэргэтэй хото юм.

Хитадай Тан улас 648 ондо мүнөөгэй Үрэмшэ хотоһоо урагша 10 км Лунтай (輪台) хотые байгуулһаншье, энэ хото мүнөөгэй Үрэмшэ хотые үндэһэлһэн он бэшэ юм. 1954 оной 2 һарын 1-ндэ хотые «һайхан бэлшээри, үлэмжэ» гэһэн удхатай монгол үгээр нэрлэбэ. Хотын хойто талада Тэнгэри уулын һалбар Богдо уула бии.

## Зүүлтэ
# Хүхэ мүрэн

| Хүхэ мүрэн (長江) Чанцзян |
| --- |
|  Боро харанаар Хүхэ мүрэн |
|  Хүхэ мүрэнэй һабын зураг |
| Маяг |
Мүрэн |
| Шудхан юумэн |
Ялунцзян, Миньцзян, Цзялин-цзян ба Ханынуй (Изюйхэ) |
| Эхин |
Улаан мүрэн, Хүхэнуур (Намаг мүрэн, Түбэд) |
| Урдан гаралга |
Зүүн Хитадай тэнгис |
| Сүнхэрэгэй һаба |
1 808 500 км2 |
| Һабын оронууд |  Хитад |
|  |
| Эгээн утань |
6300 км |
| Эгээн гүнзэгэнь |
~100 м |
|  |
| Һууринууд |
Ибинь, Чунцин, Ухань, Наньжин; адаг хажууда — Шанхай хотын далайн буумта |

**Хүхэ мүрэн** (хитадаар 長江 «*ута мүрэн*») — Азидаа хамагай урта, дэлхэйдэ гурбада ордог болоод 6418 километр ута. Хүхэнуур можо (*Цинхай*) дахи Түбэдэй тэгшэ үндэрлигэй мүльһэн голһоо эхэ абан баруун урдаһаа зүүн урда зүг хүндэлэн урһан түб болон зүүн Хитадай нютагаар урһажа Шанхай хотын тушаа Зүүн Хитадай тэнгистэ шудхадаг. Мүн уһанай шудхалын хэмжээгээрээ дэлхэйн томохон мүрэнэй тоондо багтадаг. Шара мүрэнтэй ойро болоод Хитадай түүхэ, эдэй засаг, соёлой хубида хамагай томо нүлөөтэй байдаг. Хүгжэн сэсэглэжэ бай Хүхэ мүрэнэй бэбшэрэй бүһэ нютагынь Хитад уласай Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнэй 20%-ые бүридүүдэг. Хүхэ мүрэниинь хойто болон урта Хитадые соёл болон газар нютагай хубида заагладаг. Мянга мянган жэлэй турша хүмүүн Хүхэ мүрэнэй уһые бохир уһан зайлуулха системэ, уһажуулалта, ажаүйлэдбэрилэлтэ, тээбэрлэлтэ, хилэ зааглаха болон дайнай зорюулалтаар ашаглажа байна. Мүн Хүхэ мүрэнэй Уһан сахилгаан станциинь дэлхэйдэ хамагай томодо тоосогдодог. Һүүлшын жэлүүдтэ мүрэнэй уһан ажаүйлэдбэрилэлэй бохирдол, хүдөө ажа ахуйн хаягдал гэхэ мэтэ хүнэй үйлэ ажалалгаанһаа болоод ехэ бохирдожо байгаа. Мүрэнэй зарим хэһэгые байгаалиин тусгай хамгаалалтатай газарай жагсаалтанда багтаан хамгаалжа байгаа.

## Зүүлтэ

## Ном зохёол

* Carles, William Richard, "The Yangtse Chiang", *The Geographical Journal*, Vol. 12, No. 3 (Sep., 1898), pp. 225–240; Published by: Blackwell Publishing on behalf of The Royal Geographical Society (with the Institute of British Geographers)
* Danielson, Eric N. 2004. *Nanjing and the Lower Yangzi, From Past to Present, The New Yangzi River Trilogy, Vol. II*. Singapore: Times Editions/Marshall Cavendish. ISBN# 981-232-598-0.
* Danielson, Eric N. 2005. *The Three Gorges and The Upper Yangzi, From Past to Present, The New Yangzi River Trilogy, Vol. III*. Singapore: Times Editions/Marshall Cavendish. ISBN# 981-232-599-9.
* Grover, David H. 1992 *American Merchant Ships on the Yangtze, 1920-1941*. Wesport, Conn.: Praeger Publishers.
* Van Slyke, Lyman P. 1988. *Yangtze: nature, history, and the river*. A Portable Stanford Book. ISBN 0-201-08894-0
* Winchester, Simon. 1996. *The River at the Center of the World: A Journey Up the Yangtze and Back in Chinese Time*, Holt, Henry & Company, 1996, hardcover, ISBN 0-8050-3888-4; trade paperback, Owl Publishing, 1997, ISBN 0-8050-5508-8; trade paperback, St. Martins, 2004, 432 pages, ISBN 0-312-42337-3
# Уран бэшэлгэ

Түбэдэй Ехэ сүлөөлэлтын сударай үгэнүүд
12-р зууны Cүн Гүотинай "Уран бэшэлгэ тухай зохёол"ой нэгэ хуудаһанай нюур
**Уран бэшэлгэ** (Ород: *каллиграфия*) гэдэг боло уран һайханай нэгэ түхэл юм. Оршин үедэ бэшээшэ сэтгэжэ, алишье үгэе гоёмсог, маяг, жэгтэй харагдуулахаар урладаг. Мүн зарим бэшэлгэнь үгэ, үзэг танигдахад бэрхэ, тал бүрэһээ өөрээр уншигдаха, эсэбэл бэлэг тэмдэгэ, хүн, амитан, юмиие хамтатган зураглаһан байха зэрэг олон талаһаа дүгэнэжэ болодгоһоо мүн бэшэг болон зурагай холимог урлал болоно.

Уран бэшэлгэ мүн хурим, алишье ёһололой урилга, бэшэгэй тиг, гараар урлаха бэлэг тэмдэг, шажанай урлал, зарлал, шулуунай бэшэг, уран һайхан бэшэг гэхэ мэтэ үргэн хүрээндэ тусгалаа олдог болоһон.

## Буряад, Монгол уран бэшэлгэ

## Түбэдэй уран бэшэлгэ

* Бурхан Багша болон Бэлиг барамид

## Хитадай, Солонгосой ба Японой уран бэшэлгэ

* Солонгос Хан Хогой уран бэшэһэн "Жынрю Ёжан Сочеб"

## Европын, Ородой уран бэшэлгэ

* Мүноо үеын баруун уран бэшэлгэ

## Энэдхэгэй, Бумбын уран бэшэлгэ

* "Махабхарата" үльгэрэй нэгэ нюур

## Арабай уран бэшэлгэ

* Могол эзэнтэ уласай тамга
# Лао-цзы

|  |
| --- |
| Лао Цзы |
| 老子 |
|  |
| Ажал үйлэ: |
философ, Дао шажанай үндэһэлэгшэ
 |
| Түрэһэн үдэр: | МЭҮ VI зуун |
| Түрэһэн газар: | Чжоу Хитад |
| Эрхэтэнэй харьяалал: | Чжоу[d] |
| Наһа бараһан үдэр: | МЭҮ 1 тысячелетие |
| Наһа бараһан газар: | Чжоу Хитад |

**Лао-цзы** (хитадаар 老子, зүб дуудлага **Лаозы**) бол Даоис гү, али Бомбын философиин урасхалай анханай түлөөлэгшэ юм. Хэдэйгээр Лао-цзын намтарын тухай тухай мэдэгдэһэн зүйл ехэ бага тэрэнэй мэргэн оюун ухаан олоной һонирхолые мүнөө хүрэтэр татажа, Даоизмын үндэһэлэгшэ гэжэ үргэмжэлхэ болоһон юм. Тэрэнтэй нэгэн үедэ Хитадай өөр нэгэ томо сэдьхэгшэ болохо Күнзы амидаржа байһан энэ хоёр ухаантан бэе бэеһээн ехэ илгаатай байгаа бэлэй.
# Металлурги

Металлургиин ажахын үйлэдбэри
**Металлурги** (баһа **түмэрлиг үйлэдбэри**) — хүдэр буюу өөр түрэлэй түүхэй эдһээ металл гарган абаха ажаүйлэдбэриин һалбари; металлургые хара ба үнгэтэ металлурги гэжэ хоёр томо бүлэгтэ хубаана.
# Амяа хорлолто

Анна Каренина (1914) кино зурагһаа кадр
Өөрөөрөө тахил үргэһэн Тхить Куанг Дык
ламбагай, Сайгон, Урда Вьетнам
**Амяа хорлолго** (**суицид**, **бэедээ гар хүрэлгэ**) — һанаатайгаар ​​өөрынгөө үхэлөө ушаруулха үйлэ юм. Амяа хорлолго ехэбшэлэн сэдьхэл гутаралай үедэ бии болодог ажа.

Амяа хорлолтонь эгээн түгээмэл хэрэглэгдэдэг аргань улас орон ондоо байдаг. Ниитэ аргань: дүүжлэлгэ, хоро эдилгэ, буудалга. Ойролсоогоор 800,000 сая хүн жэл бүри дэлхэй даяар амяа хорлолгоһоо наһа баража болон амяа хорлохо 10-дахи үхэлэй шалтагаан.

*Өөрөөрөө тахил үргэлгэ* амяа хорлолтын нэгэ түрэл. Жэшээнь, Түбэдтэ ламанар өөрөө галдана. 2009 оной хоёрдугаар һарын 27-һаа хойшо 2014 оной дүрбэдүгээр һарын 15 хүрэтэр 125 хүнүүд өөрөө галдаһан.

## Зүүлтэ
# Архи

Янза бүриин һогтууруулха унданууд
**Архи** (ᠠᠷᠢᠬᠢ) — 3 %—40 % алкоголь (этанол) агуулдаг ундануудай юрэнхы нэрэ юм.
Архиин унданууд шара айрагууд (пиво), дарһанууд болон нэрэмэл архи гурбан ангилалда хубаагдана.