Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 7 һарын 16

**Долодугаар һарын 16** — Григориин литын жэлэй 197-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 198-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 168 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

---

| **Жэлэй үдэрнүүд** |
| --- |
| 1 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 2 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 |
| 3 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 4 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 5 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 6 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 7 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 8 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 9 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 10 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 11 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 12 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# Итальян хэлэн

| Итальян хэлэн |
| --- |
| Өөрын нэрэ |
italiano, lingua italiana |
| Тараалга |
Итали, Сан Марино, Ватикан, Швейцари, Словени, Хорвати, Ливи, Эритрей, Мальта, Сомали, Франци |
| Түрэлхи хэлэтнэй тоо |
Түрэлхи: 62 сая; Бүгэдэ: 80 сая |
| Хэлэнэй ангилал |
Энэдхэг-Европо* Итали
	+ Роман
		- Итали-Далмаци
			* **Итальян хэлэн**
 |
| Үзэг бэшэг |
Лата үзэг (Итали хубилбари) |
| Албан ёһоной хэрэглээ |
| Улас |  Итали  Сан-Марино  Ватикан  Швейцари (дүрбэнэй нэгэ)

---

**Уласхоорондын байгуулга**:  Европын Холбоо |
| Тохируулагша байгууллага |
Академия делла Круска |
| Томьёолбори |
| ISO 639-1 | it |
| ISO 639-2 | ita |
| ISO 639-3 | ita |

**Итальян хэлэн** (итальян: italiano, lingua italiana) гээшэ Энэдхэг-Европын хэлэнэй изагуурай итальян хэлэнэй бүлэгтэ багтадаг Флоренциин аялгууда һуурилһан романс хэлэн юм. Европын холбооной албан ёһоной 23 хэлэнэй нэгэ мүн. Мүнөөдэр итальян хэлээр наяад сая хүн хэлэнэ. Итальян хэлэн Итали, Сан Марино, Швейцари, Хорвати, Словени, Ватикан уласуудай албан ёһоной гүрэнэй хэлэн юм.

Итальян хэлэн манай эринэй 476—1000 оной хоорондо гү, али 500-аад жэлэй хугасаада Римэй эзэнтэ гүрэнэй үеын лата хэлэнһээ гараһан гэжэ хэлэ шудалаашад тодорхойлно. 1200—1300 оной үедэ Флоренци хото улас түрэ, эдэй засаг, соёлой хүгжэлөөрөө Италиин бусад хотонуудай түрүүлжэ хүн зоной тоо зуун мянган үлүү боложо байһан болон Италиин гэгээрүүлэгшэ, алдарта ирагуу найрагша Данте Алигьери, Франческо Петрарка, Джованни Боккаччо Флоренци аялгуугаар зохёол бүтээлээ бэшэжэ тэдэнэй шүлэг, ирагуу найраг Итали даяар тархан, олондо һайшаагдажа байгаа. Энэһээ ажаглан шэнэ залуу ирагуу найрагшад, шүүмжэлэгшэд өөһэдын бүтээлөө олонд хүргэхын тулада тухайн аялгуугаар бэшэхые эрхимлэхэ болоһон флоренци аялгуу итальян хэлэнэй үндэһэн аялгуу болоходо нүлөөлһэн юм. 1827 ондо Италиин һэргэн мандалтын үеын алдарта уран зохёолшо Алессандро Мандзони «Гэрлэхэ залуушуул» гэһэн романаа бэшэһэниинь жэнхэни уран зохёолой эхилэл юм.

* Италиин һургуулинуудта (20-21-дэхи зуун жэлнүүд) шэрүүн бэшэг заагдадаг
* Итальян хэлэнэй дэлгүүрэлгэ

## Зүүлтэ

* Simone, Raffaele (2010). *Enciclopedia dell'italiano*. Treccani.
* Berloco, Fabrizio (2018). *The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition*. Lengu.
* Palermo, Massimo (2015). *Linguistica italiana*. Il Mulino.
# Якутск

| Якутск |
| --- |
| —  **бүгэдэ найрамдаха уласһаа захирха хото**  — |
| яхад: Дьокуускай |
| Skyline of Якутск |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Һүлдэ туг** |  **Һүлдэ тэмдэг** |

 |
| Яхад орондохи Якутск хотоЯхад орондохи Якутск хото |
| Улас орон |  ОХУ |
| БНУ | Саха (Яхад) Улас |
| Хотын тойрог | **Якутск** |
| Хороо (8) |  |
| Газар нютаг | 122 км² |
| Газарай байса | д.т.д. 95 м |
| Хүн зон  | 2024 ондо  367667 хүн |
| Арад түмэн | 47% - яхадууд, 38% - ородууд |
| 1632 он | Ород сэрэгын үбэлжөө бодоһон |
| Хотын дарга | Николаев Айсен Сергеевич  |
| Сагай бүһэ | Яхадай саг  |
| Телефоной\_код | +7 4112 |
| Шууданай индекс | 677ххх |
| Сахим газар | якутск.рф (ородоор) |

**Якутск** (ород: Яку́тск, яхад: Дьокуускай *[жукуускайя]*) — Орос холбоото уласай Яхад Уласай ниислэл, 367 мянган хүнтэй хото.

Алас Дурнын холбооной тойрогой хүн зоноороо гурбадахи томо хото (Владивосток ба Хабаровскын һүүлдэ). Мүнхэ сэбдэгэй бүһэ нютагта байрладаг эгээн томо хото мүн.

Туймаада нютагта Зүлхэ мүрэнэй баруун хүбөөндэ оршодог хото юм. 62 градусай үргэригһээ хойто тээ байрладаг һаа, зундаа «сагаан һүни» богони хугасаатай, үбэлдөө (12 һарада) хоногой наратай саг миин лэ 3-4 саг болоно. Нютаг дэбисхэрынь — 122 км².

## Зүүлтэ
# Ааруул

Айруул, аарюул, айрһан - бозогоор хэдэг монгол арадуудай сагаан эдеэн.

монгол бэшэгээр
## Хубаариинь

Ааруул болбол элдэб дүрсэ хэмжээтэй хатааһан аарса. Олон хүн энээниие биһалаг гэжэ тоолобошье энэ баталалтань буруу ха юм. Айрһан олон түхэлтэй байна:

* Мойлон айруул

* Хурууд
* Һүн хурууд
* Зоосон айруул
* Шахамал айруул
* Хорхой айруул
* Дүрбэлжэн айруул
* Дугы айруул
* Эмээлэн айруул

## Хэхэ арга

Тогооной архи нэрэһэн һүүлдэнь бозо (сагаа, уураг аминдэм ехэтэй үдхэн үлэсэ) үлэнэ. Сагаа шүүгээд, хэблэн гаргаад, дэлгэсэ дээрэ гү, али уһагүйжуулагша соо хатаана.

## Монгол уласта

Монгол уласта ааруул ехэ хэмжээндэ үйлэдбэрилнэ. Шоколад амтатай, жэмэстэй гү, али нэмэлтэгүйе оложо шадаха.

## Хитадта

Үбэр Монголдо айрһанай элдэб зүйлнүүдые баһа үйлэдбэрилнэ. Ехэнхидээ тэндэхи олон дүрсын айруул зөөлэн, шэхэртэй, сүсэгын амтатай байна. Хитадууд энээн 马背奶干 (mǎbèinǎigān), 奶酥 (nǎisū), 乳酥 (rǔsū) гэдэг.

## Буряад уласта

Буряад орондо айрһа тосхон айлда хэдэг. 2018 ондо олзын хэрэг эрхилэгшэдэй бүлэг ааруул үйлэдбэрилжэ үзээ аад, амжалтагүйтаба. 2025 онһоо "Край родимый" гэһэн хамжаан ааруул үйлэдбэрилээд байна.

## Зурагай һан

*
*
*
* Дурнагубиин малшан айлай аарюул

## Мэдээсэлэй эхи

* Б.О. Дамдинжапова, Буряад монголой хоол. 200 заабари /Б.О. Дамдинжапова — Улаан-Үдэ: НоваПринт, 2018. - 240 х., зур.
* «Ааруул» - вкус забытых традиций
*
# Коста-Рика

Коста-Рика туг
**Коста-Рика** - Америкийн улас.

|  |
| --- |
| Хойто Америкэ |
|  | **Америкын Нэгэдэһэн Улас·**  Антигуа ба Барбуда  **·**  Баһаамын аралууд  **·**  Барбадос  **·**  Белиз  **·**  Гаити  **·**  Гватемала  **·**  Гренада  **·**  Ямайка  **·**  Доминика  **·**  Бүгэдэ Найрамдаха Доминикана Улас  **·**  Канада  **·**  Коста-Рика  **·**  Куба  **·**  Мексикэ  **·**  Никарагуа  **·**  Панама  **·**  Сальвадор  **·**  Сент-Винсент ба Гренадин  **·**  Сент-Китс ба Невис  **·**  Сент-Люси  **·**  Тринидад ба Тобаго  **·**  Һондурас |
# Карибын тэнгис

| Карибын тэнгис |
| --- |
|  Ларго-дель-Сур аралда |
|  Карибын тэнгисэй газар зураг |
| Маяг |
тэнгис |
| Һабын оронууд |
23 улас

* АНУ
* Мексик
* Колумби
* Венесуэла
* Никарагуа
* Гондурас
* Гватемала
* Панама
* Коста-Рика
* Белиз
* Куба
* Доминикана Бүгэдэ Найрамдаха Улас
* Гаити
* Ямайка
* Пуэрто-Рико
* Тринидад ба Тобаго
* Франци
* Доминика
* Сент-Люсия
* Кюрасао
* Антигуа ба Барбуда
* Барбадос
* Сент-Винсент ба Гренадины
* Америкын Вирджин аралууд
* Гренада
* Нидерланд
* Кайман аралууд
* Британиин Вирджин аралууд
* Ангилья
* Монтсеррат
* Сен-Мартен
* Синт-Мартен
* Сен-Бартелеми
 |
|  |
| Гадаргуугай дэбисхэр |
2 754 000 км2 |
| Дунда гүнзэгэнь |
2 500 м |
| Эгээн гүнзэгэнь |
7 686 м |
| Уһанай багтаса |
6 860 мян. км³ |

**Кариб тэнгис** — Мексикын буланда байрлаха тропикын тэнгис болоод Атлантик далайн нэгэн тэнгис юм.

Кариб тэнгисиинь 2,754,000 км² талбайтай, томохон тэнгисүүдэй нэгэн гэжэ тоосогддог байна. Уг тэнгисэй хамагай гүн сэгэнь Куба ба Ямайкын хоорондо байрлаха Кайманай хотхор болоод гүниинь 7,686 метр юм.

## Мүн үзэхэ

* Атлантын далай
* Саргассо тэнгис

## Зүүлтэ

## Ном зохёол

* Snyderman, Marty (1996) Guide to Marine Life : Caribbean-Bahamas-Florida; page 13-14, 19. Aqua Quest Publications, Inc. ISBN 1-881652-06-8
* Glover K., Linda (2004) Defying Ocean's End : An Agenda For Action; page 9. Island Press. ISBN 1-55963-755-2
* Peters, Philip Dickenson (2003) Caribbean WOW 2.0; page 100. Islandguru Media. ISBN 1-929970-04-8

 *Энэ хуудаһан* **Карибын тэнгисгэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*

* *Пущаровский Ю. М.* Тектоника и геодинамика Карибского региона [Сб. статей]. — Москва: Наука, 1979. — 146 с. — (Результаты исслед. по междунар. геофиз. проектам).
* *Нелепо Б. А.* Комплексные исследования тропической зоны Атлантического океана и Карибского моря [Сб. ст.]. — Севастополь: МГИ, 1983. — 130 с.
* *Булгаков Н. П., Доценко С. Ф., Кушнир В. М., Букатов А. Е.* Гидрофизические исследования Карибского моря. — Киев: Наук. думка, 1991. — 188 с. — ISBN 5-12-001911-0
* *Суховей В. Ф., Коротаев Г. К., Шапиро Н. Б.* Гидрология Карибского моря и Мексиканского залива. — Ленинград: Гидрометеоиздат, 1980. — 182 с.
* *H. U. Sverdrup, Martin W. Johnson, Richard H. Fleming.* The Oceans, Their Physics, Chemistry, and General Biology. — New York: Prentice-Hall, Inc., 1942. — 1087 p.
* *Clay Wiseman.* Guide to marine life: Caribbean, Bahamas, Florida. — Aqua Quest Publications, Inc., 1996. — 284 p. — ISBN 1881652068
* *Jacques S. Zaneveld.* Caribbean Fish Life: Index to the Local and Scientific Names of the Marine Fishes and Fishlike Invertebrates of the Caribbean Area (tropical Western Central Atlantic Ocean). — Brill Archive, 1983. — 163 p. — ISBN 9004067701

## Холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Карибын тэнгисгэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*
# Эквадор

**Эквадор** - Америкийн улас.

|  |
| --- |
| Урда Америкэ |
|  | **Аргентинэ·**  Боливи  **·**  Бразил  **·**  Венесуэлэ  **·**  Гайана  **·**  Колумби  **·**  Парагвай  **·**  Перу  **·**  Суринам  **·**  Уругвай  **·**  Чили  **·**  Эквадор |
# 1903 он

1903 он бусад литээр| Григориин литэ | 1903 *MCMIII* |
| Ab urbe condita | 2656 |
| Армениин литэ | 1352 ԹՎ ՌՅԾԲ |
| Ассириин литэ | 6653 |
| Бахайн литэ | 59–60 |
| Балиин сака литэ | 1824–1825 |
| Бенгалиин литэ | 1310 |
| Бербериин литэ | 2853 |
| Британиин Хаанын Жэл | 2 Эду. 7 – 3 Эду. 7 |
| Буддын литэ | 2447 |
| Бирманиин литэ | 1265 |
| Византиин литэ | 7411–7412 |
| Хитадай литэ | 壬寅年 (Уһан Бар) 4599 гү, али 4539     *—* 癸卯年 (Уһан Туулай) 4600 гү, али 4540 |
| Коптой литэ | 1619–1620 |
| Дискордиин литэ | 3069 |
| Этиопиин литэ | 1895–1896 |
| Еврейн литэ | 5663–5664 |
| Энэдхэгэй литэнүүд |  |
|  - *Викрам-Самват* | 1959–1960 |
|  - *Шака Самват* | 1824–1825 |
|  - *Кали-Юга* | 5003–5004 |
| Холоценэй литэ | 11903 |
| Игбогой литэ | 903–904 |
| Иранай литэ | 1281–1282 |
| Лалын литэ | 1320–1321 |
| Японой литэ | Meiji 36 (明治３６年) |
| Яванай литэ | 1832–1833 |
| Юлиин литэ | Григориин хаһаха 13 үдэр |
| Солонгосой литэ | 4236 |
| Мингуо литэ | БНХУ-һаа 9 оной урда 民前9年 |
| Нанакшахи литэ | 435 |
| Тайгай наранай литэ | 2445–2446 |
| Түбэдэй литэ | 阳水虎年 (эрэ Уһан-Бар) 2029 гү, али 1648 гү, али 876     *—* 阴水兔年 (эмэ Уһан-Туулай) 2030 гү, али 1649 гү, али 877 |

**1903 он** (**MCMIII**) гү, али **Нэгэ мянга юһэн зуун гурбан он** — пүрбэдэ эхилһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Нийтийн тоолол ёһоор *Манай эрин*-эй 1903 дэхи он болоод 2 дахи мянганай 903 дахи, 20-р зуунай 3 дэхи, 1900-д оной 4 дахи он болоно.

## Үйлэ ябадалууд

## Энэ жэл түрэһэниинь

## Наһа баралгууд

## Зүүлтэ
# Панамын һубаг

| Панамын һубаг |
| --- |
|  Газарай зураг |
|  Гатунай уһан боолто |
| Маяг |
Һубаг |
| Шудхан юумэн |
Номгон далай |
| Урдан гаралга |
Атлантын далай |
| Һабын оронууд |  Панама |
|  |
| Эгээн утань |
81,6 км |

**Панамын һубаг** — Панама уласай нютаг Панамын хүзүүбшые һэтэлэн Атлантын далайе (Карибын тэнгисээр дамжан) Номгон далайтай (Панамын булангаар дамжан) холбохо уһан һубаг. Һубагай ута 81,6 километр. Бүтэн түбиие тойрохо шаардалгагүй болгожо уһан замые тобшолодгоороо дэлхэйн уһан тээбэритэ ажа туһатай.

Панамын һубагые байгуулха түсэлые анха 1880 ондо Франциин эрхэтэд эхилүүлһэн болобошье амжалтагүй боложо, америкынхид уг түсэлые үргэлжэлүүлэн, 1914 ондо һубагай нээлтые хэһэн байна. Уг түсэл үргэлжэлхэ хугасаада ниитэ 27,500 ажалшад тахал, холера зэргэ халдабаритай үбшэн, мүн хүрьһэнэй гулгалтаһаа боложо наһа бараһан байдаг.

Һубаг нээлтэеэ хэһэнһээ хойшо, олон уласай уһан тээбэриин нэгэ гол зам болоһон болон жэлдэ дундажаар 14,000 уһан онгосо, 205 сая тонно ашаа тээбэрилдэг байна. 2002 оной байдалаар ниитэдээ 800,000 уһан онгосо уг һубагаар дамжан үнгэрөө һэн.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Панамын һубаггэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*
* *Making the Dirt Fly, Building the Panama Canal* Smithsonian Institution Libraries
* Panama Canal Sailing Guide Архивировалһан 6 нэгэ һара 2007 оной. by CaptainWiki.Com
* Official website of the Panama Canal Authority — Has a simulation that shows how the canal works
* Canalmuseum — Panama Canal History, Documents, Photographs and Stories
* Canal Zone Brats — Comprehensive information on the canal and the zone
* History of the Canal Zone — including much canal information, from CZ Brats
* Satellite view in Google Maps
* General information regarding Panama Canal Архивировалһан 15 таба һара 2008 оной.
* Structurae: Panama Canal
* A timelapse video of a transit of the entire Canal from Atlantic to Pacific.
* Live webcams Panama Canal