Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Мүнгэн тэмдэгтэ

**Мүнгэн тэмдэгтэ** (*валюта*) тус орондо абтагдаһан мүнгэнэй системэ, түлэблэл юм. Заримдаа, хари гүрэнэй саарһан мүнгэн зоос баһал валюта гэнэ.

## Зүүлтэ
# Арал

**Арал** (ᠠᠷᠠᠯ) — нуур далай, гол мүрэн соо бүхы талаараа уһаар хүреэлэгдэһэн, хөөрэлгын сагташье хуурай газар юм. Хэдэ хэдэн арал бүлэгые олтирог гэнэ.

## Зүүлтэ
# Шара мүрэн

| Шара мүрэн (黄河) Хуанхэ |
| --- |
|  Шара мүрэн шара үнгэтэй Хуко (壺口) хүүюур |
|  Шара мүрэнэй һабын зураг |
| Маяг |
Мүрэн |
| Эхин |
Түбэд |
| Урдан гаралга |
Шара тэнгис |
| Сүнхэрэгэй һаба |
752 000 км2 |
| Һабын оронууд |  Хитад |
|  |
| Эгээн утань |
5464 км |
| Эгээн гүнзэгэнь |
~500 м |
|  |
| Һууринууд |
Ланьчжоу, Иньчуань, Бугата хото, Хүхэ хото, Чжэнчжоу, Кайфэн, Цзинань. |

**Шара мүрэн** (хитадаар 黄河, Хуанхэ) гү, али **Хатан гол** — 5464 км гү, али дэлхэйн зургаадугаар ута мүрэн болохо. Хатан гол Хитад ороной хойто талаар урдадаг. Хүхэ Нуур-Түбэдэй үндэрлигэй заха, Кунь-Лунь шэлын далайн нюрууһаа дээшэ 4500-4800 м оршом үнэдрһээ (Баян хара уулаһаа байжа магдагүй) эхэ абажа зүүн, хойто, урда, зүүн гэһэн шигэдэ мушгаран урдажа Шара тэнгистэ шудхадаг.

## Хэрэглэлгэ

### Гидроэлектростанцинууд

* ГЭС «Саньмэньсяшуйку» (англи: Sanmenxia Dam, хитадаар 三门峡水利枢纽) (1960)
* ГЭС «Саньшэнгун» (англи: Sanshenggong, хитадаар 三盛公水利枢纽) (1966)
* ГЭС «Чинтун Хабшал» (англи: Qingtong Gorge, хитадаар 青铜峡水利枢纽) (1968)
* ГЭС «Люцзяся» (Люцзя хабшал) (англи: Liujiaxia Dam, хитадаар 刘家峡水电站) (1974)
* ГЭС «Лицзяся» (англи: Lijiaxia Dam) (1997)
* ГЭС «Янгоуся» (Янху хабшал) (англи: Yanguoxia Dam, хитадаар 盐锅峡水利枢纽) (1975)
* ГЭС «Тяньчао» (англи: Tianqiao, хитадаар 天桥水利枢纽) (1977)
* ГЭС «Бапанься» (Бапан хабшал) (англи: Bapanxia Dam, хитадаар 八盘峡水利枢纽) (1980)
* ГЭС «Лунъянся» (англи: Longyangxia Dam, хитадаар 龙羊峡水库) (1992)
* ГЭС «Да Хабшал» (англи: Da Gorge, хитадаар 大峡水利枢纽) (1998)
* ГЭС «Ли Хабшал» (англи: Li Gorge, хитадаар 李家峡水电站) (1999)
* ГЭС «Ванцзячжай» (англи: Wanjiazhai Dam, хитадаар 万家寨水利枢纽) (1999)
* ГЭС «Сяоланди» (англи: Xiaolangdi Dam, хитадаар 小浪底水利枢纽) (2001)
* ГЭС «Ласива» (англи: Laxiwa Dam, хитадаар 李家峡水库) (2010)

## Зүүлтэ
# Иерусалим

| Иерусалим
 ירושלים (Иврит) القُدس (Араб) |
| --- |
|
Хото |
| Дээдэ-зүүн талаһаа: Иерусалимай хаяа, Хуушин хото дахи дэлгүүр, Мамилла ехэ дэлгүүр, Кнессет, Сүмын Уула, Цитадель, ба Баруун Хана.  |
| Иерусалим |
|
Координат: ﻿ / ﻿ |
| Улас |  Израиль |
| Дүүргэ |
Иерусалим |
| Гихон аршааны һуурин |
МЭӨ 3000–2800 |
| Давидын Хото |
МЭӨ 1000 |
| Мүнөөнэй Хуушан Хотын хана баригдаһан |
1541 |
| Зүүн-Баруун Иерусалимай хубаалта |
1948 |
| Эргэн нэгэдэлтэ |
1967 |
| Иерусалимай тухай Хуули |
1980 |
| Түрэ засаг |
|  • Бэет |
Иерусалимай муниципалитет |
|  • Хотын дарга |
Моше Лион (Ликуд) |
| Газар нютаг |
|  • Бүгэдэ |
125 км2 |
| Үндэр |
754 м |
| Хүн зон (2019)  |
|  • Бүгэдэ |
936 425 |
|  • Нягтарал |
7,500/км2 |
| Нэрэшил |
Иерусалимшууд |
| Хүн зон (2017) |
|  • Еврей |
60.8% |
|  • Араб |
37.9% |
|  • бусад |
1.3% |
| Сагай бүһэ |
UTC+02:00 (IST, PST) |
|  • Зун (ЗС) |
UTC+03:00 (IDT, PDT) |
| Почтын индекс |
9XXXXXX |
| Хотын кодо |
+972-2 |
| ХХИ (2018) |
0.704 – дээдэ |
| Вебсайт | jerusalem.muni.il |
|  |
|
ЮНЕСКО-ой Дэлхэйн Соёлой Үбэ |
| Албан нэрэ | Иерусалимай Хуушан хото ба түүнэй Хана |
| Түхэл | Соёлой |
| Критери | ii, iii, vi |
| Бүртэгэhэн | 1981 |
| Reference no. | 148 |
| Бүһэ нютаг | Арабай уласууд |
| Аюулда ороһон | 1982–мүнөө үе |
|  |

**Иерусалим** (иврит: ירושלים‎ *Йерушалайим*; Араб: القدس *Аль-Кудс*) — Израиль уласай ниислэл болоод газар нютаг, хүн зоноороо хамагай томо хото юм. 125.1 квадрат километр газар нютагта 732,100 хүн оршон һуудаг. Оршон үеын Иерусалим хотонь Иудейн уулада, Газарай дундада тэнгис болон Һүнэһэн тэнгисэй хойто сэгэй дунда оршодог болоод Хуушанай хотын гадуур хүгжэбэ.

* Иерусалим - Jerusalem - ירושלים
*
*
*
*
*
*
*
*

## Зүүлтэ
# Тоогой ухаан

МЭҮ III зуунай Грециин математикнууд, геометрын эсэг гэжэ нэрлэгдэдэг Евклид, Рафаелиин *Афины һургуули* зурагай нэгэн хэсэг дээрэ дүрһэлэгдэһэн байгаа.
**Тоогой ухаан** (монгол: Тоон ухаан) гү, али **Математика** (Грек: μάθημα, Англи: mathematics, Ород: математика) тоо хэмжээ, бүтэсэ, огторгуй, өөрэшэлэлтэ зэргэ ойлголтууд дээрэ түблэрһэн мэдлэгэйн согсо, мүн тэдгээрэйн тухай судалдаг шэнжэлхэ ухаан юм. Бенжамин Пиерс математикае «зайлшагүй дүгнэлтүүдые гаргадаг шэнжэлхэ ухаан» хэмээһэн. Линн Стийн ба Кейт Девлин нар математик нь зүй тогтлын шинжлэх ухаан бөгөөд тоонууд, огторгуй, шинжлэх ухаан, компьютер, эсвэл хийсвэр зүйлүүдэд зүй тогтлуудыг эрдэг гэж үзсэн.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Тоогой ухаангэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*

|  |
| --- |
| Шэнжэлхэ Ухаан |
|

|  |
| --- |
|
Хүмүүнлигэй | Ниигэмэй | Байгаалиин | Техникгэй | Хэрэглээнэй |
|

---

Тооной ухаан | Бодос зүй | Хими | Газар зүй | Одон орон шудалал | Биологи | Түүхэ | Хэлэн шудалал | Филологи | Гүн ухаан | Сэдьхэл шудалал | Ниигэм шудалал | Антропологи | Эдэй засаг | Информатика |

 |
# Үйлэдэлэй системэ

Программын ханамжын ангилалː эгээн дотор талада компьютерэй техникэ хангамжа, эгээн гадна бусад программын хангамжа ба дундань хоёрые нэгэдүүлдэг үйлэдэлэй системэ
**Үйлэдэлэй системэ** (англи: Operating system, тобшоор ҮС) — гээшэ компьютерэй үндэһэн үйлэ ажаллалгые (үүргэ гүйсэдхэхые түсэблэлгэ, түхөөрэмжэнүүдые хиналга гэхэ мэтэ) дэмжэдэг доодо-түбшэнэй программын хангамжа юм.

Компьютерэй ажаллалгые хоёр дабхаргаһаа тогтоһон һонгинотой зүйрлэжэ болоно. «Һонгинын» эгээн дотор талада компьютерэй техникэ хангамжа (англи: hardware) байрлаад, тэрэнэй гадуур программын хангамжын (англи: software) дабхарга байрлана. Харин эгээн гадна талада хэрэглэгшэ уг «һонгинотой» харилсажа байна.
Тиибэл, программа хангамжын дабхарай доторынь дахяад хоёр дабхаргада хубаан үзэжэ болоно:

* дотор талын дабхарга - үйлэдэлэй системэ (*system software*);
* гадна талын дабхарга - бусад программа (*application software*).

Ондоогоор хэлэбэл, хэрэглэгшэ программануудай туһаламжатайгаар компьютертэй ажаллана. Харин программануудынь үйлэдэлэй системын туһаламжатайгаар компьютерэй техникэтэй холбогдоно. Тиимэһээ үйлэдэлэй системые компьютерэй техникын программын үргэлжэлэл гэжэ болоно. Үйлэдэлэй системэнь хэрэглэгшые, компьютерэй түхөөрэмжэнүүдтэй ажаллаха процессын талаархи нэгэдэ нэгэнгүй мэдээлэлһээ халхалжа, иигэһэнээр энэ процессые гүйсэлдүүлхэ нүһэр хүндэ ажалһаа тэрэниие сүлөөлжэ үгэдэг.
# Хоёрдугаар һара

Б. М. Кустодиев, 1916
**Хоёрдугаар һара** (Латин: *Februārius mēnsis*)

## Ушарнууд

## Түрэлгэнүүд

## Үхэлнүүд

| **Жэлэй үдэрнүүд** |
| --- |
| 1 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 2 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 |
| 3 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 4 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 5 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 6 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 7 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 8 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 9 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 10 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 11 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 12 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |

## Холбооһон

* Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М: «Правда», 1989. ISBN 5-253-00598-6
* Народный Месяцеслов. — М: «Современник», 1992. ISBN 5-270-01376-2
* *Энэ хуудаһан* **2 һаргэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*

| **Һаранууд** |
| --- |
| 1 һара | 2 һара | 3 һара | 4 һара | 5 һара | 6 һара | 7 һара | 8 һара | 9 һара | 10 һара |11 һара | 12 һара

  |
# Малави

**Малави** - Африкийн улас.

|  |
| --- |
| Африка |
|  | **Алжир·**  Ангола **·**  Бенин **·**  Ботсвана **·**  Буркино-Фасо **·**  Бурунди **·**  Габон **·**  Гамби **·**  Гана **·**  Гвиней **·**  Гвиней-Бисау **·**  Джибути **·**  Египет **·**  Замби **·**  Зимбабве **·**  Эсватини **·**  Кабо-Верде **·**  Камерун **·**  Кени **·**  Коморын арлууд **·**  Конго **·**  Ардчилсан Конго Улас **·**  Кот д'Ивуар **·**  Лесото **·**  Либери **·**  Ливи **·**  Маврики **·**  Мавритан **·**  Мадагаскар **·**  Малави **·**  Мали **·**  Марокко **·**  Мозамбик **·**  Намиби **·**  Нигер **·**  Нигери **·**  Руанда **·**  Сан-Томе ба Принсипи **·**  Сейшелийн арлууд **·**  Сенегал **·**  Сомали **·**  Судан **·**  Сьерра-Леоне **·**  Танзани **·**  Того **·**  Тунис **·**  Түб Африкын Улас **·**  Уганда **·**  Урда Африкын Улас **·**  Урда Судан **·**  Чад **·**  Экваторын Гвиней **·**  Эритрей **·**  Этиоп |
# Хүйтэн дайн

Баруун талаһаа абагдаһан Берлинэй ханын зураг.
**Хүйтэн дайн** гэдэгынь дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үеһөө эхитэй, дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараа үргэлжэлһэн олон уласай улас түрын үйлэ ябаса болоод энэнь СССР-эй тэригүүлһэн социалис (ниигэмэй) журам, АНУ тэригүүтэй капиталис (хүрэнгэтэй) журамай хоорондын үзэл һурталай зүршэлдөөн байба. Хүйтэн дайные 1940 оной дунда үеһөө эхилэн, Зүблэлтэ Холбоое задартал 1990-ээд оны эхин үеэ хүрэтэр үргэлжэлһэн гэжэ үзэдэг.

Хүйтэн дайн гэжэ нэрлэхэ болоһониинь энэ дайниинь үмэнэхи саг үенүүд шэнги талануудынь шууд хоорондоо зэбсэг барин нүүр тулан дайтахагүй харин өөр арга замаар, сэрэгэй эбсэл байгуулжа, тагнуул, үзэл һурталай тэмсэл үрнүүлхэ замаар тулалдан, зүршэлдэн тэмсэлдэһэнһээ иин нэрлэхэ болоо.
Хэдыгээр ЗХУ болон холбоотоной улас оронууд хоорондоо улас түрын хүрээндэ тохиролсон нацис Германида эсэргүү дэлхэйн хоёрдугаар дайнда хамтаран тэмсэһэншье тэдэнэй хоорондо үзэл һурталай томло зүршэл байгаань дайн дууһаха дүхэхэ туһам улам бүри тодорхой боложо байба. Энэнь дайн дууһаһаны дараа улам бүри үл гаража ерэһэн.

Хүйтэн дайнай үедэ олон уласай нүхэсэл байдал зарим үедэ ехэд хурсадан зарим үедэ тайбшаран харисангы энхын байдалтай боложо байба. Тухайлбал 1948-1949 оной Берлинэй бүһэлэлтэ, 1950-1953 оной Солонгосой дайн, 1961 оной Берлинэй хёморол, 1959-1975 оны Вьетнамай дайн, 1979-1989 оной Афганистанай дайн, 1962 оной Карибын хёморол зэрэгынь хүйтэн дайнай үеын халуун сэгүүд боложо байба. Хүйтэн дайнай үедэ ехэ гүрэнүүд хоорондоо шууд нюур тулан байлдахагүй байһаниинь тэдэгээрэй сүмын зэбсэгэй хүсэн шадабхи, хэрбээ сүмын дайн болобол тэндэһээ илагша үлдэхэгүй тухай сүмын дайнай онол зэрэгһээ боложо байба. 1980-аад оной һүүл үеһөө хүйтэн дайнай уур амисхал харисангы зөөлэрһэн. Михаил Горбачёв СССР-дэ өөршэлэлтэ шэнэшэлэлтэ, үл тодо байдал үрнүүлжэ эхилһэн ба Зүблэлтэ Холбоо 1991 ондо задарһанаар хүйтэн дайн түгэсхэл болоһон.
Зүблэлтэ Холбоо оршон тогтоножо байһан жэлнүүдтэ зүблэлтэжүүлхэ үзэл һуртал болон социализмын нүлөө, стратегиин зорилгын үүдэнһөө зүблэлтын зэбсэгтэ хүсэнэй сэрэгэй ангинууд монголдо удаа дараа байрлажа байһан байна.

## Зүүлтэ