Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Түбэд

|  |
| --- |
| **Түбэд** түб.**བོད** хит. 大藏区  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Түрын туг | Түрын һүлдэ |

 |
| Түбэд һуури байра  |
| Ниислэл | Лхаса |
| Албан хэлэн | Түбэд хэлэн, Хитад хэлэн |
| Түрэ засаг | Булимтарагдаһан орон, Сүлэлгэдэ засаглал |
|  -  | Түрын тэргүүн | Лобсан Сангай |
| Уласай хурал | Сүлэлгэдэ Хурал |
| Түүхэ |
|  -  | 1950 | Хитадһаа булимтарагдаһан  |
|  -  | 1959 оной 4 һарын 28 | Түб Түбэдэй Захиргаа байлуугдаһан  |
| Хүн зон |
|  -  | Тоосоо () | 6 сая Түбэдшүүд  |
| Сагай бүһэ | +8  |

| Хадамал |
| --- |
| Монгол үзэгээр |  |
| буряад кирилл. |
түбэд |
| монгол кирилл. |
төвөд |

**Түбэд** (түбэдөөр **བོད**་) — Гималай ара дахи Tүбэд үндэһэтэнэй нютаг болохо үндэрлиг орон. Газар зүйн тогтосын хубида Tүбэдэй үндэрлиг (Хүхэ Нуур-Tүбэдэй үндэрлиг) хэмээхэ энэ газар орон дундажаар далайн түбшэнһөө дээшэ 4900 метрда үргэгдэбэ.

Үгүүлэн бай Түбэд орон үдэгөө Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай улас түрын бүрэн эрхэй харяанд Түбэдэй өөртөө заһаха орон, Сычуань можо, Хүхэнуур можодо хубаагдадаг. Түбэдһөө гадна Хитад, Монба, Хотон, Чян, Лоба зэрэг яһан үндэһэтэн амидардаг.

## Түүхэ

Түбэдни Буддын шажанай нэгэн үлгы
618 ондо Түбэд Соронзон Гомбо хаанай доро нэгэдхэгдэжэ, 841 он хүрэтэр хүсэрхэгээр оршоһон түүхэнд Түбэдэй эзэнтэ гүрэн гэжэ тэмдэглэжээ. Түүнһээ хойшо Лхаса, Шигацэ дахи Түбэд ударидалгад нэрэ түдэй нэгэдэдэг байһан ба түүнһээ хойшо зарим зуунуудта Монгол, Нанхяад, Манжын ударидалга, нүлөөлэл доро орожо байба.

1951 ондо Түбэдые өөрын салшагүй хэһэг гэжэ үзэһэн БНХАУ сэрэгэй хүсэнээр нэгэдхэгдэжэ үдэгөө Түбэдэй өөртөө заһаха Орон, Хүхэ Нуур болон Сычуань можын баруун бэеээр 5.4 сая гаруй Түбэд хүн амидаран һуужа байна. 1959 ондо Түбэдтэ гараһан боһолгоһоо үүдэн Далай Лама нютагтаа байха аргагүй боложо Энэдхэг рүү дүрбэн гарһанһаа хойшо дахин эхэ нютагтай ошохо боломжогүй байна.

## Зүүлтэ
# Папуа Шэнэ Гвиней

**Папуа-Шэнэ Гвинея** - Австралиин болон Океаниин улас.

|  |
| --- |
| Австрали ба Океани |
|  | **Австрали·**  Вануату **·**  Кирибати **·**  Маршалл аралууд **·**  Микронезиин Холбооной Улас **·**  Науру **·**  Палау **·**  Папуа-Шэнэ Гвинея **·**  Самоа **·**  Соломон аралууд **·**  Тонга **·**  Тувалу **·**  Фиджи **·**  Шэнэ Зеланд |
# III Чарльз

| III Чарльз |
| --- |
| *Ехэ Британиин ба Хойто Ирландын Нэгэдэһэн хаанта уласай хаан* |
|  |
| Хааншалал |
2022 оной 9 һарын 8 – мүнөө хүрэтэр |
| Хаан шэрээндэ һууһан |
2023 оной 5 һарын 6 |
| Бүтэн нэрэ |
Чарльз Филипп Артур Джордж |
| англи |
Charles III |
| Түрэһэн | 1948 оной 11 һарын 14(1948-11-14) (77 наһатай) |
| Түрэһэн газар | Букингемский дворец[d], Вестминстер[d], Ехэ Лондон[d], Лондон, Англи, Нэгэдэһэн хаанта улас |
| Үмэнэхи хаан |
II Елизавета |
| Дараахи хаан |
Уильям, Уэльсын хун тайжа |
| Нүхэр |
Камилла хатан |
| Хаанай удам |
Уильям, Уэльсын хун тайжа Һарри хун тайжа |
| Хаанай обог |  Виндзор |
| Хаанай дуулал |
Бурхан хааниие абраарай |
| Эсэгэ |
Эдинбургын гүн Филипп |
| Эхэ |
II Елизавета |

**III Чарльз** (англи: Charles Philip Arthur George; 1948 оной 11 һарын 14-дэ түрэһэн) 2022 онһоо хааншалдаг Виндзор обогой Ехэ Британиин болон 14 ондоо гүрэнүүдэй хаан.

Ехэ Британиин Зэбсэгтэ хүсэнэй юрэнхы командалагша, Англиин сүмын толгойлогшо, Британиин хамтын нүхэрлэлэй толгойлогшо. Австрали, Антигуа ба Барбуда, Баһамын аралнууд, Белиз, Гренада, Канада, Шэнэ Зеланд, Папуа Шэнэ Гвиней, Сент-Винсент ба Гренадинууд, Сент-Китс ба Невис, Сент-Люси, Соломоной аралнууд, Тувалу, Ямайка гэжэ арбан дүрбэн бэеэ дааһан уласуудай хаан.

## Зүүлтэ
# Сальвадор

**Сальвадор** - Америкийн улас.

|  |
| --- |
| Хойто Америкэ |
|  | **Америкын Нэгэдэһэн Улас·**  Антигуа ба Барбуда  **·**  Баһаамын аралууд  **·**  Барбадос  **·**  Белиз  **·**  Гаити  **·**  Гватемала  **·**  Гренада  **·**  Ямайка  **·**  Доминика  **·**  Бүгэдэ Найрамдаха Доминикана Улас  **·**  Канада  **·**  Коста-Рика  **·**  Куба  **·**  Мексикэ  **·**  Никарагуа  **·**  Панама  **·**  Сальвадор  **·**  Сент-Винсент ба Гренадин  **·**  Сент-Китс ба Невис  **·**  Сент-Люси  **·**  Тринидад ба Тобаго  **·**  Һондурас |
# Хутагтын Дүрбэн Үнэн

Бурхан Багшын Хутагатай Дүрбэн Үнэные һургаал. Санскрит гар бэшэмэл. Наланда, Бихар, Энэдхэг.
**Хутагтын Дүрбэн Үнэндэ** (самгардяар *catvāri āryasatyāni*; пали *cattāri ariyasaccāni*) нэгэ бүришэлэн тайлбари хэһэн байдагые тобшолно үзүүлбэл:

* Зоболонгой Хутагтын Үнэн (самгардяар दुःख, *duḥkha*) — Хүн болон алибаа амиды бүхэн энэ юртэмсэдэ түрэн бай болоһонһоо эхэлэн зоболон эдэлэнэ.
* Зоболонгые Шалтгаан Хутагтын Үнэн (самгардяар दुःखसमुदाय, *duḥkhasamudāya*) — Хүн амитан амидралынхаа бүхэ хугасаанда амидралда шунан зоболонгые шалтагааные бай болгожо байдаг.
* Зоболонгые Гэтлэхэ Хутагтын Үнэн (самгардяар दुःखनिरोध, *duḥkhanirodha*) — Сансарын хүрдэһээ гарабал зоблонһоо бүримүһэн ангижаран Нирвана болоно гэжэ үзэдэг.
* Зоболонгые Гэтлэхэ Арга Зам Хутагтын Үнэн (самгардяар मार्ग, *mārga*) — Зоболонһоо ангижарха Хутагтын найман гишүүнэй мүр.

## Холбооһон

* Сутта запуска колеса Дхаммы(пали)(ород). Указатель сутт. Колесо Дхаммы.