Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Макао

| Макао |
| --- |
| Тусхай захиргаанай бүһэ |
| Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай Макао Тусхай захиргаанай бүһэ

|  |  |
| --- | --- |
| Хитад: | 中華人民共和國澳門特別行政區 |
| Кантоной Йелиин латиншалал: | *Jūng'wàh Yàhnmàhn Guhng'wòhgwok Oumún Dahkbiht Hàhngjingkēui* |
| Португал: | Região Administrativa Especial de Macau da República Popular da China |

 |
|  Туг Һүлдэ |
| Хитадтахи Макаогой байрлалга |
|  |
| Сувереннэ гүрэн | Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас |
| Португалай арендлэлгэ | 1557 |
| Бээжэнэй хэрээ | 1887 оной 12 һарын 1 |
| Хитад-Португалай Хамтын Тунхаглал | 1987 оной 3 һарын 26 |
| Португалһаа дамжуулга | 1999 оной 12 һарын 20 |
| Хамагай томо дүүргэ хүн зоноор | Носса-Сеньора-ди-Фатима |
| Албан хэлэн | Хитад Португал |
| Нютагай хэлэн | Кантон |
| Албан үзэг | Уламжалалта Хитад Португалай орфографи |
| Арад түмэн (2016) | 88.4% Хитадууд 4.6% Филиппиншүүд 2.4% Вьетнамшууд 1.7% Португалшууд 2.8% Бусад |
| Демоним | Макаошууд |
| Түрэ засаг | Социалист бүгэдэ найрамдаха улас дахи дамжуулһан гүйсэдхэхэ засаглал |
|  |
| • Гүйсэдхэхэ Дарга  |
Хо Иат-сенг |
| • Захиргаан ба Юстициин Бэшээшэ  |
Андре Чеонг Венг-чон |
| • Ассамблейн Юрэнхылэгшэ  |
Загбар:Ill |
| • Сүүдэй Юрэнхылэгшэ  |
Сэм Хоу Фай |
|  |
| Уласай хурал | Хуули Тогтоохо Ассамблей |
| Үндэһэнэй түлөөлэлгэ |
| • Үндэһэнэй Арадай Конгресс | 12 deputies |
| • Хитадай Арадай Улас Түрын Зүблэлдэхэ Конференци | 29 delegates |
| Дэбиcхэр газар |
| • Ниитэ | 115.3 км2 |
| • Уһа (%) | 73.7 |
| Хамагай үндэр сэг (Колоан Альто) | 172.4 м |
| Хүн зон |
| • 2021 оной тоосоо | 682,300 |
| • Нягтарал | 21,340 |
| ДНБ (ХАШТ) | 2020 оной тоосоо |
| • Бүгэдэ |  $40 тэрбум (115) |
| • Нэгэ хүндэ | ▼ $58,931 (9) |
| ДНБ (нэрлэһэн) | 2020 оной тоосоо |
| • Бүгэдэ | ▼ $26 тэрбум (100) |
| • Нэгэ хүндэ | ▼ $38,769 (23) |
| ОТББЭ (2013) | 35 дундаж |
| ХХИ (2019) |  0.922 онсо һайн · 17 |
| Мүнгэн тэмдэгтэ | Макао Патака (MOP) |
| Сагай бүһэ | UTC+08:00 (Макаогой Стандарт Саг) |
| Датанай формат | үү-һһ-жжжж жжжж年һһ月үү日 |
| Сетиин напряжени | 220 В–50 Гц |
| Жолоодолгын тала | зүүн |
| Телефоной код | +853 |
| ISO 3166 | MO CN-MO |
| Интернет домэйн | .mo .澳門 .澳门 |

**Макао** гү, али **Макау** (Хитад: 澳門; Загбар:IPA-yue), албан ёһоор **Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай Макао Тусхай захиргаанай бүһэ** (**МТЗБ**), болбол Урда Хитадай тэнгисэй эрье дэхи Һубадан Голын баруун Дельтэдэ оршохо Хитад уласай хото ба тусхай захиргаанай бүһэ.

## Тэмдэглэл

## Зүүлтэ
# Сэбэр һайхан

## Сэбэр һайханай жээшэнууд

### Байгаалида

* Тогод
* Эрбээхэй
* Nymphea alba
* Colibri Thalassinus

### Уран барилгада

* Фасад церкви Санта-Мария-Новелла (Итали, Флоренци хото)
* Фасад собора Санта-Мария-дель-Фьоре (Итали, Флоренци хото)
* Фасад Реймсского собора (Франци, Реймс хото)
* Антонио Гауди: *Бальо Гэр* (Испани, Барселона хото)

### Уран барималда

* *Самофракиин Ника*
* *Милосой Венера*
* Микеланджело: *Давид*
* Огюст Роден: *Гүн бодолтой*

### Уран зуралга

* Сандро Боттичелли: *Венерын түрэл*
* Леонардо да Винчи: *Мона Лиза*
* Караваджо: *Жэмэсэй түрсүүгтэй эдир залуу хүн*
* Густав Климт: *Таалалга*

### Тооной ухаанда

* rami fractales Michaelis
* Iuliae somnium
* Flexura fractalis draconis
* Менгерай губка

## Зүүлтэ
# Лахор

| Лахор хото |
| --- |
| —  **хото**  — |
| урдугаар لاہور‎‎ |
| Лахор бэхилэлтэЛахор бэхилэлтэ |
| Пакистандахи Лахор хотоПакистандахи Лахор хото |
| Улас орон |  Пакистан |
| Газар нютаг | 1000 км² |
| Хүн зон  | 7 129 629 (2010) |
| Сахим газар | [lahore.gov.pk lahore.gov.pk] |

**Лахор** (урдугаар لاہور‎‎), Рави мүрэндэ оршодог Пакистанай хото, Пенджаб можын засаг захиргаанай түб мүн. 7 129 629 ажаһуугшадтай (2010). Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Нэхэмэлэй, хүнэһэнэй, химиин, металл эдлэл болбосоруулха ажаүйлэдбэри; машина барилга. Дархалалга (алтан болон мүнгэн бүтээлнүүд, уран хадхамал болон шэмэглэл). Ехэ һургуули. Түб музей, Зэбсэгэй музей. Манай эринэй эхиндэ бии болонхой. 1799—1849 оной хоорондо сикхын уласай ниислэл хото. Ордоной согсолборитой болон Субад мечеть сүмэтэй (XVII зуун) бэхилэлтэ (XVI зуун);
XVII—XVIII зуун жэлэй Хуушан хотын мечеть сүмэтэй хана болон самхагууд.

## Газар зүй

Лахор хото Пенджаб можын нютагта, Рави мүрэнэй эрьедэ 404 дүрбэлжэн км газар эзэлэн оршдог. Энэдхэг уласай хилэһээ хэдэн километр зайтай.

## Хүн зон

Лахор хотын хүн зоной тоон субаа| 1881 | 1911 | 1941 | 1972 | 2010 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 138,878 | 228,687 | 671,659 | 2,590,000 | 7,200,000 |

## Галерей

* Лахор бэхилэлтын хаалга
* Бадшахи лалын сүмэ
* Бадшахи лалын сүмэ һүниндөө
* Ранджит Сингхын бунхан

## Зүүлтэ
# Үндэһэн хуули

РФ-иин Юрэнхэлэгшэдэй Үндэһэн хуулиин хубилбари
**Үндэһэн хуули** (лата: constitutio — «бүридэл») түрэ болон бусад засагай эрхэ барижа байдаг байгуулгануудай үндэһэн заршам гү, али тогтооһон жэжэ үзүүлэлтэнүүд юм. Өөрөөр хэлэбэл, алибаа уласай үндэһэн һуури болоһон хуули юм.

Үндэһэн хууляар ниигэм эдэй засагай харилсаанай һуури үндэһэн, түрын эрхэ мэдэл, хүнэй эрхэ, түрэ эрхэтэнэй харилсаа һамганиин үндэһэн һуури заршамые тодорхойлон тогтоожо үгэдэг. Үндэһэн хуулинь хуули зүйн хүсэн шадалай хубида хамагай дээдэ хүсэн шадалтай юм. Энэнь манай уласай бүхэ хуули болон бусад эрхэ зүйн актынь Үндэһэн хуулиие зүршөөгүй, тэрэндэ ниисэһэн байха шаардалгатай гэһэн ойлголто юм.

## Мүн үзэхэ

* Японой Үндэһэн Хуули
# Зэбсэгтэй хүсэн

*«Арми» гээд эндэ ябуулагдана. Ондоо зүйлнүүдэй хуудаһые «Арми (тодоруулга)»-һаа оложо болоно.*
Туркменистанай зэбсэгтэй хүсэн
**Зэбсэгтэй хүсэн (ЗХ)** — нэгэ уласай засагай газарһаа түлөөһэн баталан ​​хамгаалга, галтай тэмсэхэ хүсэн, байгуулга байна.
Зэбсэгтэй хүсэн ударидаха байгуулгын гадаада ба дотоодо бодолгые туһалха болон гадаада, дотоодо булимтарагшадһаа хамгаалха үүргэтэй.
Юрэнхыдөө хэлэхэд, *сэрэг* болон *зэбсэгтэй хүсэн* тэгшэ адли удхатай үгэнүүд байна. Зэбсэгтэй хүсэнөөр добтолгонь улас түрын зорилгодо хүрэхын тулада зэбсэгтэ хүсэнэй хэрэглээ юм.
# Бейрут

**Бейрут** (Араб: بيروت‎), Ливанай ниислэл хото, Газарай дундада тэнгисэй эрьедэ байдаг уһанай боомто мүн. 1,9 сая ажаһуугшадтай (2012, хотын захатай). Хүнгэн, хүнэһэнэй үйлэдбэрилгэ. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Дээдэ һургуулинууд. Музейнүүд. МЭҮ XVIII (али XV) зуун жэлһээ хойшо *Берит*, *Берута* (*Բեյրութ, ביירות‏*‎‎‎) нэрээр мэдэгдэнэ. Эртын Грециин болон Римэй үедэ томо наймаанай ба дархалгын түб байгаа. VII зуунһаа хойшо Арабай халифта уласай нэгэ хэһэг болобо. XIV—XV зуун жэлдэ Египедэй мамлюгүүдэй засаглалай доро байгаа. 1516—1918 оной хоорондо Османай эзэнтэ гүрэнэй нэгэ хэһэг байгаа. 1920-43 оной хоорондо Франциин Ливандахи мандадай засаг захиргаанай түб, 1943 онһоо бэе даанги Ливанай ниислэл болобо. Санхүүгэй түб. Финикиин, Римэй, Византиин барилгануудай һандархай үлэгдэл, мечеть сүмэнүүд: Джами аль-Омари (XIII зуун), «Ордоной» (XV зуунай эхин) мечеть сүмэ.
# Пруссиин хаанта улас

|  |
| --- |
|  |
| **Прусси хаанта улас** Königreich Preußen |
| Хаанта улас |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  | 1701 — 1918

 |  →    → |

 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  | Туг | Богони һүлдэ |  |

 |
| **УряаGott mit uns* "Бурхан бидэнтэй хамта байна" |
| **ДуулалPreußenlied* Пруссиин дуун |
|  Германиин эзэнтэ гүрэнэй хэһэг болоһон Прусси хаанта улас |
| **Ниислэл** | Берлин |
| **Хэлэн(үүд)** | герман |
| **Мүнгэн тэмдэгтэ** | марка |
| **Газар нютаг** | 118 926 км² (1740 он) 194 891 км² (1786 он) 348 779,87 км² (1910 он) |
| **Хүн зон** | 730 000 чел (1713) 2 240 000 чел (1740) 5 340 000 чел (1786) 10 349 031 чел (1816) 24 689 000 (1871) 34 472 509 (1910) |
| **Обог удам** | Һоһенцоллерн обог |
| **Хаан** |
|  - 1701—1713 | I Фридрих (түрүүшын хаан) |
|  - 1861—1888 | I Вильһельм (түрүүшын Германиин эзэн хаан) |
|  - 1888–1918 | II Вильһельм (һүүлшын хаан) |
|  |

**Прусси хаанта улас** (герман: Königreich Preußen) гээшэ 1701 оной 1 һарын 18-һаа 1918 оной 11 һарын 9 үдэрэй хүрэтэр бии байһан Һоһенцоллерн обог удамай доро байһан Германиин хойто хэһэгтэ байрлаһан хаанта улас юм. Тус хаанта улас 1701 ондо байгуулагдажа 1918 оной хүрэтэр байгаад, Германиин эзэнтэ гүрэнэй түб байгаа.

## Түүхэ

Прусси гүнлигэй гадна Бранденбургын бүхы газар Һабсбург обогой доро байһан Арюун Римэй эзэнтэ гүрэнэй хэһэг байгаа. Эзэнтэ гүрэн соо германшуудай ганса нэгэ хаан байһан ушар, I Фридрих I Леопольдын зүбшөөлые дахажа (Францида эсэргүү Испаниин залгамжалалай дайнда холбоотон болохын тулада) шэнэ Пруссиин уласай хаанаар (1701 оной 1 һарын 18) хаан шэрээндэ титимлэгдэбэ. 1772 оной хүрэтэр Пруссиин хаашуул өөрөө «Пруссида хаан» ([König *in* Preußen] Error: {{Lang-xx}}: text has italic markup (help)) гэгдэбэ. Утрехтын хэрээ һүүлдэ мэдээжэ болоһон (1713 он).
# Эжэл мүрэн

| Эжэл мүрэн |
| --- |
|  Ульяновск хото дундаар урдаха Эжэл мүрэнэй хэһэг |
|  Эжэл мүрэнэй һаба |
| Шудхан юумэн |
Кама гол, Ока гол |
| Эхин |
Валдай үндэрлиг, Тверь можо |
| Урдан гаралга |
Каспиин тэнгис |
| Сүнхэрэгэй һаба |
1380000 км² |
| Һабын оронууд |  Ород,  Казахстан |
|  |
| Эгээн утань |
3692 км |
| Гадаргуугай үндэрынь |
225 м (Валдай) |
| Урьһаса |
8060 м³/с (Волгоград оршомдо) |

| Хадамал |
| --- |
| Монгол үзэгээр |  |
| буряад кирилл. |
Эжэл мүрэн |
| монгол кирилл. |
Ижил мөрөн |
| хальмаг кирилл. |
Иҗл мөрн |

**Эжэл мүрэн** (ᠢᠵᠢᠯ ᠮᠦᠷᠡᠨ, Татар: Идел, ород: Волга) — Европын хамагай ута, арбин уһатай мүрэн юм. Валдай үндэрлигһээ (347 м) эхин абажа Ород ороной Европо түбида харьяалагдадаг талаар зүүн урагша шэглэн 3530 км (бүри эхинэй горхи булгаһаа тоособол — 3690 км) газар аласуур тахиин урдажа Каспиин тэнгистэ (-28 м) шудхадаг. Мүрэнэй адагиин үргэн һадраанай ехэнхи бэень ОХУ-да, зүүн үзүүрэй багахан хэһэгиинь Казахстанай нютаг гэжэ харьяалагдадаг.

## Газарзүй

Эжэл мүрэниинь Москва, Санкт-Петербург хотуудай дунда далайн түбшэнһээ дээшэ 225 м үндэртэ оршохо Валдайн толгодоһоо эхэ абан баруун зүг уруу Стерж нуур, Тверь, Дубна, Рыбинск, Ярославль, Доодо Новгород, Казань зэргэ хотуудаар урдана. Тэндэһээ үмэнэ зүг уруу эргэжэ Ульяновск, Тольятти, Самара, Саратов,Волгоград хотуудые үнгэржэ Каспиин тэнгистэ шудхадаг. Эжэл мүрэн олон һалаа голтойеһоо томохондо тоосогдохонь Кама, Ока, Ветлуга, Сура гэхэ мэтэ болоно. Эдэгээр болон бусад олон жаахан голнууд ниилэн Эжэл мүрэнэй һаба газарые бүридүүлхэ ба ОХУ-ай хамагай хүн зоной нягтаралтай газаруудай уһаар хангадаг байна. Эжэл мүрэнэй бэлшээри 160 км хүрэтэр урта үргэлжэлхэ ба хотон, фламинго шубууд, бадма сэсэг зэргые хаража болохо ганса мүрэн юм. Жэл болгон Эжэл мүрэниинь 3 һарын турша хүлдэдэг.

## Түүхэн баримтууд

Эжэл мүрэниинь дундада зуунай үедэ Алтан ордоной Монгол Уласай түбэлэрһэн нэгэ гол бүһэ нютаг байгаа. Эжэл мүрэнэй эрье хүбөөдэ Алтан ордоной уласай ниислэл болохо Сарай Бата болон Сарай Бэрхэ хотонуудай туури мүнөө хүрэтэр хадагалагдан үлэһэн байдаг.

## Зүүлтэ
# Үндэһэтэнэй Лигэ

1920—1945 оной хоорондо Үндэһэтэнэй Лигын гэшүүн уласуудые харуулдаг газарай зураг
**Үндэһэтэнэй Лигэ** хадаа 1919 ондо Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай һүүлээр бии болоһон, 1946 ондо үгы болоһон уласхоорондохи байгуулга; Үндэһэтэнэй Лигэ болбол дүрэмынгөө ёһoop ямаршье дайнай ябадалда эсэргүүсэхэ, уласхоорондын алибаа хэлсээ хэрээ бэелүүлхэ зорилготой байһан юм.

## Зүүлтэ