Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Сахара

**Сахара сүл** (Араб: الصحراء الكبرى‎), газар нютагай хэмжээгээр Антарктидын дараа орохо хоёрдохи томо сүл юм. Уг сүл хадаа Хойто Африкые эзэлэн оршохо ба ниитэ талмайнь 9 сая дүрбэлжэн км.

## Газарзүй

Сахара сүл Газар дундада тэнгис хүрэтэр үргэлжэлнэ
Сахара сүлынь Алжир, Чад, Египет, Ливи, Мали, Морокко, Нигер, Сенегал, Судан, Тунис зэргэ орониие дамнан байрлана.

Сахарын сүл хадаа янза бүриин гадаргуугай хэлбэриие агуулна. Энэ тоодо Нил мүрэн, Сенегал мүрэн, Аир уула, Ахаггар уула, Сахарын Атласай уула, Тибести уула, бишыхан сүлнүүд болохо Ливиин сүл, Тенере сүл, Египедэй элһэн тэнгис (англи: Great Sand Sea), Катарын тала, Чад нуур зэргые дуридажа болоно.

Жэлдэ унаха шииг нойтоной хэмжээ:

* хойто хэһэгтэнь: жэлдэ 100 мм,
* урда хэһэгтэнь: жэлдэ 150 мм байдаг байна. Гэхыдээ унаха шииг нойтоной хэмжээ жэл жэлдэ янза бүри байна.

Сахарын сүлэй 15%-ые элһэн эзэлдэг ба үлэһэн 85%-ые ургамал, шулуу, хайрга, хог хаягдал эзэлдэг.

## Байгаалиин баялиг

Сахарын сүлһөө Алжир, Ливи уласууд газарай тоһон, байгаалиин хии, Морокко улас фосфат олборилжо байна.

## Зүүлтэ
# Гана

**Гана** - Африкийн улас.

|  |
| --- |
| дэлгээхэАфрика |
|  | **Алжир·**  Ангола **·**  Бенин **·**  Ботсвана **·**  Буркино-Фасо **·**  Бурунди **·**  Габон **·**  Гамби **·**  Гана **·**  Гвиней **·**  Гвиней-Бисау **·**  Джибути **·**  Египет **·**  Замби **·**  Зимбабве **·**  Эсватини **·**  Кабо-Верде **·**  Камерун **·**  Кени **·**  Коморын арлууд **·**  Конго **·**  Ардчилсан Конго Улас **·**  Кот д'Ивуар **·**  Лесото **·**  Либери **·**  Ливи **·**  Маврики **·**  Мавритан **·**  Мадагаскар **·**  Малави **·**  Мали **·**  Марокко **·**  Мозамбик **·**  Намиби **·**  Нигер **·**  Нигери **·**  Руанда **·**  Сан-Томе ба Принсипи **·**  Сейшелийн арлууд **·**  Сенегал **·**  Сомали **·**  Судан **·**  Сьерра-Леоне **·**  Танзани **·**  Того **·**  Тунис **·**  Түб Африкын Улас **·**  Уганда **·**  Урда Африкын Улас **·**  Урда Судан **·**  Чад **·**  Экваторын Гвиней **·**  Эритрей **·**  Этиоп |
# Атлантын далай

| Атлантик далай |
| --- |
|  Атлантик далайн газарай зураг |
|  |
| Гадаргуугай дэбисхэр |
91,66 сая км² |
| Дунда гүнзэгэнь |
3736 м |
| Эгээн гүнзэгэнь |
8742 м |
| Уһанай багтаса |
329,66 сая км³ |
| Дабһалиг шанар |
33—39 ‰ (далай) |

**Атлантик далай** — Номгон далайн удааха хоёрдугаар томо далай. 91,6 сая км² талбайда, дэлхэйн далайн уһанай 25% болохо 329.7 сая км³ эзэлхүүнтэй. Дундажа гүн - 3736 м, гүнзэгыдээ - 8742 метр (Пуэрто Рикогой хонхор).

Грек домогой Атлас (Аталанта) гэхэ дүрһээ юм уу Атлантида гэхэ домогой аралай нэрын али нэгэһээ үүдэжэ нэрэлэгдэбэ.

Тус далайнь S хэлбэреэр хойнһоо урагша шэглэһэн байрлалаар оршодог. Экваторай шугамаар Хойто ба Урда Атлантик далай боложо хубаагдана. Баруун талаараа Америкэ түби газар, зүүн талаараа Европо болон Африкаар хашагдажа, Номгон далайтай хойто талаараа Арктик далайгаар, урда талаараа Дрейкай гарсаар холбогдоно. Мүн Хойто ба Урда Америкын хоорондо байгуулһан Панамын һубагаар Номгон далайтай холбогдоно.

Манай гарагай гадаргуун 20%-ые эзэлхэ Атлантын далайнь хэмжээгээрээ зүбхэн Номгон далайн дараа ородог. Ойролсоохо тэнгисүүдые хамруулбал 106,400,000 км², хамруулхагүй бол 82,400,000 км² талбай эзэлнэ.

## Зүүлтэ

|  |
| --- |
| Дэлхэйн далайнууд |
| **Атлантик далай·**  Номгон далай **·**  Урда далай **·**  Хойто мүльһэн далай **·**  Энэдхэг далай |
# Ливи

**Ливи** - Африкийн улас.

|  |
| --- |
| Африка |
|  | **Алжир·**  Ангола **·**  Бенин **·**  Ботсвана **·**  Буркино-Фасо **·**  Бурунди **·**  Габон **·**  Гамби **·**  Гана **·**  Гвиней **·**  Гвиней-Бисау **·**  Джибути **·**  Египет **·**  Замби **·**  Зимбабве **·**  Эсватини **·**  Кабо-Верде **·**  Камерун **·**  Кени **·**  Коморын арлууд **·**  Конго **·**  Ардчилсан Конго Улас **·**  Кот д'Ивуар **·**  Лесото **·**  Либери **·**  Ливи **·**  Маврики **·**  Мавритан **·**  Мадагаскар **·**  Малави **·**  Мали **·**  Марокко **·**  Мозамбик **·**  Намиби **·**  Нигер **·**  Нигери **·**  Руанда **·**  Сан-Томе ба Принсипи **·**  Сейшелийн арлууд **·**  Сенегал **·**  Сомали **·**  Судан **·**  Сьерра-Леоне **·**  Танзани **·**  Того **·**  Тунис **·**  Түб Африкын Улас **·**  Уганда **·**  Урда Африкын Улас **·**  Урда Судан **·**  Чад **·**  Экваторын Гвиней **·**  Эритрей **·**  Этиоп |
# Түб Африкын Бүгэдэ Найрамдаха Улас

|  |
| --- |
| **Түб Африкын Бүгэдэ Найрамдаха УласKödörösêse tî BêafrîkaRépublique centrafricaine**  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Уряа:**«**Unité, Dignité, Travail**» Нэгэдэл, Эрхэм шанар, Ажал |
| **Түрын дуулалай нэрэ:E Zingo** (Sango) **La Renaissance**(French) **Ренессанс** |
| Түб Африкын Бүгэдэ Найрамдаха Улас һуури байра  |
| Ниислэл | Банги |
| Албан хэлэн | Санго, Франци |
| Арад түмэн  | Бая яһатан Банда яһатан Мандижа яһатан Сара яһатан Мбоүм яһатан Мбака яһатан Ямако яһатан бусад арад түмэн |
| Түрэ засаг | Бүгэдэ найрамдаха улас |
|  -  | Юрэнхылэгшэ | Мишель Джотодиа |
|  -  | Юрэнхы сайд | Николас Тьянгайе |
| Сүвэрэнитэт |
|  -  | Франциһаа | 1960 оной 8 һарын 13  |
| Дэбиcхэр газар |
|  -  | Бүхэлидөө | 622 984 км2  |
|  -  | Уһанай процент (%) | 0 % |
| Хүн зон |
|  -  | Тоосоо (2012) |  5 057 000  |
| **ДНБ** (ХАШТ) | 2011 оной тоосоо |
|  -  | Бүгэдэ | $4 453 млн (156)  |
|  -  | Нэгэ хүндэ | $391  |
| **ХХИ** (2013) |  0,352 (набтар) (180) |
| Мүнгэн тэмдэгтэ | [[Түб Африкын доллар]] (CAF)  |
| Сагай бүһэ | +1  |
| Интернет домэйн | .cf |
| Телефоной код | +236 |

**Түб Африкын Улас** - Африкын улас. Ниислэл - Банги.

|  |
| --- |
| дэлгээхэАфрика |
|  | **Алжир·**  Ангола **·**  Бенин **·**  Ботсвана **·**  Буркино-Фасо **·**  Бурунди **·**  Габон **·**  Гамби **·**  Гана **·**  Гвиней **·**  Гвиней-Бисау **·**  Джибути **·**  Египет **·**  Замби **·**  Зимбабве **·**  Эсватини **·**  Кабо-Верде **·**  Камерун **·**  Кени **·**  Коморын арлууд **·**  Конго **·**  Ардчилсан Конго Улас **·**  Кот д'Ивуар **·**  Лесото **·**  Либери **·**  Ливи **·**  Маврики **·**  Мавритан **·**  Мадагаскар **·**  Малави **·**  Мали **·**  Марокко **·**  Мозамбик **·**  Намиби **·**  Нигер **·**  Нигери **·**  Руанда **·**  Сан-Томе ба Принсипи **·**  Сейшелийн арлууд **·**  Сенегал **·**  Сомали **·**  Судан **·**  Сьерра-Леоне **·**  Танзани **·**  Того **·**  Тунис **·**  Түб Африкын Улас **·**  Уганда **·**  Урда Африкын Улас **·**  Урда Судан **·**  Чад **·**  Экваторын Гвиней **·**  Эритрей **·**  Этиоп |
# Хойто мүльһэн далай

| Умарада мүльһэн далай |
| --- |
|  Хойто мүльһэн далайн газарай зураг |
|  |
| Гадаргуугай дэбисхэр |
14,75 сая км² |
| Дунда гүнзэгэнь |
1225 м |
| Эгээн гүнзэгэнь |
5527 м |
| Уһанай багтаса |
18,07 сая км³ |
| Дабһалиг шанар |
32—34 ‰ (хуудам далай) |
|  |
| Аралууд |
Гренланд, г.м. |

**Арктик далай** гү, али **Умарада мүльһэн далай** — Дэлхэйн бүмбэрсэгэй хойто хахадта, Хойто туйлын оршом байрлаха Дэлхэйн далайнууд дотор хамагай жажаг, хамагай гүехэндэ тоосогдохо, жэлэй бүхы уларилда мүльһэнөөр хушагдан оршодог далай юм.

Арктик далайнь Еврази ба Хойто Америкаар хүрээлэгдэн оршохо ба уһанай температура, дабһажалтын хэмжээнь уларилһаа хамаарна. Өөрөөр хэлэбэл мүльһэнэй хайлалта ба уһанай хүлдэлтэһээ хамаардаг байна. Бусад далайнуудтай харисуулхад хамагай бага дабһажалтатай, мүн хамагай бага ууршалтатай далай юм. Далайн уһанай дабһажалтын хэмжээндэ эхэ газарһаа шудхаха ехэ хэмжээнэй сэнгэг уһан, Атлантын далай болон Номгон далайтай уһаа сүлөөтэй һолилсодоггүй зэргэ шалтагаан гол нүлөөтэй. Зунай уларилда далайн мүльһэн бүрхүүлэй 50% хайладаг байна.

## Нэрэ

* Буряад Монгол хэлэндэ хойто, урда зүгтэ оршохо газар ороной нэрые хойто, урда хэмээн нэрлэдэг хэдышье туйлын хойто, урда зүгтэ байгаае умарада, үмэнэдэ хэмээн нэрэлдэг. Тиимэһээ зарим тохёолдолдо гадаад хэлэнһээ оршуулхадаа **Умарада мүльһэн далай** хэмээн оршуулдаг болобош, уг ёһоор боло **Хойто мүльһэн далай** гэхэнь зүб юм.

* Хэдыгээр Олон Уласай Уһанзүйн байгуулалгаһаа (International Hydrographic Organization, IHO) "Далай" гэжэ тодорхойлдог болобош зарим далай шудлаашад Атлантик далайн нэгэ тэнгис гү, али *Арктик тэнгис* гэжэ нэрэлхэнь бии.

## Зүүлтэ

|  |
| --- |
| Дэлхэйн далайнууд |
| **Атлантик далай·**  Номгон далай **·**  Урда далай **·**  Хойто мүльһэн далай **·**  Энэдхэг далай |
# Арал тэнгис

| Арал нуур |
| --- |
|  2000-2009 оной хоорондо абтаһан дахуул зурагууд |
| Координатууд | ﻿ / ﻿ |
| Маяг |
Дабһатай нуур |
| Шудхан юумэн |
Сырдарья, Амударья |
| Һабын оронууд |
Казахстан, Узбекистан |
|  |
| Гадаргуугай дэбисхэр |
8300 км2 |
| Уһанай багтаса |
1500—2000 км3< |
|  |
| Һууринууд |
Аральск, Муйнак, Казахдарья |

Арал тэнгис
**Арал тэнгис** (хас. *Арал теңізі*, монгол: Арал тэнгис, ород: Аральскοе мοре, узбегээр *Orol dengizi*) гээшэ Түб Азида, Казахстан, Узбекистан хоёр уласай хоорондо оршохо, тэнгис нэрэтэй эхэ газарай дундын нуур юм. Уг тэнгис нэгэ га талмайда мянган ба энэһээ олон аралтай ушарһаа уг нэрые абанхай. 1960-аад онһоо эхилэн Арал тэнгис маша хурдан шэргэжэ эхилһэниинь хуушан Зүблэлтэ холбоото уласай үедэ, Арал тэнгистэ шудхадаг Амударья, Сырдарья мүрэнэй голдорилые хубилжа урасхаһантай холбоотой юм.

1960 ондо 68,000 км² талмайтай, 1100 км³ уһанай нөөсэтэй байһан уг тэнгисэй уһанай ниитэ эзэлхүүнэй 80%-нь шэргэжэ, уһаар бүрихэгдэдэг байһан гадаргуугай 60%-нь хуурай болоһон байна. 1998 оной байдалаар тэнгисэй гадаргуугай талмай 28,687 км², 2004 ондо 17,160 км² боложо багадхаһан ба 1960-аад ондо 10 гр/л байһан уһанай дабһажалта, мүн үедэ 45 гр/л боложо нэмэгдэбэ. Орос, Казахстан, Узбекистан болон ОУХН-ын холбогдохо байгуулгын оролсоотойгоор Арал тэнгис, тэрэнэй һаба газарые хамгаалха, нүхэн һэргээхэ арга хэмжээе 2010-2015 хоорондо эхинэй шатанда хэрэгжүүлхээр болоо. Шэнжэлэгшэдэй үзэжэ байдагаар Амударья, Сырдарья мүрэнэй голдорилые һэргээн урасхаһаншье уһанай нюруунь наанадажа хоер зуун жэлэй һүүлдэ хуушан хэбэндээ ороно, тэрэнэй ай һаба газарай экологи нүхэн һэргэхэгүй, хэтэрхэй оройтоһон арга хэмжээ гээд үзэжэ байна.

## Зүүлтэ
# Аравиин тэнгис

| Аравиин тэнгис |
| --- |
|  Астола арал |
|  Дээрэхи улас түрын газарай зурагай голдо Арабай тэнгисые голлуулна |
| Координатууд | ﻿ / ﻿ |
| Маяг |
Тэнгис |
| Шудхан юумэн |
Инд мүрэн |
| Һабын оронууд |
Арабын Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас, Иран, Мальдива, Оман, Пакистан, Сомали, Йемен, Энэдхэг |
|  |
| Эгээн утань |
2 400 км |
| Гадаргуугай дэбисхэр |
3 832 000 км² |
| Эгээн гүнзэгэнь |
4 652 м |

**Аравиин тэнгис** (Араб: بحر العرب, Перс دریای عرب‎‎, урдугаар بحیرہ عرب‎‎, хиндяар अरब सागर, сомаляар *Bada Carbeed*) болбол Энэдхэгэй далайн нэгэ хэһэг болон Аравиин хахад арал ба Энэдхэгэй бага түби хоёрой хоорондо байрлаха тэнгис юм. Ниитэ 3 862 000 дүрбэлжэн километр уһан гадаргые Аравиин тэнгистэ хамаруулха болон эгээн гүндээ далайн нюрууһаа доошо 4,652 метр хүрэнэ.

Эхэ газарһаа Инд мүрэн, мүн Нетравати, Шаравати, Тапти, Махи гэхэ мэтэ томохон гол мүрэнүүд шудхадаг. Аравиин тэнгисһээ баруунтаань Аденай булан, хойшоонь Оманай булан, саашалбал Персиин булан һалбарилдаг.

Аравиин тэнгисэй ямар нэгэ хэһэгээр Арабын Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас, Иран, Мальдива, Оман, Пакистан, Сомали, Йемен, Энэдхэг зэргэ уласууд хүреэлэгдэдэг.

## Зүүлтэ
# Горлог мүрэн

| Горлог мүрэн |
| --- |
|  Кызыл хотын Горлог мүрэнэй хэһэг |
|  Горлог мүрэн Сибириин хамагай шухал гол мүрэдэй нэгэ юм |
| Шудхан юумэн |
Ангар, Абакан гол, Турухан гол |
| Эхин |
Тува, Шэшгэд гол |
| Урдан гаралга |
Карын тэнгис |
| Сүнхэрэгэй һаба |
2 580 000 км² |
| Һабын оронууд |
Монгол Улас, ОХУ |
|  |
| Эгээн утань |
3487 км |
| Гадаргуугай үндэрынь |
619,5 м (эхин) |
| Урьһаса |
19 800 м³/с |

**Горлог мүрэн**Загбар:Цитата хэрэгтэй (ород: Енисе́й — Оротон: Ионесси «ехэ уһан») — Оросой холбоото уласай нютагаар урдадаг мүрэн юм. Хойто мүльһэн далайда шудхадаг хамагай томо уһанай системэ болоод дэлхэйдэ утаараа 5-да ороно. Монгол уласай Хүбсэгэл аймагай нютагһаа эхэ абажа, хойто зүгые шэглэн Шэбэрэй түб хэһэгые нэбтэлэн урдажа, Горлогой булангаар дамжан Хойто мүльһэн далайн Карын тэнгистэ шудхадаг. Горлог хэмээхэ нэрэнь эвэнк хэлэнэй "Иоанесси" гү, али ехэ мүрэн хэмээхэ үгэһээ гаралтай.

Эхин хэһэгтээ түргэн урдагалтай, ехэ үерлэдэг, ай һабаарань хүн зоной нягташал маша бага. Мүрэнэй дунда хэһэгтэ хэд хэдэн абарга томо уһан сахилгаан станциин далан байха болоод ОХУ-ай олборлохо ажа ахуйн амин шухал түшиг тулгуур боложо байдаг юм. Тэдыгээр далангын заримиинь Зүблэлтэ Холбооной үе дэхи албадан хүдэлмэринээр бии болоһон. Тайгын бүһээр урдаха замдаа олон шудхалуудые ниилүүлһэнэй дараа жэлэй хахадынь мүльһөөр хушагдаһан байдаг тундрагай бүһээр урдажа, эсэстэнь Карын тэнгистэ шудхана. Һүүлшын жэлүүдтэ дэлхэйн дулаарлгын уламһаа мүнхэ сэбдэг хайлжа байгааһаа мүрэнэй урдаса нэмэгдэхэ хандалгатай байгаа.

Горлог мүрэниинь 2 гол эхитэй, Ехэ Горлог гү, али *Бий-Хем* голынь Бүгэдэ Найрамдаха Тува Уласай зүүн хэһэгэй Саяан уулын урда һуга, Тагна уулын хойто хэһэгһээ эхэ абадаг боло Шэшгэд гол гү, али *Каа-Хем* голынь Хүбэсгэл аймагай Дархадын хотгорһоо эхэ абана. Дархадын хотгорын нариин амһарынь мүльһэн голоор хашагдаһан байһан болоод ойролсоо оршохо Хүбэсгэл нууртай хэмжээгээрээ зэрэгсэхүйсэ мүльһэн нуур байһан болоод тэрэнь хайлһанай уламһаа Шэшгэд гол үүдэһэн болохонь һүүлшын үеын судалгаагаар тодорхой болоо.

## Холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Горлог мүрэнгэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*
* Information and a Map of the Yenisei's Watershed Архивировалһан 6 дүрбэ һара 2005 оной.
* Bratsk Dam and Angara Photos
* Sayano-Shushenskaya Dam Архивировалһан 20 хоёр һара 2006 оной.
* Krasnoyarsk Dam Архивировалһан 28 таба һара 2008 оной.
* Yenisei Nature Photos (Krasnoyarsk Area) Архивировалһан 19 арбан нэгэ һара 2011 оной.
# Индонези

| Индонези
Republic of Indonesia *Republik Indonesia* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Уряа:Bhinneka Tunggal Ika*  (Old Javanese) Unity in Diversity **National ideology:** Pancasila |
| **Түрын дуулал:Indonesia Raya* |
| Location of Indonesia  |
| **Ниислэл хото** (Эгээн ехэ хото) | Джакарта ﻿ / ﻿ |
| Хэлэн | Индонез |
| Government |
|  -  | Президент | Сусило Бамбанг Юдойоно |
|  -  | Вице-президент | Будионо |
| Independence | from the Netherlands  |
|  -  | Declared | 17 August 1945  |
|  -  | Acknowledged | 27 December 1949  |
| Газар нютагай хэмжээ |
|  -  | Land |  1,919,440 km2 (16) 735,355 sq mi  |
|  -  | Water (%) | 4.85 |
| Хүн ама |
|  -  | 2009 estimate | 229,965,000 (4th) |
|  -  | 2000 census | 206,264,595  |
|  -  | Хүн аманай нягтарал | 119.8/km2 (84th) 312,7/sq mi |
| **GDP** (PPP) | 2009 estimate |
|  -  | Бүгэдэ | $962.471 billion  |
|  -  | Per capita | $4,156  |
| **GDP** (nominal) | 2009 estimate |
|  -  | Бүгэдэ | $539.377 billion  |
|  -  | Per capita | $2,329  |
| **Gini** (2002) | 34.3  |
| **HDI** (2007) |  0.734 (medium) (111th) |
| Мүнгэн тэмдэгтэ | Rupiah (`IDR`)  |
| Сагай бүһэ | various (UTC+7 to +9) |
|  -  | Summer (DST) | not observed (UTC) |
| Drives on the | Left |
| ТЛД | .id |
| Телефоной код | +62 |

**Индонези** али **Индонез** (энэ халха-монгол хэлэнэй бусад) - Азиин орон болон улас.

## Зурагай цомог

* Индонез
* Индонезиин арадай музей Джакартын түб соо
* Висма 46, Джакартын түб соо байһан Индонезиин эгээ үндэр барилга
* Джалаан Тамрин - Джакартын түбэй гол гудамжа
* Түмэр харгын Гамбир үртөө Джакартын түб соо
* Бунг Карно Стэдиум, 100 000 харагшадай багтасатай
* Индонезиин газарай зураг
* Индонезиин можо-аймагууд
* Малиборо - Йогьякарта хотын эгээ алдарта гудамжа

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Индонезигэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*