Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Чанчунь

| Чанчунь хото |
| --- |
| Соёлой талмайСоёлой талмай |
| Хитад уластахи Чанчунь хотоХитад уластахи Чанчунь хото |
| Улас орон |  БНХАУ |
| Можо | Гирин можо |
| Можын хото | **Чанчунь хото** |
| Газар нютаг | 20,532 км² |
| Хүн зон (тоол.) | 6,83 сая хүн |
| Сагай бүһэ | Хитадай саг (НЗНС+8) |
| Сахим газар | changchun.gov.cn (ородоор) |

**Чанчунь** (хитадаар 长春), Зүүн-хойто Хитадта, Иту голой эрьедэ байрладаг хото. Гирин можын засаг захиргаанай түб мүн. Хүн зониинь 2,337 сая ажаһуугшад (2004), хотын захатай тоолобол 6,83 сая ажаһуугшад.
Томохон тээбэриин уулзабари. Ниидэхэ онгосын буудалтай. Зүблэлтэ холбоото уласай туһаламжаар 1953—57 оной хоорондо бии болоһон Хитадай машина бүтээлгын эгээ гол түбүүдэй нэгэн (энэ дунда автомашина бүтээлгэ, түмэр замые, тракторые бүтээлгэ, хүдөө ажахын, электроникын, киноаппаратурын үйлдэбэри гэхэ мэтэ). Түмэрлиг. Химиин, модо болбосоруулха, эм зүйн, саарһанай, шаазан-керамикын, нэхэмэлэй, арһанай, хүнэһэнэй үйлэдбэрилгэ. Уламжалалта дархалалгын үйлдэбэри (хибэс нэхэлгэ гэхэ мэтэ). Томохон эрдэм шэнжэлгын түб. Эрдэм Ухаанай Академиин һалбари, дээдэ һургуулинууд.

Чанчунь XIX зуун жэлдэ байгуулагдаһан, 1897—1903 оной хоорондо Дурна Хитадай түмэр замай баригдаһанай һүүлээр томохон наймаанай ба тээбэриин түб болобо. 1900 ондо Ихэтуаниин буһалгааниие дараһанай дараа Чанчуньда ород сэрэгүүд зогсобо.
1931 ондо япон сэрэгүүдэй эзэмдэһэн байна. 1932—45 оной хоорондо *Синьцзин* (хитадаар 新京), «Шэнэ ниислэл») гээд шэнээр нэрлэгдэһэн Чанчунь хото Манжын Уласай ниислэл байгаа. 1945 оной 8 һарада Зүблэлтэ Армиин эзэмдэн сүлөөлһэн байна. Зүблэлтэ армиин ябаһанай һүүлдэ 1946 ондо гоминьдан сэрэгүүдэй эзэлбэ. 1948 оной 10 һарада хотые коммунис сэрэгүүд абаа.

Хитад хэлэнһээ оршуулбал Чанчунь «ута хабар» гэжэ удхатай. Хотын гол суурхаһан юумэнүүдэй дунда — Хэбтэ ёһон хаанай ордоной комплекс (хитадаар 伪皇宫 *Вэйхуангун* — «хүүхэлдэй эзэн хаанай ордон»), япон хэб маягаар баригдаһан Түрын зүблэлэй болон найман яаманай байшанууд. Энэнэй гадна, туристуудай анхарал татадаг ондоо түүхын объектнүүд бии, энэ тоодо Хитан уласай үеын «Эрдэни субарга» (1023—1030, үндэрынь — 44 м). Мүнөө үеын суурхаһан юумэнүүдэй дунда олон хитад телесериалнуудые хэдэг Чанчуниин кино-хотохон, Наньху сэсэрлиг; Бээжэнгэй «сыхэфан» (Хитад уламжалалта уран барилгын байшан, түбдэ дүрбэлжэн хашаатай, буландань дүрбэн флигельтэй) — хуушан хитад дүүргэ; Бэйшань сэсэрлигэй Юаньтунсы сүмэ. Чанчуньһаа зүүн-урда тиишэ 15 км зайда Хойто Хитадаар алдартай Цзинъюэтань ой нэрэтэй байгаалиин зоно ба дархан саазатай газар байна (талмай — 150 дүрбэлжэн км, энэ тоодо уһанай зоно — 430 га үлүү).
# Дуури

Дрезден хотодо Земперопер
**Дуури** гү, али **Оперо** хүгжэм, дуун, шүлэг, зүжэг, бүжэг, хубсаһалалт, дүрслэхэ урлаг, тайз шэмэглэл, гэрэл шэмэглэл гэхэ мэтэ урлагай олон түрэлые өөртөө нэгэдхэһэн ниилэмэл уралиг юм. Дууринь гослол дуушад, сөөхүүл дуушад, найрал дуушад, симфони найрал хүгжэм зэргэйн хамтын хүсэнээр "босохо" ба тэдэгээрые ударидааша нэгэдхэн тоголуулдаг. Дуушадай хоолойе эрэ, эмэ хүйһэ болон бүдүүн нарын үнэгөөр ялгадаг. Үүнд: эмэгтэй хоолойе сопрано, меццо-сопрано, контральт, эрэгтэйгэнь контртенор, тенор (сээл), баритон, басс (аргил). Дууринь бүлэг, үзэгдэл гэһэн бүтэсэтэй байдаг. Мүн ударитгал, оршилтой байжа болодог. Дуурида речитатив, ариозо, дуун, ари, дуэт, трио, квартет, сөөхүүл зэргэ дуулаашиин түрэлнүүд хамрагдана. Үүнһээ ари, монолог, каватина зэргэ түрэлнүүдтэнь дууриин гол дүрүүдиин дотоодо сэдьхэлые голшолон элирхэлһэн байдаг.

## Түүхэ

Үрэниин хүгжэм-дуулаашан урлагай хамагай томо түрэл болохо энэхүү урлаг 16-р зуунай һүүл үедэ бии боложээ. 1597 ондо зохёогдоһон Якоб Перигиин "Дафна" дууриие энэ түрэлдөө анхадагшань гэжэ түүхэндэ бэшэжээ (харамһалтайнь энэ дууринь бэшлэгээрээ үлдээгүй). 1609 ондо Италиин хүгжэмэй зохёолшо Клаудио Монтеверди өөрынгөө "Орфей" дууриие бэшэһэн хүгжэмэй урлагай түүхэндэ томохон нээлтэ болоһон гэжэ үзэдэг.

Дууринь анхандаа ород, харшиин хүрээндэ сөөхэн изагууртнуудай зугаа сэнгэл байһан боло 1637 ондо Венеци хотоноо анха удаа олон ниитэдэ зорюулагдаһан театр байгуулагдаһанаар олоной хүртээл боложо эхилжээ. Иинхүү дууринь түгээмэл боложо эхилһэн ба анханай театрын барилгаһаа хойшо 65 жэлиин дотор 7 театр байгуулажа түүндэнь 40 хүгжэмэй зохёолшиин 357 дуури тоглогдоһон гэдэг. Энэхүү анхадагша хүгжэмэй зохёолшодой тоондо Германай Хенрих Шютц («Дафна», 1627), Франциин Камбер («La pastorale», 1647), Англиин Пёрселл нарын нэрые түүхэндэ тэмдэглэн үлдээжээ.

Дууринь хүгжэлынхөө ябасад "opera seria" (итал.), "tragédie lyrique" гү, али һүүлдэ "grand-opéra"(франц.), хошон маягай дуури болохо "semiseria", хошон дуури: opera-buffa (итал.), "opéra-comique"(франц.), романтик дуури, түүхэн, удха уянгын зэргэ олон түрэлөөр баяжан хүрээгээ тэлэжээ.

Дууриин урлагта К.Глюк, В. Моцарт, Ж.Россини, Ж.Верди, Р.Вагнер, Ж.Пуччини, П.Чайковский, М.Мусоргский олон хүгжэмэй зохёолшод абъяаһа хүдэлмэрөө зорюулһан байдаг.

## Буряад, Монголой дууриин урлаг

Г. Ц. Цыдынжаповай нэрэмжэтэ буряад гүрэнэй академическа Дуури болон Баледэй театр
1942 ондо Б.Дамдинсүрэн, Б.Смирнов нарf "Уширтай гурбан толгой" хэмээх дууриие (Д.Нацагдоржиин зохёол, Ц.Дамдинсүрэнгиин сомнол) зохёоһон Монгол уласай хубида анхадагша бүтээл болоһон юм. Түүнһээ хойшо монголой хүгжэмэй түүхэндэ С.Гончигсумлаа, Л.Мөрдорж, Д.Лувсаншарав, Ц.Нацагдорж, Х.Билэгжаргал зэргэ олон хүгжэмэй зохёолшод дууриин уралигта уран бүтээлөө зорюулһан бэлэй.

## Зүүлтэ
# Тирана

| Тирана
 |
| --- |
|
Хото ба муниципалитет |
|
**Дээдэ талаһаа:** Скандербегэй Талмай, Каплан-пашагай Гробница, Ехэ Мечеть, Сагай Башни, Ехэ Парк, Петреле Замок, Үхөөд Амидыралгын Үнэн Алдартын Собор ба Топтани Түб.  |
| ТугТамга |
| Тирана |
|
Координат: ﻿ / ﻿ |
| Улас |  Албани |
| Можо |
Түб Албани |
| Аймаг |
Тирана |
| муниципалитет |
Тирана |
| Һуурижаһан |
1614 |
| Түрэ засаг |
|  • Мэр |
Эрион Велиай (Социалис Нам) |
|  • Дарга |
Тони Гогу |
| Үндэр |
110 м |
| Хүн зон (2011)  |
|  • Нягтарал |
502/км2 |
|  • Муниципалитет |
557 422 |
|  • Нэгжэ |
418 495 |
| Сагай бүһэ |
UTC+1 (CET) |
|  • Зун (ЗС) |
UTC+2 (CEST) |
| Почтын кодо |
1001–1028, 1031 |
| Телефоной код |
+355 (0) 4 |
| Автомобилиин регистраци |
TR |
| Вебсайт | tirana.al |

**Тирана** (Албани: [tiˈɾana]; Гег Албани: Tirona) гү, али **Тиранэ** (Албани: [tiˈɾanə]) болбол Албаниин ниислэл ба хамагай томо хото юм.

## Зүүлтэ
# Хүрэнгэтэ журам

МакКинлиин АНУ-ай юрынхэлэгшэ һунгуули тухай постер
**Хүрэнгэтэ журам** гү, али **капитализм** (ород: капитализм үгэһээ гараһан) гэдэгынь баруун юртэмсэдэ эхилжэ, Дэлхэй даяар дэлгэрэһэн эдэй засагай журам, байгуулал, тогтолсоо юм. Яг таг тодорхойлолто үгы, ехэбшэлэн түүхэн саг хугасаанда тайлбарилна.

Хүрэнгэ үмшэлэхэ эрхэ, ашагай түлөө бараа, үйлэшэлгээ бии болгохо, үрсэлдөөнтэ заха зээл, салинта хүдэлмэри зэрэгынь үмшэтэ журамай шухала махабадууд болохые ехбшэлэн хүлээн зүбшөөрнэ.
Түүхэн үйлэ ябаса, газар орон, улас түрэ, соёлой илгаатай хэб шэнжэһээ шалтагаалжа янза бүригээр тэмдэглэгдэжэ байһан.

Хүрэнгэтэ журам гэдэг бол "хүмүүн (ажалшан) үмшэгүй ушар хүдэлмэри хүрэнгэтэндэ худалдажа, бүтээгдэхүүн бии болгоно. Хүрэнгэтэн бүтээгдэхүүниие арилжажа, үмшын хүрэнгээ арбижуулдаг (нэмүү үртэг) горимиие хэлэнэ" гэжэ К. Маркс бусадһаа өөрөөр һанал дэбшүүлһэн бол Л. Мизес, А. Рэнд, М. Фридман, М. Ротбард тодорхойлолто янза бүри хэдышье юун түрүүндэ сүлөөтэ заха зээл, түрын оролсоогүй байха журамтай гэдэгтэ нэгдэдэг.

Эдэй засагшад, улас түрын засагшад, түүхэшэдынь хүрэнгэтэ журамда өөр өөрөөр хандадаг. Эдэй засагшад ехэбшэлэн засагай газарай хиналтагүй заха зээл, үмшэлхэ эрхыень онсолдог. Харин дэйлэнхи улас түрын эдэй засагшад хубиин үмшэ, талануудай харилсаа, салинта хүдэлмэри, ангиин байгуулал, түүхэн саг хугасаан дахи уялдааг шухалашалдаг.

## Зүүлтэ
# 2018 он

|  |
| --- |
| III мянган жэл
 |
| XIX зуун жэл — XX зуун жэл — **XXI зуун жэл** — XXII зуун жэл — XXIII зуун жэл
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1990-д |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000-д |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |
| 2010-д |  2010
 |  2011
 |  2012
 |  2013
 |  2014
 |  2015
 |  2016
 |  2017
 |  2018
 |  2019
 |
| 2020-д |  2020
 |  2021
 |  2022
 |  2023
 |  2024
 |  2025
 |  2026
 |  2027
 |  2028
 |  2029
 |
| 2030-д |  2030
 |  2031
 |  2032
 |  2033
 |  2034
 |  2035
 |  2036
 |  2037
 |  2038
 |  2039
 |
| 2040-д |  2040
 |  2041
 |  2042
 |  2043
 |  2044
 |  2045
 |  2046
 |  2047
 |  2048
 |  2049
 |
| 2050-д |  2050
 |  2051
 |  2052
 |  2053
 |  2054
 |  2055
 |  2056
 |  2057
 |  2058
 |  2059
 |
| 2060-д |  2060
 |  2061
 |  2062
 |  2063
 |  2064
 |  2065
 |  2066
 |  2067
 |  2068
 |  2069
 |
| 2070-д |  2070
 |  2071
 |  2072
 |  2073
 |  2074
 |  2075
 |  2076
 |  2077
 |  2078
 |  2079
 |
| 2080-д |  2080
 |  2081
 |  2082
 |  2083
 |  2084
 |  2085
 |  2086
 |  2087
 |  2088
 |  2089
 |
| 2090-д |  2090
 |  2091
 |  2092
 |  2093
 |  2094
 |  2095
 |  2096
 |  2097
 |  2098
 |  2099
 |
|  |
| 2100-д |  2100
 |  2101
 |  2102
 |  2103
 |  2104
 |  2105
 |  2106
 |  2107
 |  2108
 |  2109
 |

 |
| Удаа дараалһан хүсэнэгтэ |

2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020

**2018 он** (**MMXVIII**) гү, али **Хоёр мянга арбан найман он**, **Хоёр мянган арбан наймадугаар он** — дабаа гарагта эхилһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Ниитын тоолол ёһоор *Манай эринэй* 2018-дахи он болоод гурбадахи мянган болон XIX зуунай 18-дохи, 2010-аад оной 8-дахи он болоно.

Бусад тоололоор:

* 107 Чучхе он (БНАСАУ-дахи).
* Хэйсэй үеын 30 он (平成30年, Япондохи).

## Зүүлтэ
# Мобилизаци

Ороcой юрэнхылэгшын «Ороcой Холбоото Уласта хахад мобилизаци тухай соносхол тухай» зарлигай түрүүшын хуудаһан.
**Мобилизаци** гээшэ зэбсэгтэ хүсэниие энхэ тайбангай байдалһаань дайнай байдалда оруулха ябаса юм.

## Зүүлтэ
# Мали

|  |
| --- |
| **Бүгэдэ Найрамдаха Мали Улас**République du Mali  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Түрын туг | Түрын һүлдэ |

 |
| **Уряа:**француз: Un peuple, un but, une fo |
| **Түрын дуулалай нэрэ:Le Mali** |
| Мали һуури байра  |
| Ниислэл | Бамако |
| Албан хэлэн | франци хэлэн |
| Түрэ засаг | Бүгэдэ найрамдаха улас |
|  -  | Юрэнхылэгшэ | Ибрагим Бубакар Кейта |
|  -  | Юрэнхы сайд | Мусса Мара |
| Уласай хурал | араб Парламент |
|  -  | Дээдэ танхим | араб Үндэһэнэй зүблэл |
|  -  | Доодо танхим | араб Үндэһэнэй арадай хурал |
| Байгуулха |
|  -  | Хаммадын улс | 1014 он  |
|  -  | Зьяны улс | 1235 он  |
|  -  | Осман гүрний эрхэнд | 1516 он  |
|  -  | Францын эрхэнд | 1830 он  |
|  -  | Тусгаар тогтносон | 1962 оны 7 сарын 5  |
| Дэбиcхэр газар |
|  -  | Бүхэлидөө | 1 240 192 км2  |
| Хүн зон |
|  -  | Тоосоо (2009) | 14 517 176  |
| **ДНБ** (ХАШТ) | 2010 оной тоосоо |
|  -  | Бүгэдэ | $16.772 тэрбум  |
|  -  | Нэгэ хүндэ | $1,251  |
| **ДНБ** (Нэрлэһэн) | 2010 оной тоосоо |
|  -  | Бүгэдэ | $9.268 тэрбум  |
|  -  | Нэгэ хүндэ | $691  |
| **ОТББЭ** (1994) | 50.5 (ехэ)  |
| **ХХИ** (2007) |  0.371 (дорой) (178) |
| Мүнгэн тэмдэгтэ | [[Баруун Африкийн франк]] (XOF)  |
| Сагай бүһэ | +0  |
| Интернет домэйн | .ml |
| Телефоной код | +223 |

**Бүгэдэ Найрамдаха Мали Улас** (француз: République du Mali; бамана *Mali ka Fasojamana*) — Баруун Африкада оршохо улас. Далайда гаралгагүй энэ орон баруун талаараа Сенегал, хойто талаараа Мавритани, Алжир, зүүн талаараа Нигер, урад талаараа Буркина Фасо, Кот д'Ивуар, Гвинея гэхэ долоон уластай газраар хилэ залгадаг.

1,240,000 км² (дэлхэйн 24-р томо орон) талмайда уудам нютагтай энэ орондо 14.5 сая хүн амидардаг. Ниислэлынь Бамако. Нютагай зүүн хойто хэһэгээр Сахарын сүлэ, баруун урда хэһэгээр хээр тала үргэлжэлнэ. Диилэнхи хүн арад нютагай урда бэеээр Нигер, Сенегал хоёр мүрэнэй һаба газараар һууришадаг. Малиинхидай 35% Бамана яһатан бусад хубинь өөр олон яһатан, омогһоо бүридэнэ. Хүн зоной 90% лалын шажантад.

## Зүүлтэ

|  |
| --- |
| Африка |
|  | **Алжир·**  Ангола **·**  Бенин **·**  Ботсвана **·**  Буркино-Фасо **·**  Бурунди **·**  Габон **·**  Гамби **·**  Гана **·**  Гвиней **·**  Гвиней-Бисау **·**  Джибути **·**  Египет **·**  Замби **·**  Зимбабве **·**  Эсватини **·**  Кабо-Верде **·**  Камерун **·**  Кени **·**  Коморын арлууд **·**  Конго **·**  Ардчилсан Конго Улас **·**  Кот д'Ивуар **·**  Лесото **·**  Либери **·**  Ливи **·**  Маврики **·**  Мавритан **·**  Мадагаскар **·**  Малави **·**  Мали **·**  Марокко **·**  Мозамбик **·**  Намиби **·**  Нигер **·**  Нигери **·**  Руанда **·**  Сан-Томе ба Принсипи **·**  Сейшелийн арлууд **·**  Сенегал **·**  Сомали **·**  Судан **·**  Сьерра-Леоне **·**  Танзани **·**  Того **·**  Тунис **·**  Түб Африкын Улас **·**  Уганда **·**  Урда Африкын Улас **·**  Урда Судан **·**  Чад **·**  Экваторын Гвиней **·**  Эритрей **·**  Этиоп |