Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Бүгэдэ Найрамдаха Конго Улас

**Конго** - Африкийн улас.

|  |
| --- |
| дэлгээхэАфрика |
|  | **Алжир·**  Ангола **·**  Бенин **·**  Ботсвана **·**  Буркино-Фасо **·**  Бурунди **·**  Габон **·**  Гамби **·**  Гана **·**  Гвиней **·**  Гвиней-Бисау **·**  Джибути **·**  Египет **·**  Замби **·**  Зимбабве **·**  Эсватини **·**  Кабо-Верде **·**  Камерун **·**  Кени **·**  Коморын арлууд **·**  Конго **·**  Ардчилсан Конго Улас **·**  Кот д'Ивуар **·**  Лесото **·**  Либери **·**  Ливи **·**  Маврики **·**  Мавритан **·**  Мадагаскар **·**  Малави **·**  Мали **·**  Марокко **·**  Мозамбик **·**  Намиби **·**  Нигер **·**  Нигери **·**  Руанда **·**  Сан-Томе ба Принсипи **·**  Сейшелийн арлууд **·**  Сенегал **·**  Сомали **·**  Судан **·**  Сьерра-Леоне **·**  Танзани **·**  Того **·**  Тунис **·**  Түб Африкын Улас **·**  Уганда **·**  Урда Африкын Улас **·**  Урда Судан **·**  Чад **·**  Экваторын Гвиней **·**  Эритрей **·**  Этиоп |
# Протестант шэнэшлэл

Лютерэй «95 сэдэбүүдэй» түрүүшын хуудаһан
**Протестант шэнэшлэл** гү, али **Реформаци** (лата: reformatio — «заһаха, һайжаруулха, шэнэшлэхэ» гэһэн удхатай) гээшэ баруун болон түб Европын хэмжээндэ XVI—XVII зуунай үедэ Библиин һургаалые дахажа католик христосой шажаниие һайжаруулха, шэнэшлэхэ талаар гараһан олониитые хамарһан шажан болон олониитын хүдэлөөн юм.

1517 ондо Бүхы Гэгээнтэнүүдэй һайндэрэй үдэшэдэ Мартин Лютер Саксониин Виттенбергын сүмын үүдэндэ индульгенци ба Католик сүмын коррупци тухай «95 сэдэбүүдээ» тунхаглаба. Протестант шэнэшлэлэй идеологууд өөрынгөө шүүмжэлэлдэ Католик сүмын шаталалые ба санбаартадые буруушаажа, католик Нангин уламжалалые мэлзэжэ, газар баялигые эзэлхэ сүмын эрхые үгыдхэбэ. Арюун Римэй эзэнтэ гүрэндэ католик эзэн хаанай ба гүнүүдэй ба протестант гүнүүдэй хоорондо удаан тэмсээн эхилбэ. Тэрэ тэмсээнэй үрэ дүндэ 1555 оной Аугсбургын шажанай энхэ тайбан, Германиин децентрализаци шангадхаһан 1618—1648 оной Гушан жэлэй дайн болобо.

Протестант шэнэшлэлэй гол урасхалнууд: бюргерэй шэнэшлэл (Лютер, Жан Кальвин, Ульрих Цвингли); католик сүмэдэ эсргүүсэһэн ба тэгшэ эрхэ түлөө тэмсэһэн арадай шэнэшлэл (Томас Мюнцер, анабаптистууд); сүмын газарые эзэмдэхэ, засагаа бэхилхэ зорилготой хаашуулай шэнэшлэл.

Протестант шэнэшлэлэй үзэл сурталай туг доро Германиин 1524—1526 оной Таряашадай дайн, Нидерландын хубисхал ба Англиин хубисхал үнгэрбэ. Протестант шэнэшлэлэй үрэ дүндэ протестантизм бии болобо.

## Зүүлтэ
# Ангола

**Ангол** - Африкын улас. Ниислэл - Луанда.

|  |
| --- |
| Африка |
|  | **Алжир·**  Ангола **·**  Бенин **·**  Ботсвана **·**  Буркино-Фасо **·**  Бурунди **·**  Габон **·**  Гамби **·**  Гана **·**  Гвиней **·**  Гвиней-Бисау **·**  Джибути **·**  Египет **·**  Замби **·**  Зимбабве **·**  Эсватини **·**  Кабо-Верде **·**  Камерун **·**  Кени **·**  Коморын арлууд **·**  Конго **·**  Ардчилсан Конго Улас **·**  Кот д'Ивуар **·**  Лесото **·**  Либери **·**  Ливи **·**  Маврики **·**  Мавритан **·**  Мадагаскар **·**  Малави **·**  Мали **·**  Марокко **·**  Мозамбик **·**  Намиби **·**  Нигер **·**  Нигери **·**  Руанда **·**  Сан-Томе ба Принсипи **·**  Сейшелийн арлууд **·**  Сенегал **·**  Сомали **·**  Судан **·**  Сьерра-Леоне **·**  Танзани **·**  Того **·**  Тунис **·**  Түб Африкын Улас **·**  Уганда **·**  Урда Африкын Улас **·**  Урда Судан **·**  Чад **·**  Экваторын Гвиней **·**  Эритрей **·**  Этиоп |
# Коронавирус тахал

**Коронавирусай тахал** гү, али **COVID-19 тахал** — гээшэ SARS-CoV-2 коронавирусһаа ушарһан мүнөө үнгэржэ байдаг шэнэ коронавирус халдабариин пандеми юм. Тахалай аһалга эгээл түрүүшынхиеэ 2019 оной декабрь һарада Хитад Уласай Уханьда болоһон байна. Коронавирус үбшэнэй дайрагдаһан түрүүшын хүн Ухань вирусологиин институдэй лабораторида ажаллаһан хүн байгаа. 2020 оной 1 һарын 30-да Дэлхэйн элүүр мэндын байгуулга энэ аһалалгые олон уласай анхаарал татаһан элүүр мэндын онсогой байдал гэжэ нэрлээд, 3 һарын 11-дэ пандеми гэжэ тунхаглаба. 2021 оной 6 һарын 15-ай байдалаар дэлхэй дээрэ 177 сая хүнһөө үлүү дайрагдаһан; 3,8 сая хүнһөө үлүү үхэһэн болон 161 сая хүн эдэгэһэн.

SARS-CoV-2 халдабариин үедэ шэнжэ тэмдэгүүд хадаа халуурха, ханяаха гэхэ мэтэ. Ехэнхи хүнүүд тус үбшэнэй хүнгэн шэнжэ тэмдэгээр эдэгэдэг болобошье һаа хүндэ тохёолдолдо амисхал дабшадаха зэргын уушханай хадхаляанай шэнжэ тэмдэг элиржэ, нүхэсэл байдал улам муудажа, уламаар үхэлдэ хүргэхэ аюултай.

## Оросто

2020 оной 4 һараһаа 12 һарын 31 болотор Оросой холбоото уласта үлүүдэ наһа баралга (ород: избыточная смертность) 358 мянган хүн байгаа. Харин 2021 оной 1-3 һарада үлүүдэ наһа баралга 124 мянган хүн байгаа.

2020 оной 8 һарын 11-да Н. Ф. Гамалея нэрэмжэтэ үндэһэтэнэй эпидемиологиин ба микробиологиин шэнжэлхэ түб хэһэн Гам-КОВИД-Вак («Спутник V») гэжэ тарилгын эм хизаарлагдаһан регистраци абтанхай. Новосибирскын «Вектор» хэһэн «ЭпиВакКорона» хоердохи тарилгын эм 2020 оной 10 һарын 13-да регистраци абтанхай. COVID-19 эсэргүү олониитын таралга 2021 оной 1 һарын 18 эхилэнхэй.

## Буряад орондо

Коронавирус тахал 2020 оной 3 һарын 24-дэ түрүүшынхиеэ Буряад Уласта һүжэржэ, дэлгэржэ эхилһэн байна. Тиимэһээ 2020 оной 3 һарын 13-да Буряад Уласай толгойлогшо COVID-19 тахалтай тэмсэхэ талаар нэмэлтэ хизаарлалтанууд абтаба. 2020 оной 11 һарада тахал үбшэн хоёрдохиёо hүжэрхэ эхилээ һаа, шэнээр хизаарлалтанууд абтаhан байгаа. 2021 оной 4-5 һарануудта COVID-19-ой Энэдхэгэй дельта янзын короновирус болон москвагай штамм улам ехээр hүжэржэ, бүхы аймагуудаар тараа. Гурбадахи долгин эхилээ һаа, 8 һарын 1 болотор уласай газар дэбисхэртэ элүүрые хамгаалха байгуулгын ашаалал хүнгэлхэ гэһэн хизаарлалтын шэнэ хэмжээ ябуулганууд хүсэндөө оробо. 6 һарын 27-һоо 7 һарын 11-ай болотор Буряад Уласта дахин амаралтын үдэрнүүд эхилжэ, хоолой дэлгүүрэй, ажа-амидаралда шухала албанай, эмын сангай гадна Буряад Уласай бүхы үйлэдбэринүүд хаанхай.

## Зүүлтэ
# Руанда

**Руанда** - Африкийн улас.

|  |
| --- |
| дэлгээхэАфрика |
|  | **Алжир·**  Ангола **·**  Бенин **·**  Ботсвана **·**  Буркино-Фасо **·**  Бурунди **·**  Габон **·**  Гамби **·**  Гана **·**  Гвиней **·**  Гвиней-Бисау **·**  Джибути **·**  Египет **·**  Замби **·**  Зимбабве **·**  Эсватини **·**  Кабо-Верде **·**  Камерун **·**  Кени **·**  Коморын арлууд **·**  Конго **·**  Ардчилсан Конго Улас **·**  Кот д'Ивуар **·**  Лесото **·**  Либери **·**  Ливи **·**  Маврики **·**  Мавритан **·**  Мадагаскар **·**  Малави **·**  Мали **·**  Марокко **·**  Мозамбик **·**  Намиби **·**  Нигер **·**  Нигери **·**  Руанда **·**  Сан-Томе ба Принсипи **·**  Сейшелийн арлууд **·**  Сенегал **·**  Сомали **·**  Судан **·**  Сьерра-Леоне **·**  Танзани **·**  Того **·**  Тунис **·**  Түб Африкын Улас **·**  Уганда **·**  Урда Африкын Улас **·**  Урда Судан **·**  Чад **·**  Экваторын Гвиней **·**  Эритрей **·**  Этиоп |
# Саратовой можо

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Оросой холбоото уласай нютаг можо
Саратовой можо

| Туг | Һүлдэ |
| --- | --- |
|  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Холбооной тойрог | Эжэл шадар ХТ |
| Эдэй засагай тойрог | Эжэл шадар ЭЗБН |
| Засаг захиргаанай түб | Саратов |
|  |  |
| Газар нютаг | 101 240 км² |
| Хүн зон (2010) | 2 521 892 хүн (19-р) |
| Нягта һиирэг | 25,17 хүн/км² |
|  |  |
| Амбан сайд | Валерий Васильевич Радаев |
| Можын думагай түрүүлэгшэ | Иван Георгиевич Кузьмин |
|  |  |
| Сагай бүһэ | MSK 0 |
| Автомашинын дугаар | 64 |
|  |  |

 |
|  |

**Саратовой можо** — Зүүн Европын тала газарай зүүн урда зүгтэ байрладаг Оросой холбоото уласай нютаг можо юм. Эжэл шадар холбооной тойрог болон Эжэл шадар эдэй засагай бүһэдэ харьяалагдана. Засаг захиргаанай түб — Саратов хото.

Урда зүгтэ Волгоградай можодо, баруун зүгтэ Воронежэй ба Тамбовой можодо, хойто зүгтэ Пензын, Самарын ба Ульяновскын можодо, зүүн зүгтэ Казахстанда хилэ нэгэтэй байгаад Оренбургын можодо ганса нэгэ сэгтэ хилэ нэгэтэй юм.

## Зүүлтэ
# Дарангылал

**Экономист сэдхүүлэй 2020 оной *Арадшалалай индекс* гэжэ карта**

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Бүрин арадшалал**
  9.01–10
  8.01–9 | **Дутуу арадшалал**
  7.01–8
  6.01–7 | **Гибрид журам**
  5.01–6
  4.01–5 | **Дарангылал**
  3.01–4
  2.01–3
  0–2.00 | **Мэдээсэлгүй**
   |

**Дарангылал** (*диктатура*) — юугээршье хизаарлагдаагүй, ямаршье хуули, дүрим, хэмжээгээр хашагдаагүй хүшэрхэлдэ шууд түшэһэн засаг.

## Зүүлтэ
# Карл Фридрих Гаусс

|  |
| --- |
| Карл Фридрих Гаусс |
| Carl Friedrich Gauß |
|  |
| Ажал үйлэ: |
эрдэмтэн
 |
| Түрэһэн үдэр: | 1777 оной 4 һарын 30(1777-04-30) |
| Түрэһэн газар: | Брауншвейг[d], Брауншвейг-Вольфенбюттель[d], Арюун Ромын эзэнтэ гүрэн |
| Эрхэтэнэй харьяалал: | Рейнский союз[d]  Королевство Ганновер[d] |
| Наһа бараһан үдэр: | 1855 оной 2 һарын 23(1855-02-23) (77 наһатай) |
| Наһа бараһан газар: | Гёттинген[d], Германский союз[d] |
| Гарай үзэг: |  |

**Карл Фридрих Гаусс** (1777—1855) болбол герман эрдэмтэн, математик, физик, астроном, геодезист юм. Тэрэ 1777 оной 4 һарын 30-да Брауншвейг хотодо түрэһэн. Гаусс хадаа «математикын хаан» гэжэ нэрлэгдэдэг ба тэрэ математикын олон һалбарта, тухайлбал, тоонуудай онол, алгебра, статистикэ, анализ, дифференциал геометриие хүгжөөхэдэ ехэ хуби нэмэрээ оруулһан байна.

Бага наһанһаа юрэ бусын ухаагаараа илгардаг байһан, гурбахан наһатайдаа эхэ эсэгынгээ мүнгэн һангай тоосоо соо алдуу элирүүлһэн байна. Гауссын математикын абьяасые тэрэнэй багшанар харажархёод, тайжа Карл Вильһельм Фердинандын эбээл доро Гёттингенэй ехэ һургуулида һуралсаха боломжо олгобо. Гаусс 1799 ондо докторой зэргэ хамгаалжа, олон һалбарида хуби нэмэрээ оруулһан байна. Тэрэнэй алдарта «Арифметикын шудалал» (*Disquisitiones Arithmeticae*) бүтээлынь тооной онолой һуури шудалгаанда шухала байра һуури эзэлдэг. Тэрэнь комплекс тоо, статистикэ, геометри, сахилгаан суранзан, астрономи зэргэ олон һалбарида амжалтатай һэн.

Тэрэ 1799 ондо алгебрын үндэһэн теоремые баталһан. Энэ теоремэ комплекс коэффициенттэй полиномиал тэгшэдхэл бүхэн наядаа нэгэ комплекс үндэһэтэй гэжэ мэдэгдэнэ.
Гаусс хадаа тоонуудай онолдо ехэ хуби нэмэрээ оруулһан байна. Тэрэ арифметикын үндэһэн теоремые баталһан ба тэрэ квадратик харилсаанай хуулиие нээһэн.
Тэрэ статистикын аргануудые хүгжөөхэдэ ехэ хуби нэмэрээ оруулһан байна. Тэрэ хамгийн бага квадратуудай аргые нээһэн ба тэрэ нормал тархалтые нээһэн.
Гаусс баһал астрономидо ехэ хуби нэмэрээ оруулһан байна. Тэрэ Церес гэжэ нэрэтэй бага гарагай орбитые тоосоолһон ба тэрэ гарагуудай хөөрэлгын онолые хүгжөөһэн.
Гаусс мүн лэ геодезидэ ехэ хуби нэмэрээ оруулһан байна. Тэрэ Һанноверэй хаанай захяалгаар Һанноверэй газарай зурагые зураһан байна. Тэрэ газар хэмжэхэдэ хэрэглэгдэдэг гелиотроп гэжэ нэрэтэй багажа зохёоһон.

Гаусс 1855 оной 2 һарын 23-да Гёттинген хотодо наһа бараһан. Тэрэ математикын түүхэдэ хамагай агуу математикуудай нэгэ гэжэ тоосогдодог.

## Зүүлтэ
# Абу-Даби

| Абу-Даби
 أَبُو ظَبْيٍ |
| --- |
|
Ниислэл хото ба метрополис |
| Абу-Дабиин үзэмжэ (2014 оной 12 һара)  |
| ТугҺүлдэ |
| Абу-ДабиАНЭУ дахи Абу-Дабиин байрлалга |
|
Координат: ﻿ / ﻿ |
| Улас |
Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас |
| Эмират |
Абу-Даби |
| Хотын бүһэ |
Түб Ниислэлэй Дүүргэ |
| Түрэ засаг |
|  • Түхэл |
Муниципалитет |
|  • Хотын Муниципалитедэй Юрэнхы Эрхилэгшэ |
Сайф Бадр Аль Кубаиси |
| Газар нютаг |
|  • Бүгэдэ |
972 км2 |
| Үндэр |
27 м |
| Хүн зон (2021)
 |
|  • Бүгэдэ |
1 512 000 |
|  • Нягтарал |
1,600/км2 |
| Нэрэшил |
Абу-Дабишууд |
| Сагай бүһэ |
UTC+4 (АНЭУ-ай Стандарт Саг) |
| ДНБ ХАШТ |
2014 оной тоосоо |
| Ниитэ |
$ 178 тэрбум |
| Нэгэ хүндэ |
$ 61,000 |
| Вебсайт |
tamm.abudhabi |

**Абу-Даби**, Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Уласай (1971 онһоо caг зуурын, 1996 онһоо байнгын) ниислэл хото. Мүн Эмиртэ Абу-Даби нютагай түб. Уласайнгаа эдэй засаг, ажа үйлэдбэри, улас түрын, соёлой түб болон миин энэ хотодло уласай ДНБ-ын 56% бүтээгдэдэг. 921 мянган үлүү ажаһуугшад (2013). Персиин буландахи уһанай боомто. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай. Газарай тоһоной болбосорол ба олзобори. Загаһа барилга.

## Зүүлтэ
# Замби

**Замби** - Африкийн улас.

|  |
| --- |
| Африка |
|  | **Алжир·**  Ангола **·**  Бенин **·**  Ботсвана **·**  Буркино-Фасо **·**  Бурунди **·**  Габон **·**  Гамби **·**  Гана **·**  Гвиней **·**  Гвиней-Бисау **·**  Джибути **·**  Египет **·**  Замби **·**  Зимбабве **·**  Эсватини **·**  Кабо-Верде **·**  Камерун **·**  Кени **·**  Коморын арлууд **·**  Конго **·**  Ардчилсан Конго Улас **·**  Кот д'Ивуар **·**  Лесото **·**  Либери **·**  Ливи **·**  Маврики **·**  Мавритан **·**  Мадагаскар **·**  Малави **·**  Мали **·**  Марокко **·**  Мозамбик **·**  Намиби **·**  Нигер **·**  Нигери **·**  Руанда **·**  Сан-Томе ба Принсипи **·**  Сейшелийн арлууд **·**  Сенегал **·**  Сомали **·**  Судан **·**  Сьерра-Леоне **·**  Танзани **·**  Того **·**  Тунис **·**  Түб Африкын Улас **·**  Уганда **·**  Урда Африкын Улас **·**  Урда Судан **·**  Чад **·**  Экваторын Гвиней **·**  Эритрей **·**  Этиоп |